याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

सदाशिव पेठेत एखादी गोष्ट 'शांत' असेल तर तिच्यावर आधी संशय घ्यावा, असा तिथला अलिखित नियम आहे. आमच्या सोसायटीचं नाव 'शांतिकुंज' ठेवणाऱ्या मूळ बिल्डरला हा नियम ठाऊक नसावा; तो कोल्हापूरचा होता. चौसष्ट सदनिका, एक लिफ्ट (जी महिन्यातले वीस दिवस 'देखभालीखाली' असते), एक पाण्याची टाकी, एक सेक्रेटरी आणि सुमारे दोनशे मतं. शांतिकुंजात प्रत्येक घरात किमान तीन मतं असतात आणि ती तिन्ही एकमेकांच्या विरुद्ध असतात.

सेक्रेटरी म्हणजे भालचंद्र रामचंद्र भिडे. वय बहात्तर. बेचाळीस वर्षं शनिवार पेठेतल्या एका जुन्या छापखान्यात मुद्रितशोधक. त्या बेचाळीस वर्षांत त्यांनी किती पुस्तकांतले किती अनुस्वार वाचवले याचा हिशेब कुणी ठेवला नाही, पण भिडे काका स्वतः ठेवतात. निवृत्तीनंतर त्यांच्या लाल पेनाला काम उरलं नाही, म्हणून त्यांनी सोसायटीचं सेक्रेटरीपद स्वीकारलं. नोटीसबोर्डावरच्या प्रत्येक सूचनेवरून आजही त्यांचं लाल पेन फिरतं. "पाणी जपुन वापरा" अशी पाटी लावणाऱ्या रखवालदाराला त्यांनी एकदा अर्धा तास उभं करून 'जपून'मधल्या दीर्घ ऊकारावर व्याख्यान दिलं होतं. रखवालदार तेव्हापासून पाट्या लावत नाही; तोंडी सांगतो.

सोसायटीचा WhatsApp ग्रुप त्यांच्या सुनेनं तयार करून दिला होता आणि जाताजाता त्यांना ॲडमिन करून ती बंगळुरूला निघून गेली होती. त्या दिवसापासून भिडे काका त्या ग्रुपचे एकमेव ॲडमिन होते, म्हणजे एका अर्थानं त्या ग्रुपचे सम्राट होते. फक्त हे साम्राज्य कसं चालवायचं हे त्यांना ठाऊक नव्हतं.

रोज सकाळी त्या ग्रुपवर फुलांचे गुच्छ, वाफाळलेल्या चहाचे कप, उगवते सूर्य आणि 'आजचा सुविचार' यांचा पूर येई. एकाच सुविचाराच्या तीन प्रती तीन वेगवेगळ्या घरांतून यायच्या, आणि तिन्हीत वेगवेगळ्या चुका असायच्या. ज्या सकाळी भिडे काकांच्या संयमाचा बांध फुटला, त्या सकाळी त्यांनी मोजलं होतं: बावन्न 'शुभ सकाळ', त्यापैकी अकरा 'सूप्रभात', आणि एक तर सरळ 'सूपप्रभात', जणू त्या दिवशी सूर्य टोमॅटोच्या सूपातून उगवला होता.

"हे थांबलंच पाहिजे," असं म्हणून काकांनी भिंग घेतलं आणि फोनच्या सेटिंगमध्ये शिरले. त्यानंतरची वीस मिनिटं त्यांनी नेमकं काय केलं हे आजही गूढ आहे. सुमती काकू सांगतात की ते मधूनच "हं!", "असं होय!" आणि एकदा "च्यायला!" म्हणाले. शेवटी पडद्यावर एक ओळ उमटली: 'आता फक्त ॲडमिन संदेश पाठवू शकतात.'

दुसऱ्या दिवशी सकाळी शांतिकुंजात इतिहासात प्रथमच फोन वाजले नाहीत.

"आज फोन गप्प का?" काकूंनी विचारलं. "काही केलंत का तुम्ही?"

"शिस्त लावली," काका म्हणाले. मग त्यांनी पुन्हा भिंग घेतलं आणि ती शिस्त उठवायचा प्रयत्न केला. ती उठेना. अमेरिकेतला नातू अनिश त्या वेळी झोपलेला होता आणि बंगळुरूचा मुलगा 'मीटिंगमध्ये' होता. बंगळुरूत माणसं जन्मापासून मीटिंगमध्येच असतात, अशी काकांची ठाम समजूत आहे.

माघार घेणं हा भिडे घराण्याचा स्वभाव नाही. चूक झाली आहे हे मान्य करण्यापेक्षा तिचं धोरणात रूपांतर करणं जास्त प्रतिष्ठेचं. म्हणून दुपारी ग्रुपवर पहिलाच अधिकृत संदेश झळकला:

"सूचना: सोसायटीच्या गटात शिस्त राखण्यासाठी काही काळ सर्व निरोप सेक्रेटरीमार्फत प्रसिद्ध होतील. निरोप मला वैयक्तिक पाठवावेत. योग्य ती दुरुस्ती करून ते गटावर टाकले जातील. — भा. रा. भिडे, सेक्रेटरी."

'योग्य ती दुरुस्ती करून' हे चार शब्द पुढे शांतिकुंजच्या इतिहासात 'ते चार शब्द' म्हणून ओळखले जाणार होते.

पहिला निरोप अपेक्षेप्रमाणे पटवर्धनांचा आला. तळमजल्यावरचे पटवर्धन जिल्हा परिषदेतून निवृत्त झाले होते. तक्रार करणं हा त्यांचा छंद नव्हता, तो त्यांचा व्यवसाय होता; फक्त त्याला पगार मिळत नव्हता. त्यांच्या खास वहीत आतापर्यंत छत्तीस तक्रारी क्रमांकवार नोंदलेल्या होत्या. त्या दिवशी सकाळी सातपासून त्यांच्या नळाला पाणी नव्हतं. त्यांनी काकांना लिहिलं:

"टाकीत पाणी नाही!!! सातपासून नळ कोरडा ठणठणीत!!! वरच्यांनी रात्रभर मोटर चालू ठेवली असणार!!! सेक्रेटरी काय झोपा काढतात काय???"

काकांनी चष्मा पुसला, लाल पेन नसल्याची हळहळ व्यक्त केली आणि ग्रुपवर टाकलं:

"तळमजल्यावरील श्री. पटवर्धन कळवतात की आज सकाळी सातपासून त्यांच्या नळाला पाणी नाही. सेक्रेटरी झोपा काढत नाहीत; ते दुपारी एक ते चार वामकुक्षी घेतात. ही वेळ सर्वांनी कृपया लक्षात ठेवावी. (मूळ संदेशातील नऊ उद्गारचिन्हे आणि तीन प्रश्नचिन्हे वगळली आहेत. भावना पोचवण्यास एक-एक पुरेसे असते.)"

पटवर्धनांना उत्तर द्यायचं होतं, पण ग्रुपवर लिहिता येत नव्हतं. ते ताडताड जिना चढू लागले, कारण लिफ्ट अर्थातच देखभालीखाली होती. भिडे काका चौथ्या मजल्यावर राहतात. पटवर्धन दाराशी पोचले तेव्हा त्यांना बोलताच येईना. ते धापा टाकत असतानाच काकूंनी त्यांच्या हातात चहाचा कप ठेवला. सदाशिव पेठेतला राग जिना चढताना निम्मा होतो आणि उरलेला चहात विरघळतो. पटवर्धन "बरं, पुन्हा बोलू" एवढंच म्हणून खाली उतरले. उतरताना मात्र त्यांनी वहीत तक्रार क्रमांक सदतीस लिहिली: "सेक्रेटरींकडून उद्गारचिन्हांची गळचेपी."

त्याच संध्याकाळी खजिनदार गोखले यांचा निरोप आला. गोखले सोसायटीचा हिशेब पैशांत ठेवतात. चुकलो, पैशांतच नव्हे, पैशाच्या अपूर्णांकांतही ठेवतात. सोसायटीच्या दिवाळी फराळाचा खर्च त्यांनी एकदा 'प्रति सदनिका एकतीस रुपये सदुसष्ट पैसे, आवर्ती' असा काढला होता. त्यांनी टाकी साफ करण्याचा खर्च कळवला. काकांनी तो जसाच्या तसा, पण पूर्ण प्रामाणिकपणे प्रसिद्ध केला:

"खजिनदार श्री. गोखले कळवतात की टाकीच्या स्वच्छतेसाठी प्रत्येक सदनिकेमागे सातशे चौऱ्याऐंशी रुपये पन्नास पैसे द्यावेत. पन्नास पैशांचे नाणे आता चलनात नाही, हे त्यांच्या निदर्शनास आणून दिले असता 'मग पुढच्या खेपेला सव्वा रुपया घेऊ' असे उत्तर मिळाले. हिशेबाबद्दल शंका असल्यास त्यांच्याकडे दोन मिनिटे बसावे. (अनुभवी सभासदांनी दोन तास धरून चालावे.)"

गोखल्यांनी लगेच निरोप पाठवला, "हा माझा जाहीर अपमान आहे." काकांनी तोही प्रसिद्ध केला: "खजिनदारांनी कळवले आहे की हा त्यांचा जाहीर अपमान आहे. नोंद घेतली. — सेक्रेटरी."

त्या रात्री शांतिकुंजातल्या अनेक घरांत लोक फोनकडे पाहून हसत होते. वर्षानुवर्षं न उघडलेला सोसायटीचा ग्रुप लोक आता उत्सुकतेनं उघडू लागले होते. ही तर फक्त सुरुवात होती, हे मात्र कुणालाच ठाऊक नव्हतं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी तिसऱ्या मजल्यावरच्या मालतीबाई कुलकर्णी यांचा बाजीराव हरवला.

बाजीराव हा मालतीबाईंचा तांबूस रंगाचा, गुबगुबीत, सहा वर्षांचा कुत्रा. त्यांचे दिवंगत यजमान इतिहासाचे शिक्षक होते, म्हणून त्यांनी हे नाव ठेवलं होतं. पण स्वभावानं बाजीराव पहिल्या बाजीरावासारखा पराक्रमी नव्हता. तो दुसऱ्या बाजीरावासारखा होता: संधी मिळताच घर सोडून पळ काढण्यात पटाईत. मालतीबाई त्याला कुत्रा म्हणत नसत. "तो आमच्या घरातला एक आहे," असं त्या सांगत. घरातल्या त्या एकानं त्या सकाळी दूधवाल्याच्या मागोमाग पळ काढला होता.

मालतीबाईंनी काकांना फोटोसह लांबलचक निरोप पाठवला. काकांनी तो वाचला, डोळे पुसले (त्यांना निरोपातल्या भावनेपेक्षा 'हरवलेला'मधल्या चुकीच्या वेलांटीचा जास्त त्रास झाला होता) आणि ग्रुपवर टाकायला घेतला. पण फोटो कसा पुढे पाठवायचा, हे त्यांना येत नव्हतं. फोटो पाठवायची कळ शोधताना दोनदा त्यांच्याकडून मालतीबाईंनाच व्हिडिओ कॉल लागला. शेवटी त्यांनी फोटोचा नाद सोडला आणि मालतीबाईंच्या इच्छेचा मान राखून शब्दांत वर्णन केलं:

"हरवले आहेत: श्री. बाजीराव कुलकर्णी, वय सहा वर्षे. रंग तांबूस. गळ्यात लाल पट्टा. स्वभाव प्रेमळ (कुटुंबीयांच्या मते). शेवटचे दिसले: सकाळी सव्वासहा वाजता दूधवाल्याच्या मागे. आढळल्यास सदनिका ३०२ मध्ये पोचवावे. बिस्किटाचे आमिष दाखवल्यास सहज येतात."

सोसायटीतल्या जुन्या मंडळींना बाजीराव ठाऊक होता. त्यांनी तो निरोप वाचून मान डोलावली. पण दुसऱ्या मजल्यावर, सदनिका २०४ मध्ये, तीन महिन्यांपूर्वी एक नवं जोडपं भाड्यानं राहायला आलं होतं: अमेय आणि सायली. दोघंही आयटीत. दोघांनाही बाजीराव ठाऊक नव्हता. सायलीनं निरोप वाचला आणि ती हादरली. सहा वर्षांचं मूल, सकाळपासून बेपत्ता, आणि सेक्रेटरी लिहितायत 'बिस्किटाचं आमिष दाखवा'! तिनं क्षणाचाही विलंब न करता तो निरोप तिच्या ऑफिसच्या ग्रुपवर, 'कोथरूड मॉम्स'वर आणि तिच्या आईच्या 'भिशी मैत्रिणी' ग्रुपवर पाठवला. आईच्या मैत्रिणींनी तो पुढे पाठवला. सदाशिव पेठेत अफवा सायकलवरून फिरत नाहीत, त्या मेट्रोनं धावतात.

दुपारी बारा वाजता विश्रामबाग चौकीचे हवालदार साळुंखे शांतिकुंजच्या फाटकाशी उभे होते.

"सेक्रेटरी कोण?" त्यांनी विचारलं. भिडे काका खाली आले, अर्थात जिन्यानं.

"सहा वर्षांचं पोर हरवलंय आणि तुम्ही बिस्किटाचं आमिष लिहिताय? तक्रार का नाही दिली चौकीत?"

तेवढ्यात मालतीबाई धावत खाली आल्या. "पोर नव्हे हो, माझा बाजीराव!"

हवालदारांनी आळीपाळीनं दोघांकडे पाहिलं. "म्हणजे कुत्रा?"

"घरातला एक," मालतीबाई ठामपणे म्हणाल्या.

"मग फोटो का नाही टाकला?" हवालदारांनी काकांना विचारलं.

"फोटो पाठवायची कळ मला अद्याप सापडलेली नाही," काका शांतपणे म्हणाले. "ती सापडेपर्यंत वर्णन हेच साहित्य."

हवालदार साळुंखे गाडीला किक मारत म्हणाले, "पुढच्या वेळी 'श्री.' लावायच्या आधी शेपूट आहे का ते तेवढं लिहा, काका."

बाजीराव दुसऱ्या दिवशी सकाळी सापडला, आणि जिथे सापडला तीच त्या आठवड्यातली सर्वांत मोठी बातमी ठरली. काकांनी ती अशी प्रसिद्ध केली:

"आनंदवार्ता: श्री. बाजीराव सापडले. ते तळमजल्यावर श्री. पटवर्धन यांच्या स्वयंपाकघरात तूपपोळी खाताना आढळले. श्री. पटवर्धन यांची 'सोसायटीतील भटकी कुत्री' याविषयीची तक्रार क्रमांक तेवीस अद्याप प्रलंबित आहे. तिच्याकडे यापुढे कोणत्या दृष्टीने पाहावे, याचा निर्णय कार्यकारिणी घेईल."

पटवर्धनांनी काकांना कळवलं, "तो स्वतःहून आला." काकांनी तेही प्रसिद्ध केलं. त्यावर मालतीबाईंनी जिन्यात भेटलेल्या प्रत्येकाला सांगितलं, "हो, गेली दोन वर्षं स्वतःहूनच येतोय वाटतं. दोन वर्षांत तीन किलोनं वजन वाढलंय त्याचं. मी त्याला उकडलेलं चिकन देते, तूपपोळी नाही."

पटवर्धनांच्या दरवाजाबाहेर त्या दिवसापासून बाजीराव तासन्तास बसू लागला, आणि पटवर्धन त्याला हाकलताना पूर्वीइतके जोरात ओरडेनासे झाले.

त्याच दुपारी पाचव्या मजल्यावरच्या आपटे काकूंनी काकांना एक नाजूक निरोप पाठवला. त्यांची मुलगी मधुरा अठ्ठावीस वर्षांची, सीए, आणि आपटे काकूंच्या मते 'सगळं असून अजून घरात'. "सोसायटीत कुणाच्या ओळखीत चांगला मुलगा असेल तर कळवा," असं लिहून त्यांनी मधुराची माहितीही पाठवली.

मधुराला काकांनी लहानपणापासून पाहिलं होतं. गणपतीत तिनं म्हटलेल्या आरत्यांमधल्या चुकाही त्यांच्या लक्षात होत्या. त्यामुळे 'योग्य ती दुरुस्ती' करणं हे त्यांना आपलं कर्तव्यच वाटलं:

"स्थळ: कु. मधुरा आपटे, वय २८, सीए. उंची पाच फूट चार इंच (चपलांसह; अनवाणी पाच फूट दोन, अशी आमची माहिती). छंद: वाचन. (हे खरे आहे; आमच्याकडून नेलेली तीन पुस्तके अद्याप परत आलेली नाहीत.) स्वयंपाक: येतो. (पोहे उत्तम; इतर पदार्थांविषयी आम्हाला अनुभव नाही.) अपेक्षा: मुलगा सुशिक्षित, निर्व्यसनी, पुण्यात स्थायिक. WhatsAppच्या सेटिंग्ज जाणणारा असल्यास विशेष प्राधान्य."

ती शेवटची ओळ काकांनी फार विचारपूर्वक घातली होती. एका दगडात दोन पक्षी. मधुरासाठी स्थळ, आणि स्वतःसाठी सुटका.

अर्ध्या तासात पहिला प्रतिसाद आला. तो २०४ मधल्या अमेयचा होता. आदल्या दिवशीच्या बाजीराव प्रकरणानंतर त्याला सेक्रेटरींची दया आली होती. त्यानं लिहिलं होतं:

"काका, मी हे सगळं करू शकतो. मला यातलं चांगलं जमतं. आज संध्याकाळी सहा वाजता तुमच्या घरी येऊ का? फक्त सायलीला सांगू नका, ती म्हणते म्हाताऱ्या माणसांच्या फोनला हात लावायचा नाही, नंतर सगळं आपल्याच अंगाशी येतं."

काकांनी तो निरोप वाचला. दोनदा वाचला. मग स्थळाच्या संदेशाखाली तो आल्यामुळे त्यांनी त्याचा अर्थ अगदी सहज लावला. त्यांच्या कपाळावर आठी आली, पण पारदर्शकता हे त्यांचं धोरण होतं:

"स्थळासंदर्भात पहिला प्रतिसाद: सदनिका २०४ मधून श्री. अमेय यांनी 'मी हे सगळं करू शकतो' असे कळवले असून ते आज सायंकाळी सहा वाजता भेटीस येत आहेत. श्री. अमेय यांचा विवाह गेल्याच वर्षी झाल्याचे स्मरते; तरीही तत्परतेचे कौतुक. त्यांनी सौ. सायली यांना याविषयी न सांगण्याची विनंती केली आहे, परंतु सोसायटीचा कारभार पारदर्शक असावा असे आमचे धोरण आहे."

सायली त्या वेळी ऑफिसच्या एका 'कॉल'वर होती. त्या कॉलवर ती पुढची दहा मिनिटं काय बोलली, हे तिच्या अमेरिकेतल्या ग्राहकाला आजही समजलेलं नाही.

सहा वाजून पाच मिनिटांनी भिडे काकांच्या दिवाणखान्याचं दृश्य असं होतं: एका खुर्चीत अमेय, पेशवाईत पकडून आणलेल्या फितुरासारखा. त्याच्या मागे हाताची घडी घालून सायली. सोफ्यावर आपटे काकू, हातात कांदेपोह्यांचा भरलेला डबा. त्यांनीही निरोप वाचला होता आणि 'मुलगा येतोय' म्हटल्यावर एका आईला बाकी तपशील महत्त्वाचे वाटत नाहीत. त्यांच्या शेजारी मधुरा, जिला काय चाललंय हे कुणीच सांगितलं नव्हतं. आणि दाराशी, सगळं कळूनही काहीच न कळल्याचा आव आणणारे खजिनदार गोखले. पोहे आहेत म्हटल्यावर गोखले कुठल्याही बैठकीला सभासद म्हणून हजर असतात.

"काका," सायली अत्यंत गोड आवाजात म्हणाली. पुण्यात आवाज जितका गोड, तितका धोका मोठा. "ह्यांनी तुम्हाला 'मदत करू का' विचारलं होतं. 'लग्न करू का' नव्हे."

"निरोप स्थळाखालीच आला," काका शांतपणे म्हणाले. "संदर्भ हा मजकुराइतकाच महत्त्वाचा असतो. आम्ही छापखान्यात याला 'स्थानमाहात्म्य' म्हणायचो."

"मी तुमच्या फोनबद्दल बोलत होतो, काका!" अमेय कळवळून म्हणाला. "मी सेटिंग बदलून देतो म्हटलं होतं."

खोलीत क्षणभर शांतता पसरली. मग आपटे काकूंनी पोह्यांचा डबा हळूच मांडीवरून खाली ठेवला. मधुराला अचानक सगळा उलगडा झाला आणि ती खुर्चीवरून पडेल इतकी हसू लागली.

"मग द्या फोन, मी आत्ता दोन मिनिटांत करतो," अमेय म्हणाला.

काकांनी फोन खिशात घट्ट धरला. "सुनबाईंनी सांगितलंय, फोन कुणाच्याही हाती द्यायचा नाही. ओटीपी वगैरे असतात. शिवाय भाडेकरूंच्या हाती सोसायटीचा कारभार देण्याची घटनेत तरतूद नाही."

"पण पोहे वाया जाऊ नयेत," सुमती काकू म्हणाल्या, आणि त्या एका वाक्यानं परिस्थिती निवळली. सगळ्यांनी पोहे खाल्ले. गोखल्यांनी दोनदा घेतले, आणि दुसऱ्या खेपेला 'हे वर्गणीत धरू नका' असंही बजावलं. जाता जाता सायलीनं मधुराला हळूच विचारलं, "तुला WhatsAppच्या सेटिंग्ज येतात का गं?" मधुरा म्हणाली, "येतात, पण आत्ता कुणाला सांगणार नाही. इतकी करमणूक मी आयुष्यात पाहिली नव्हती."

तिसऱ्या दिवशी शांतिकुंजच्या सगळ्यात जुन्या युद्धानं डोकं वर काढलं.

पटवर्धन तळमजल्यावर आणि त्यांच्या बरोब्बर वर पहिल्या मजल्यावर जोगळेकर. जोगळेकरांच्या बाल्कनीत तेवीस कुंड्या आहेत. त्या तेवीस कुंड्यांना रोज सकाळी पाणी घातलं जातं आणि त्या पाण्याचा काही भाग, गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमानुसार, पटवर्धनांच्या खिडकीवर आणि क्वचित पटवर्धनांवर पडतो. हे युद्ध बावीस वर्षं चाललं होतं. गेली पाच वर्षं त्याचं रणांगण सोसायटीचा ग्रुप होता. सकाळचा चहा घेत ते युद्ध वाचणं हा शांतिकुंजचा आवडता उद्योग होता. गेले दोन दिवस हे रणांगण बंद असल्यामुळे दोन्ही योद्धे अस्वस्थ होते. तिसऱ्या दिवशी सकाळी दोघांनीही आपापली तोफ काकांकडे पाठवली.

पटवर्धनांचा निरोप असा होता: "जोगळेकरांच्या कुंड्यांचं गढूळ पाणी आज पुन्हा माझ्या डोक्यावर. बावीस वर्षं सहन करतोय. काही लोकांना अक्कल विकत मिळत नाही."

दहा मिनिटांनी जोगळेकरांचा आला: "पटवर्धनांच्या डोक्यावर पाणी पडतं ते बरंच आहे; तेवढंच डोकं थंड राहतं. बावीस वर्षं रडतायत."

भिडे काकांनी दोन्ही निरोप शेजारी शेजारी ठेवले. भांडणं छापणं शांतिकुंजच्या संस्कृतीत बसत नाही, असा त्यांनी विचार केला. शिवाय दोन्ही निरोपांत 'बावीस वर्षं' हा शब्दप्रयोग समान होता, आणि मुद्रितशोधकाला अशा साम्यात काव्य दिसतं. त्यांनी दोन्ही निरोपांना 'योग्य ती दुरुस्ती' दिली:

"श्री. पटवर्धन कळवतात की श्री. जोगळेकर यांच्या बागेतील पाणी आज पुन्हा त्यांच्यापर्यंत पोचले. बावीस वर्षांच्या या स्नेहाचा त्यांनी आवर्जून उल्लेख केला आहे. अक्कल विकत मिळते का, अशी चौकशीही त्यांनी केली आहे; कुणास ठाऊक असल्यास कळवावे."

"श्री. जोगळेकर कळवतात की श्री. पटवर्धन यांचे डोके सदैव शांत राहावे अशी त्यांची मनापासून इच्छा आहे. बावीस वर्षांच्या सहवासाचा त्यांनीही प्रेमाने उल्लेख केला आहे."

दोघंही संतापले. पण संताप व्यक्त करायचा कसा? ग्रुपवर लिहिता येत नव्हतं, आणि काकांना पाठवलेला निरोप पुन्हा 'सुधारून'च बाहेर पडणार होता. दरम्यान सोसायटीतल्या बायकांच्या भिशी ग्रुपवर, जिथे अजून लोकशाही शिल्लक होती, एकच चर्चा सुरू झाली: "बावीस वर्षांनी पटवर्धन-जोगळेकरांचा सलोखा!" कुणीतरी डोळ्यांतून पाणी काढणाऱ्या चेहऱ्याची चित्रं टाकली. कुणीतरी लिहिलं, "हे सेक्रेटरींचं श्रेय." आणि दुपारी खजिनदार गोखल्यांचा निरोप काकांकडे आला, जो त्यांनी कुठलीही दुरुस्ती न करता प्रसिद्ध केला:

"बावीस वर्षांनंतर झालेल्या सलोख्यानिमित्त गुरुवारी सायंकाळी सात वाजता गच्चीवर 'सलोखा समारंभ'. वर्गणी प्रति सदनिका शंभर रुपये. (सत्याण्णव रुपये पंचाहत्तर पैसे खर्च अपेक्षित; उरलेले सव्वादोन रुपये पुढील समारंभासाठी राखीव.)"

आता पटवर्धन आणि जोगळेकर दोघांचीही कोंडी झाली होती. समारंभाला गेलं नाही, तर 'सलोखा मोडणारा' हा शिक्का बसणार. गेलं, तर बावीस वर्षांचा शत्रू समोर. दोघांनीही आपापल्या बायकोकडे मदत मागितली. दोघींनीही एकच उत्तर दिलं: "चला गपचूप, पांढरा सदरा घालून."

गुरुवारी गच्चीवर शांतिकुंज लोटलं. बटाटेवडे होते, चिवडा होता, आणि मध्यभागी दोन खुर्च्या. एकीवर पटवर्धन आणि दुसरीवर जोगळेकर, एकमेकांकडे न पाहता, एकाच वेळी आकाशातल्या एकाच कावळ्याकडे पाहत. आपटे काकूंनी दोघांच्या गळ्यात हार घातले. मालतीबाई बाजीरावाला घेऊन आल्या होत्या. बाजीराव सरळ पटवर्धनांकडे गेला आणि त्यांच्या पायाशी बसून आशेनं वर पाहू लागला. पटवर्धनांच्या खिशात, न जाणो कुठून, एक पोळीचा तुकडा निघाला. जोगळेकरांनी ते पाहिलं आणि बावीस वर्षांत प्रथमच त्यांना हसू आवरलं नाही. "तूपपोळी?" त्यांनी विचारलं. "साजूक," पटवर्धन ओशाळून म्हणाले. "आमच्या कुंड्यांतली मेथी घालून मेथीपोळी केलीत तर तीही खाईल," जोगळेकर म्हणाले. आणि हे वाक्य टोमणा होतं की मैत्रीचा हात, हे दोघांनाही ठरवता आलं नाही, म्हणून दोघंही हसले. शांतिकुंजनं टाळ्या वाजवल्या.

समारंभ संपत आला तेव्हा अमेय पुढे झाला. "काका, आता तरी फोन द्या. सेटिंग बदलून टाकतो. तीन दिवस झाले."

त्यावर खजिनदार गोखले ताडकन उभे राहिले. "थांबा! एक ठराव मांडायचा आहे. गेल्या तीन दिवसांत ग्रुपवर एकही 'सूप्रभात' आलेलं नाही. एकही भांडण नाही. बावीस वर्षांचं युद्ध मिटलं. हरवलेला बाजीराव सापडला. आणि," इथे त्यांचा आवाज भरून आला, "इतिहासात प्रथमच वर्गणी चोवीस तासांच्या आत पूर्ण जमा झाली. माझा ठराव असा की सेटिंग आहे तशीच राहावी."

शांतिकुंजच्या इतिहासात पहिल्यांदाच सगळी मतं एका बाजूला पडली. पटवर्धनांनीसुद्धा हात वर केला, आणि वहीत न लिहिता केला. बाजीरावानं शेपूट हलवून अनुमोदन दिलं.

भिडे काका उठले. त्यांचे डोळे किंचित पाणावले होते. त्यांनी खिशातून फोन काढला.

"काळजी करू नका," सुमती काकू अगदी सहज आवाजात म्हणाल्या. "ते सेटिंग बदलायचं कसं, ते ह्यांना पहिल्याच रात्री येत होतं. अनिशनं व्हिडिओवर दाखवलं. ह्यांनी कागदावर लिहूनसुद्धा घेतलं. त्यातही अनिशचे दोन शुद्धलेखनाचे दोष काढले."

गच्चीवर शांतता पसरली. गोखल्यांच्या हातातला बटाटेवडा अर्ध्यावरच थांबला.

"म्हणजे?" सायलीनं विचारलं. "तीन दिवस तुम्ही मुद्दाम..."

भिडे काकांनी चष्मा काढला, तो सदऱ्याच्या टोकानं पुसला आणि पुन्हा लावला.

"बेचाळीस वर्षं मी दुसऱ्यांच्या लिखाणातल्या चुका काढल्या," ते म्हणाले. "दुसऱ्यांच्या बातम्या, दुसऱ्यांच्या कविता, दुसऱ्यांचे अग्रलेख. आयुष्यात पहिल्यांदाच स्वतःचं वर्तमानपत्र हाती आलं होतं. ते कोण सोडेल?"

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सात वाजता शांतिकुंजच्या चौसष्ट घरांतले फोन एकाच वेळी वाजले:

"शांतिकुंज वार्तापत्र. वर्ष पहिले, अंक चौथा. संपादक: भा. रा. भिडे.

मुख्य बातमी: सलोखा समारंभ उत्साहात संपन्न. एकूण जमा वर्गणी सहा हजार चारशे रुपये. खजिनदारांनी उरलेल्या सव्वादोन रुपयांचा हिशेब मागितला आहे.

शुद्धिपत्र: कालच्या अंकात 'सलोखा' हा शब्द एका ठिकाणी 'सलोका' असा छापला गेला. चूक संपादकांची नसून त्यांच्या बोटांची आहे.

विशेष सूचना: 'शुभ सकाळ' पाठवू इच्छिणाऱ्यांनी ते संपादकांना वैयक्तिक पाठवावे. योग्य ती दुरुस्ती केल्यानंतर ते प्रसिद्ध केले जाणार नाहीत."