शांतिकुंजचा अधिकृत आवाज

सदाशिव पेठेतल्या ‘शांतिकुंज’ सोसायटीत चौसष्ट सदनिका होत्या आणि निदान अठ्ठ्याऐंशी स्वतंत्र मते होती. काही घरांत नवरा आणि बायको यांचं एकाच विषयावर एकमत झालं, तर तो विषय सोसायटीच्या सभेत काढायचा नाही, असा अलिखित संकेत होता. उगीच घरातला समतोल बिघडायला नको.

सोसायटीचे सेक्रेटरी भिडे काका बहात्तर वर्षांचे होते. निवृत्तीपूर्वी ते नेमक्या कोणत्या खात्यात होते, याबद्दल रहिवाशांत मतभेद होते; पण कुठल्याही कागदाच्या वरच्या उजव्या कोपऱ्यात तारीख घातल्याखेरीज तो वाचायचा नाही, ही सवय पाहता ते खातं सरकारी असावं, एवढ्यावर सर्वांचं एकमत होतं.

सोसायटीचा व्हॉट्सॲप गट काकांनी सुरू केला होता. त्यामुळे त्याचे एकमेव ॲडमिनही तेच होते. इतर कुणाला ॲडमिन करावं, ही सूचना खजिनदार देवधरांनी एकदा केली होती.

“उद्या तुम्ही नसाल तर?”

“कुठे जाणार आहे मी?”

या उत्तरानंतर देवधरांनी विषय सोडला होता. सोसायटीच्या पैशाबद्दल ते धाडसी होते; माणसाच्या आयुर्मानाबद्दल नव्हते.

एका गुरुवारी सकाळी गटावर सत्तावीस सुप्रभात आले. त्यांतलं एक कमळावर बसलेल्या चहाच्या कपाचं चित्र होतं. त्याखाली ‘आयुष्य सुंदर आहे’ असं लिहिलं होतं. त्याच्याखाली तिसऱ्या मजल्यावरच्या दामल्यांनी ‘आमच्याकडे पाणी नाही’ असं लिहिलं.

काकांना ही संगती आवडली नाही.

सुप्रभात थांबवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी गटाची सेटिंग उघडली. चष्मा वर सरकवला. एक बटण दाबलं. पुन्हा चष्मा खाली घेतला.

पाच मिनिटांत शांतिकुंजमध्ये अभूतपूर्व शांतता पसरली.

आता गटात फक्त ॲडमिनच लिहू शकत होता.

हे लक्षात आल्यावर काकांनी सेटिंग परत उघडली; पण मगाशी सहज सापडलेलं बटण आता आतल्या कुठल्याशा खोलीत जाऊन बसलं होतं. त्याऐवजी काकांना स्वतःचा फोटो बदलण्याची सोय सापडली. ती नको होती.

चारशे दोनमध्ये नुकतंच राहायला आलेलं नवं जोडपं, निखिल आणि नेहा, अशा कामांत उपयोगी पडत असे. पण निखिल दोन दिवस बाहेरगावी होता. नेहाने फोन पाहू का असं विचारल्यावर काकांनी तो जरा जवळ ओढला.

“त्यात बँकेचंही आहे.”

“मी फक्त गटाची सेटिंग बघते.”

“तेच म्हणतो. एक उघडायला गेलं की दुसरं उघडतं.”

आपला अनुभव प्रमाण मानून काकांनी तात्पुरती व्यवस्था जाहीर केली. कोणालाही काही कळवायचं असल्यास त्यांना खासगी निरोप द्यावा. ते योग्य शब्दांत गटावर टाकतील.

‘योग्य शब्दांत’ या तीन शब्दांचा अर्थ पुढच्या तीन दिवसांत शांतिकुंजला समजला.

पहिले अर्जदार दामले होते.

“वरच्या टाकीत पाणी चढत नाही. जोशींचा नळ मात्र पहाटेपासून वाजतोय. त्यांना एकदा सांगा.”

जोशी हे दामल्यांचे समोरचे शेजारी होते. दोघांच्या दारांत सहा फुटांचं अंतर होतं. संबंधांत मात्र दोन जिल्हे पडत होते.

काकांनी निरोप सुधारला.

“पाण्याच्या असमान वितरणाबाबत तक्रारी आल्या आहेत. ज्यांच्याकडे पाणी आहे त्यांनी संयम पाळावा. बाधित सभासदांनी सकाळी दहा वाजता पाण्याच्या नमुन्यासह कार्यालयात यावे.”

शांतिकुंजचं कार्यालय म्हणजे जिन्याखालची खोली. तिथे एक टेबल, दोन खुर्च्या आणि गेल्या अकरा वर्षांत निकाली न निघालेले ठराव होते.

दहा वाजता दामले रिकामी बादली घेऊन आले.

“नमुना कुठे?” काकांनी विचारलं.

“आत आहे.”

काकांनी बादलीत पाहिलं.

“रिकामी आहे.”

“आमच्या नळातून तेच येतंय.”

देवधरांनी खर्चवहीतून मान वर काढली. त्यांना हसू आलं होतं; पण दामले वर्गणी वेळेवर भरत असल्याने त्यांनी ते आवरलं.

काकांनी तक्रारवही पुढे ओढली.

“लेखी द्या.”

दामल्यांनी लिहिलं, ‘पाणी मिळत नाही. सोबत नमुना दिला आहे.’

“बादली परत न्यायची की तुम्हाला पुराव्यासाठी ठेवायची?” त्यांनी विचारलं.

तेवढ्यात जोशी पितळी कळशी घेऊन आले. त्यांच्या कळशीत दोन इंच पाणी होतं.

“हे काल रात्रीचं. आज आमच्याकडेही नाही. उगीच संयमाची सूचना आम्हाला लागू करू नये.”

दामल्यांनी कळशीकडे पाहिलं.

“ही कळशी कुठली?”

“आमच्या घरची.”

“तसं तुम्ही सतरा वर्षं म्हणताय.”

सन दोन हजार नऊच्या सत्यनारायणापासून ती कळशी हा दोन्ही कुटुंबांच्या संबंधांतला मुख्य अडथळा होता. दामल्यांच्या मते त्यांची कळशी जोश्यांकडे गेली होती. जोश्यांच्या मते दामल्यांना स्वतःच्या वस्तूंची ओळख नव्हती. दोघांच्या बायकांच्या मते हा विषय संपला होता. त्यामुळे दोघे पुरुष तो अजून अधिक जबाबदारीने चालवत होते.

काकांनी टेबलावर हात ठेवला.

“आज पाण्याचा विषय आहे. भांड्यांचा स्वतंत्र घेऊ.”

देवधरांनी लगेच सांगितलं, “स्वतंत्र सभा घेतली तर चहाचा खर्च पुन्हा होईल.”

म्हणून भांड्यांचा विषय पाण्याला जोडण्यात आला.

दुपारी प्लंबर आला नाही. त्याने फोनवर ‘उद्या बघतो’ सांगितलं. काकांनी त्यात सुधारणा करून ‘दुरुस्तीची कार्यवाही उद्या होईल’ असं कळवलं.

या दोन वाक्यांतला खर्च नंतर देवधरांना करावा लागणार होता.

शुक्रवारी सकाळी देशपांडेबाईंचा मोती हरवला.

मोती हा फिकट बदामी रंगाचा, अंगाने भरलेला आणि स्वभावाने कोणाच्याही घरी जाणारा कुत्रा होता. देशपांडेबाई त्याला ‘आमचं लहान मूल’ म्हणत. त्यांची मोठी मुलगी अनघा यावर काही बोलत नसे; मात्र मोतीला मिळणाऱ्या स्वातंत्र्याची तिला अधूनमधून चीड येई.

बाईंनी काकांना फोटो पाठवला.

“काका, मोती दिसत नाही. कुणाकडे शिरला असेल तर कळवा एवढं टाका. बिस्किट दाखवलं की येतो.”

काकांना शेवटचं वाक्य सार्वजनिक करावंसं वाटलं नाही. त्यातून सोसायटीबाहेरच्या लोकांनाही कुत्रा पळवण्याची माहिती मिळाली असती. त्यांनी लिहिलं की मोती आढळल्यास त्याला सुरक्षित ठेवावं, पिण्यास पाणी द्यावं आणि सेक्रेटरींना कळवावं. पुढे स्वतःहून एक ओळ घातली—आवश्यक खर्च सोसायटीकडून करण्यात येईल.

देवधर ताबडतोब खाली आले.

“आवश्यक म्हणजे किती?”

“अहो, पाणी-बिस्किट.”

“प्रत्येक घरात दिलं तर चौसष्ट पुडे होतात.”

“कुत्रा एकच आहे.”

“देणारे चौसष्ट आहेत. हिशेब कुत्र्याच्या बाजूने करायचा नसतो.”

दोन तासांत मोती जोश्यांकडे सापडला. त्यांचं दार उघडं होतं. मोती आत जाऊन पंख्याखाली झोपला होता. जोश्यांनी देशपांडेबाईंना फोन केला होता; पण त्या कुत्र्याच्या शोधात फोन घरी ठेवून गेल्या होत्या.

देशपांडेबाई धावत आल्या तेव्हा मोती त्या वादग्रस्त पितळी कळशीतून पाणी पीत होता.

“अगं बाई, किती तहान लागली होती लेकराला!”

“पाणी विकत आणलंय,” जोशी म्हणाले. ही माहिती बाईंना उद्देशून होती की दामल्यांच्या उघड्या दाराला, ते कळलं नाही.

मोती मिळाल्याचा फोटो काकांकडे गेला. काकांनी फोटोखाली लिहिलं, “मोती सुखरूप मिळाला असून जोशी यांच्याकडे त्याच्या पाण्याची उत्तम व्यवस्था होती. संबंधितांचे आभार.”

दामले पाच मिनिटांत हजर झाले.

“आम्हाला संयम आणि कुत्र्याला उत्तम व्यवस्था?”

“ते विकतचं पाणी होतं.”

“मग तसं लिहा. नुसती उत्तम व्यवस्था म्हटल्यावर गैरसमज होतो.”

काकांनी दुरुस्ती पाठवली. जोशींकडचं पाणी सोसायटीचं नसून खासगी असल्याचं स्पष्ट केलं.

यामुळे तळमजल्यावरच्या दोन सभासदांनी खासगी पाण्याची जोडणी घेण्यासाठी कुठे अर्ज करायचा, अशी चौकशी केली.

जोशी पुन्हा आले.

“माझ्या घरात टँकर उभा आहे का? एक वीस लिटरचा डबा आणलाय.”

काकांनी आणखी दुरुस्ती करण्याऐवजी त्यांना बसायला सांगितलं. गटावरची परिस्थिती सध्या त्यांच्या नियंत्रणात होती; कार्यालयातली नव्हती.

याच वेळी देशपांडेबाई एका नाजूक कामासाठी आल्या.

अनघाला स्थळ आलं होतं. अभय आपटे नावाचा मुलगा शनिवारी संध्याकाळी पाच वाजता आईवडिलांसह येणार होता. मुलगा अभियंता होता आणि पाणीपुरवठ्याच्या कामात होता. बाईंची विनंती एवढीच होती की काकांची मोकळी पार्किंगची जागा पाहुण्यांना मिळावी आणि टाकीच्या दुरुस्तीची धडधड असेल तर ती पाचपूर्वी उरकावी.

“अनघाला फार गाजावाजा नकोय. गटावर तिचं वगैरे नाव नका टाकू.”

काकांनी मान डोलावली.

“आम्हाला समजतं. हे विषय तारतम्याने हाताळावे लागतात.”

मग त्यांना मुलाचा व्यवसाय पुन्हा आठवला.

“पाणीपुरवठ्यात आहेत म्हणालात?”

“हो.”

“मग आपली टाकी एकदा बघतील का? दोन मिनिटांचं काम.”

बाईंनी अनघाला फोन केला. अनघाने अभयला विचारलं. त्याने सहज सांगितलं, “चालेल. वर काय अडलंय ते पाहू.”

काकांना अखेर प्रश्न सुटल्याचं समाधान मिळालं. त्यांनी गटावर निरोप टाकला.

“उद्या सायंकाळी पाच वाजता पाणीपुरवठा विषयातील अभियंता श्री. अभय आपटे सोसायटीस भेट देणार आहेत. संबंधितांनी आपल्या अडचणी तयार ठेवाव्यात. देशपांडे यांच्याकडे चहाची व्यवस्था आहे.”

देशपांडेबाई फोन हातात घेऊनच खाली आल्या.

“चहाची व्यवस्था कुणासाठी?”

“पाहुण्यांसाठी. तुमच्याकडे असणारच ना?”

“पण संबंधित म्हणजे कोण?”

“ज्यांना अडचण आहे ते.”

बाईंनी एकदा चौसष्ट घरांकडे पाहिलं.

“काका, आम्ही मुलगा बोलावलाय. शिबिर नाही.”

भिडेकाकूंनी आतून हे ऐकलं. त्या बाहेर येऊन म्हणाल्या, “तुम्ही आधी पोहे किती भिजवलेत ते सांगा. यांच्याशी शब्दांवर बोललात तर संध्याकाळ होईल.”

दरम्यान दामल्यांनी मोतीचा फोटो मोठा करून पाहिला होता. कळशीच्या काठावरची खळी त्यांना स्पष्ट दिसली.

त्यांनी काकांना मोठा निरोप दिला. त्यात पाण्याची तक्रार, कळशीची मालकी, सतरा वर्षांचा अपमान आणि जोश्यांच्या एकंदर वागणुकीचा संक्षिप्त इतिहास होता.

जोश्यांनीही उत्तर दिलं. त्यांना गटावर लिहिता येत नसल्यामुळे त्यांनी कागदावर लिहिलं आणि खाली सही केली. त्यामुळे त्यांचा राग अधिक अधिकृत दिसत होता.

दोन्ही निवेदनं वाचून काकांनी भाषेचा बराच भाग गाळला. दामल्यांच्या ‘बळकावली’चं ‘ताब्यात आहे’ केलं. जोश्यांच्या ‘बिनबुडाचा संशय’चं ‘गैरसमज’ केलं. मग निरोप गेला की जोशी व दामले यांच्यातील पाणी आणि भांड्यांचा प्रलंबित प्रश्न उद्या अभियंत्यांच्या उपस्थितीत सामोपचाराने मिटवण्यात येईल. संबंधितांनी भांडी सोबत आणावीत.

देवधरांना हा निरोप आवडला.

“एकाच चहात दोन्ही कामं.”

शनिवारी साडेचारला शांतिकुंजच्या अंगणात सहा खुर्च्या मांडल्या गेल्या. आणखी लोक येताना पाहून आठ आणल्या गेल्या. देशपांडेबाईंनी खिडकीतून खुर्च्या मोजल्या आणि पुन्हा पोहे धुवायला घेतले.

जोशी कळशी घेऊन आले. दामले रिकामी बादली घेऊन आले.

“आज तरी पाणी आणायचं होतं,” काका म्हणाले.

“मूळ तक्रार कायम आहे.”

पावणेपाचला निखिल परतला. नेहाने त्याला सगळा प्रकार सांगितला. तो काकांकडे गेला.

“द्या फोन, आत्ताच करतो.”

“आता नको. पाहुणे येतायत. मध्येच सगळ्यांना लिहिता आलं तर कार्यक्रम बदलतील.”

निखिलने नेहाकडे पाहिलं. दोघांचं लग्न नुकतंच झालेलं असल्याने त्यांना न बोलता एकमेकांकडे पाहून हसण्याची सवय अजून टिकून होती.

पाच वाजता आपटे मंडळी आली. अभयने हातात पेढ्यांचा पुडा धरला होता. वडिलांच्या हातात फुलांचा छोटा गुच्छ होता.

अंगणातल्या चौदा खुर्च्या पाहून ते थबकले.

भिडे काका पुढे झाले.

“या, या. आपलीच वाट पाहतोय. आधी मुख्य प्रश्न घेऊ.”

अभयच्या आईने नवऱ्याकडे पाहिलं. त्यांनी गुच्छ जरा सरळ धरला.

देवधरांनी वही उघडली.

“तुमच्याकडून खर्चाचा अंदाज मिळाला तर बरं होईल. पुढे वाढीव मागण्या नकोत.”

आपटे वडील ताठ झाले.

“आमची कसलीही मागणी नाही.”

“ते उत्तमच. पण लेखी मिळालं तर—”

“देवधर!” देशपांडेबाईंचा आवाज तिसऱ्या मजल्यापर्यंत गेला.

भिडेकाकूंनी पुढे होऊन अभयच्या आईचा हात धरला.

“तुम्ही वर चला. खाली पाण्याचं आहे. लग्नाचं नाही.”

ही विभागणी ऐकून आपटे वडीलही वर जायला निघाले; पण काकांनी त्यांना आदराने खुर्ची दिली. वयस्कर माणसाला निर्णयाच्या वेळी उपस्थित ठेवणं त्यांना योग्य वाटत होतं.

अनघा खाली आली. अभयने तिच्याकडे पाहून हसत विचारलं, “टाकी कुठे?”

“या. आमच्याकडे आधी टाकी दाखवतात. घर नंतर.”

नेहाही त्यांच्याबरोबर गेली. ती स्वतः स्थापत्य अभियंता होती. तिने आदल्या दिवशीच पाण्याच्या नळजोडणीचा फोटो काढला होता; पण काकांनी त्यावर ‘माहितीसाठी आभार’ एवढंच उत्तर दिलं होतं.

वर गेल्यावर तिने बाजूच्या झडपेकडे बोट दाखवलं.

“ही पूर्ण उघडत नाहीये. दांडा फिरतोय, आतली चकती अडकली असावी.”

अभयने तपासलं.

“बहुतेक हेच आहे. झडप बदलावी लागेल.”

“म्हणजे नवीन मोटार नको?” मागून आलेल्या देवधरांनी विचारलं.

“नाही.”

देवधरांनी खाली उभ्या आपट्यांकडे पाहिलं. मुलाबद्दल त्यांचं मत एकदम अनुकूल झालं.

खाली येईपर्यंत नियमित प्लंबरही आला. अभियंता येणार असल्याचं कळल्यावर त्याला दुपारी वेळ मिळाला होता. झडप बदलण्याचं काम सुरू झालं.

आता कळशीचा विषय उरला.

काकांनी दोन्ही बाजू अभयसमोर मांडल्या.

अभयने नम्रपणे सांगितलं, “यात मला कळण्यासारखं काही नाही.”

“तुम्ही त्रयस्थ आहात,” काका म्हणाले.

“अजून तरी,” दामले म्हणाले.

वरच्या खिडकीत देशपांडेबाई दिसल्या आणि दामल्यांनी बादलीकडे लक्ष दिलं.

कळशीवर ‘ग. द.’ अशी अक्षरं होती. दामल्यांचं नाव गजानन दत्तात्रय होतं. जोश्यांच्या वडिलांचंही नाव गंगाधर दत्तात्रय होतं. त्यामुळे अक्षरांनी प्रश्न सोडवण्याऐवजी त्याला मजबूत पाया दिला होता.

नेहाने कळशी उचलली.

“ही किती लिटरची?”

“दहा,” दामले म्हणाले.

“बारा,” जोशी म्हणाले.

“मी घेऊन गेले तर चालेल? टाकी भरल्यावर नळाचा दाब साधारण मोजता येईल. खूण करून घेते.”

“कायमची खूण नको,” दोघे एकदम म्हणाले.

दहा मिनिटांनी नेहा कळशी घेऊन आली.

“अकरा लिटर.”

दोघांनीही एकमेकांकडे पाहिलं.

दामले म्हणाले, “जुनं पितळ आहे. फरक पडतो.”

जोशी म्हणाले, “मी बारा म्हटलं ते काठापर्यंत.”

नेहाने काहीच उत्तर दिलं नाही. निखिलने मात्र लग्नानंतर पहिल्यांदाच तिच्याकडे जाहीर कौतुकाने पाहिलं.

पाणी सुरू झाल्यावर सगळे आपापल्या घरांत नळ पाहायला गेले. दामले आणि जोशी दोघांनीही दारातून ‘आलं!’ अशी हाक मारली. सतरा वर्षांतली ती त्यांची पहिली संयुक्त घोषणा होती.

वर देशपांड्यांकडे अभय आणि अनघाला अखेर बोलायला वेळ मिळाला.

“नेहमी असं असतं?” त्याने विचारलं.

“नाही. एरवी सगळं फोनवर असतं.”

अभय हसला.

“बरं झालं. माणसं भेटली.”

अनघाने खाली पाहिलं. भिडे काका अजूनही कळशीचा निकाल लिहायला जागा शोधत होते.

“ही माणसं भेटल्यावरही तुम्हाला पुन्हा यावंसं वाटलं तर पुढे बोलू,” ती म्हणाली.

संध्याकाळी कार्यक्रमाचा फोटो काढण्यात आला. आपटे मंडळी वर असल्यामुळे फोटोमध्ये भिडे काका, देवधर, जोशी, दामले आणि मध्ये कळशी आली. मोती पुढे बसला होता.

काकांनी फोटोखाली लिहिलं, “आजचा कार्यक्रम सर्वांच्या सहकार्याने समाधानकारक रीतीने पार पडला.”

देशपांडेबाईंनी लगेच फोन केला.

“कशाला समाधानकारक म्हणताय? मुलांनी अजून काही ठरवलेलं नाही.”

काकांनी निरोप सुधारला.

“वरील समाधान पाणीपुरवठ्यापुरते समजावे.”

रात्री निखिलने काकांचा फोन घेतला आणि अर्ध्या मिनिटात गट मोकळा केला.

पुढच्या सात मिनिटांत बेचाळीस निरोप आले. पाणी किती वाजता आलं, कोणाच्या नळातून हवा आली, चहाचा खर्च कुठल्या खात्यात जाणार, कळशी कुणाकडे आहे, पोहे उत्तम झाले, पोह्यात शेंगदाणे हवेत का, अशा अनेक विषयांना न्याय मिळाला.

काकांनी फोन बाजूला ठेवला.

“तीन दिवस निदान शिस्त होती.”

भिडेकाकूंनी काही उत्तर दिलं नाही. रात्री त्यांनी निखिलला थोडं थांबवून स्वतःच्या फोनबद्दल विचारून घेतलं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी काकांच्या फोनवर नवा गट दिसला.

नाव होतं—‘घरची व्यवस्था’.

सभासद दोन. काका आणि काकू.

ॲडमिन फक्त काकू.

पहिला निरोप होता, “येताना अर्धा लिटर दूध, कोथिंबीर आणि सहा केळी आणावीत. दूध म्हणजे दूधच. दुग्धजन्य पदार्थ नकोत.”

काकांनी ‘केळी कालची आहेत’ असं लिहायला बोट ठेवलं.

खाली सूचना आली—फक्त ॲडमिन निरोप पाठवू शकतात.

काकांनी स्वयंपाकघरात जाऊन सांगितलं, “अगं, तुझीही तीच चूक झाली.”

काकू पोळी उलटत म्हणाल्या, “माझी चूक झालेली नाही. सूचना नीट वाचा.”