कागदविरहित क्रांतीचा बृहत् अहवाल

त्या दिवशी सकाळी अकरा वाजून बारा मिनिटांनी आमच्या जिल्हा सर्वंकष विकास व समन्वय कार्यालयात क्रांतीची पहिली ठिणगी पडली. अर्थात, ती ठिणगी संगणकाच्या पडद्यावर पडल्यामुळे तिचा आवाज झाला नाही आणि धूरही निघाला नाही. आमचा कंत्राटी संगणक चालक राकेश याने नेहमीप्रमाणे सकाळी दहा वाजता इंटरनेटचा डोंगल खिडकीबाहेरच्या गजावर तारेने बांधला होता. अकराच्या सुमारास सरकारी सर्व्हरला जाग आली आणि मंत्रालयातून एक अत्यंत महत्त्वाचा, अतितात्काळ आणि कालमर्यादेचा ई-मेल आमच्या अधिकृत ई-मेल आयडीवर येऊन आदळला.

राकेशने तो ई-मेल वाचला आणि त्याच्या कपाळावर आठ्यांचे जाळे पसरले. त्याने ताबडतोब कंट्रोल-पी दाबून त्या ई-मेलची प्रिंट काढली. प्रिंटरने एक दीर्घ सुस्कारा सोडत, थोडा वेळ घरघर करत तो ऐतिहासिक कागद बाहेर फेकला. राकेशने तो कागद अत्यंत आदराने उचलला, त्यावरची न दिसणारी धूळ फुंकली आणि तो थेट आमचे मुख्य लिपिक तथा कार्यालयीन अधीक्षक सदाशिवराव कारखानीस यांच्या टेबलावर नेऊन ठेवला.

कारखानीस साहेब त्या वेळी १९८४ सालच्या एका जमिनीच्या प्रकरणातील गहाळ झालेल्या कागदाचा शोध घेण्यासाठी १९८५ साली उघडण्यात आलेल्या एका चौकशी नस्तीचे (ज्याला सामान्य भाषेत फाइल म्हणतात, पण आम्ही तिला नस्तीच म्हणतो) अवलोकन करत होते. त्यांनी चष्म्यावरून राकेशकडे पाहिले.

"काय रे राकेश? सकाळी सकाळी काय आणलंस?" कारखानीसांनी विचारले.

"वरतून मेल आलाय साहेब. शासन निर्णय आहे. आजपासून आपलं ऑफिस शंभर टक्के पेपरलेस करायचंय."

कारखानीसांच्या हातातला चहाचा कप हवेतच थबकला. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव अजिबात बदलले नाहीत. तीस वर्षांच्या सरकारी सेवेने त्यांना कोणत्याही नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आपत्तीला स्थितप्रज्ञतेने सामोरे जाण्याचे प्रशिक्षण दिले होते. त्यांनी शांतपणे कप बशीत ठेवला आणि तो कागद हातात घेतला.

कागदावर ठळक अक्षरांत छापले होते— 'शासन निर्णय क्रमांक: कावि-२०२६/प्र.क्र.४०२/कागदविरहित/संकलन-३. विषय: पर्यावरण संवर्धन व गतिमान प्रशासनाच्या अनुषंगाने राज्यातील सर्व जिल्हास्तरीय कार्यालये तात्काळ प्रभावाने शंभर टक्के कागदविरहित (Paperless) करणेबाबत.'

कारखानीसांनी तो तीन पानांचा शासन निर्णय संपूर्ण वाचून काढला. वाचून झाल्यावर त्यांनी आपल्या डाव्या हाताने टेबलावरची घंटी वाजवली. शिपाई बबन आत आला.

"बबन, जा. या जीआरच्या वीस झेरॉक्स काढून आण. आणि साहेबांना ठेवायला एक नवीन जाड पुठ्ठ्याची नस्ती घेऊन ये. हिरव्या रंगाची नोटशीट लाव त्यावर."

राकेशने चाचरत म्हटले, "अहो कारखानीस साहेब, तो जीआर पेपरलेस होण्याबद्दल आहे. त्याची प्रिंट मी फक्त तुम्हाला वाचायला काढली होती. तुम्ही परत वीस झेरॉक्स कशाला काढताय?"

कारखानीसांनी राकेशकडे अत्यंत करुणेने पाहिले. अज्ञानी बालकाकडे पाहून एखाद्या ऋषीमुनींनी पाहावे, तसा तो कटाक्ष होता.

"राकेश, तू अजून कंत्राटी आहेस. तुला प्रशासकीय कार्यपद्धतीची खोली समजायला वेळ लागेल," कारखानीस गंभीर आवाजात म्हणाले. "अरे, आपल्याला पेपरलेस व्हायचंय, हा शासनाचा आदेश आहे. मग या आदेशाची अंमलबजावणी करायची तर आपल्या कार्यालयातील सर्व अठरा टेबलवरच्या कारकुनांना हे अधिकृतपणे कळायला नको का? त्यांना कळणार कसं? जेव्हा त्यांच्या टेबलवर या जीआरची प्रत जाईल आणि ते आपल्या आवक नोंदवहीत (Inward Register) त्याची नोंद करून पोच देतील, तेव्हाच त्यांना कळलं असं कायद्याने मानलं जाईल. उद्या कोणी कोर्टात गेलं आणि विचारलं की अमूक कारकुनाला पेपरलेस व्हायचंय हे कधी कळवलं, तर मी काय तुझा कॉम्प्युटर उचलून न्यायाधीशांच्या डोक्यावर ठेवू? जा बबन, वीस नको, पंचवीस प्रति काढ. पाच अतिरिक्त ठेवू. माहिती अधिकारामध्ये कोणी मागितल्या तर लागतील."

अशा रीतीने, आमच्या कार्यालयाच्या 'शंभर टक्के कागदविरहित' अभियानाची मुहूर्तमेढ पंचवीस गुणिले तीन म्हणजे पंच्याहत्तर पानांच्या झेरॉक्सने आणि एका नवीन तपकिरी पुठ्ठ्याच्या नस्तीने रोवली गेली.

मी स्वतः आवक-जावक शाखेचा अव्वल कारकून असल्यामुळे या ऐतिहासिक प्रक्रियेत माझा सहभाग अत्यंत मोलाचा होता. कारखानीसांनी त्या नवीन नस्तीवर स्वतःच्या सुंदर, वळणदार अक्षरात पहिली टिप्पणी (Note) लिहिली:

'संदर्भाधीन शासन निर्णयाचे अवलोकन व्हावे. सदर शासन निर्णयान्वये प्रस्तुत कार्यालय तात्काळ प्रभावाने शंभर टक्के कागदविरहित करण्याचे निर्देश प्राप्त झाले आहेत. तरी, सदर निर्देशांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याच्या दृष्टीने उचित कार्यवाही होण्यास माननीय साहेबांच्या मान्यतेस्तव नस्ती सविनय सादर.'

ही नस्ती लाल-पांढऱ्या फितीने घट्ट बांधून आमचे जिल्हा समन्वय अधिकारी माननीय श्री. धुमाळ साहेब यांच्या दालनात पाठवण्यात आली. धुमाळ साहेब हे अत्यंत शिस्तप्रिय, आधुनिक विचारांचे आणि तितकेच नियमांवर बोट ठेवून काम करणारे अधिकारी म्हणून संपूर्ण जिल्ह्यात परिचित होते. त्यांच्या टेबलावर एका बाजूला महात्मा गांधींचा फोटो होता, दुसऱ्या बाजूला लॅपटॉप होता (जो ते फक्त स्क्रीनसेव्हरवरची फिरणारी मासोळी बघण्यासाठी चालू ठेवत असत), आणि मधोमध दोन फूट उंचीचा फायलींचा डोंगर होता.

दोन तासांनी साहेबांच्या केबिनमधून बेल वाजली. कारखानीस आणि मी आत गेलो. साहेबांच्या चेहऱ्यावर एका महान क्रांतीचे नेतृत्व करण्याची झळाळी होती.

"कारखानीस, शासन निर्णय अत्यंत स्वागतार्ह आहे," धुमाळ साहेब म्हणाले. "आपण एकविसाव्या शतकात आहोत. आता हे कागदांचे भेंडोळे बंद झालेच पाहिजेत. झाडे वाचली पाहिजेत. पर्यावरण वाचले पाहिजे. मी या नोटशीटवर शेरा लिहिला आहे. बघा."

आम्ही वाकून पाहिले. साहेबांनी हिरव्या शाईच्या पेनाने अर्धे पान भरून शेरा लिहिला होता— 'शासन निर्णयाची तात्काळ अंमलबजावणी करण्यात यावी. याकामी कार्यालयीन स्तरावर एका सुकाणू समितीचे (Steering Committee) गठन करण्यात यावे. सदर समितीची तातडीची बैठक आज दुपारी चार वाजता बोलवावी. बैठकीचे इतिवृत्त उद्या सकाळी माझ्या समोर सादर करावे.'

"पण साहेब," कारखानीसांनी अत्यंत नम्रपणे विचारले, "आपला हिरव्या नोटशीटचा पहिला पान संपत आलाय. तुमचा शेरा मोठा झाल्यामुळे आता खाली सुकाणू समितीच्या सदस्यांची नावे लिहायला जागा नाही."

"मग दुसरी नोटशीट लावा कारखानीस! यात काय विचारायचं?" साहेब थोडे चिडून म्हणाले. "कामात दिरंगाई नको. आणि हो, बैठकीची सूचना सर्व शाखाप्रमुखांना लेखी द्या. तोंडी सांगितलं की लोक विसरतात. प्रत्येकाची पोच घ्या."

आम्ही बाहेर आलो. दुपारी दोन वाजेपर्यंत मी आणि कारखानीसांनी मिळून 'कागदविरहित कार्यप्रणाली अंमलबजावणी सुकाणू समिती' स्थापन करण्याचा कार्यालयीन आदेश तयार केला. तो दोन पानांचा झाला. समितीत एकूण बारा सदस्य होते. त्या बारा सदस्यांना बैठकीची स्वतंत्र नोटीस काढण्यात आली. बैठकीचा अजेंडा तीन पानांचा तयार झाला. प्रत्येक सदस्यासाठी एक फोल्डर तयार करण्यात आले. त्या फोल्डरमध्ये मूळ शासन निर्णयाची झेरॉक्स, कार्यालयीन आदेशाची प्रत, बैठकीचा अजेंडा आणि टिपण्णी काढण्यासाठी चार कोरे कागद (जे. के. बॉण्ड पेपर, ८० जीएसएम) ठेवण्यात आले.

राकेशचा प्रिंटर दुपारी तीन वाजेपर्यंत अखंड धडधडत होता. प्रिंटरमधून येणारा गरम कागदाचा आणि टोनरचा वास संपूर्ण कार्यालयात पसरला होता. हाच तो डिजिटल युगाचा सुगंध असावा, असे मला मनातून वाटून गेले.

दुपारी ठीक चार वाजता साहेबांच्या दालनात बैठक सुरू झाली. बबनने सर्वांना चहा आणि बिस्किटे दिली. (या चहा-बिस्किटांच्या बिलासाठी तीन वेगवेगळ्या हॉटेलकडून कोटेशन मागवून त्याची एक स्वतंत्र अठरा पानांची नस्ती नंतर तयार करण्यात आली, हा भाग अलाहिदा.)

बैठकीत धुमाळ साहेबांनी अतिशय ओघवत्या भाषेत मार्गदर्शन केले. ते म्हणाले, "मित्रहो, आजपासून आपल्या कार्यालयात एकही कागद वापरला जाणार नाही. सर्व कामकाज संगणकावर होईल. पण हे करत असताना आपल्याला अत्यंत सावध राहावे लागेल. उद्या महालेखापाल (AG) यांचे ऑडिट आले, आणि त्यांनी विचारले की तुम्ही पेपरलेस कसे झालात, तर आपल्याकडे त्याचा सज्जड पुरावा असला पाहिजे. तोंडी सांगून ऑडिटचे समाधान होत नाही, हे आपल्या सर्वांना ठाऊक आहे."

सर्व शाखाप्रमुखांनी गंभीरपणे माना डोलवल्या. ऑडिटच्या नावानेच अनेकांच्या अंगावर काटा उभा राहिला.

लेखा शाखेचे प्रमुख श्री. पेंडसे यांनी हात वर केला. "साहेब, एक तांत्रिक अडचण आहे. आपण जर सगळं कॉम्प्युटरवर केलं, तर त्यावर सही कशी करणार?"

"डिजिटल सिग्नेचर डोंगलने!" राकेशने कोपऱ्यातून उत्तर दिले.

"ते ठीक आहे रे," पेंडसे म्हणाले, "पण आमच्या लेखा संहितेनुसार (Account Code) जोपर्यंत बिलावर संबंधित अधिकाऱ्याची निळ्या किंवा काळ्या शाईने प्रत्यक्ष स्वाक्षरी होत नाही आणि त्याखाली रबरी शिक्का मारला जात नाही, तोपर्यंत ते बिल वैध मानता येत नाही. आता कॉम्प्युटरच्या काचेवर शिक्का मारला तर तो पुसला जाईल आणि काचही फुटायची भीती आहे."

संपूर्ण सभागृहात चिंतेचे वातावरण पसरले. पेंडसेंचा मुद्दा अत्यंत बिनतोड होता. शेवटी दहा मिनिटांच्या खलनानंतर कारखानीसांनी एक सुवर्णमध्य काढला.

"साहेब, आपण असं करूया," कारखानीस म्हणाले, "आपण बिलं आणि सगळ्या फायली कॉम्प्युटरवरच बनवू. म्हणजे शासन निर्णयाचा मान राहील. मग त्या कॉम्प्युटरवर बनवलेल्या फायलींची प्रिंट काढू. त्यावर नेहमीप्रमाणे आपल्या सह्या आणि शिक्के मारू. आणि मग तो सही-शिक्क्याचा कागद परत स्कॅन करून कॉम्प्युटरमध्ये टाकू! आणि जो मूळ कागद आहे, तो 'स्कॅन केलेल्या कागदपत्रांची मूळ प्रत' म्हणून एका वेगळ्या नस्तीमध्ये जपून ठेवू. म्हणजे काम शंभर टक्के पेपरलेसही होईल आणि ऑडिटला दाखवायला कागदही राहील!"

धुमाळ साहेबांनी आनंदाने टेबलावर थाप मारली. "वा! कारखानीस, तुमच्या अनुभवाची तोड नाही. यालाच म्हणतात प्रशासकीय कौशल्य! शासनाचा हेतूही साध्य झाला पाहिजे आणि नियमांचे उल्लंघनही झाले नाही पाहिजे. हा प्रस्ताव एकमताने मंजूर करा. राकेश, या ठरावाचे इतिवृत्त टाईप करायला घे."

त्या दोन तासांच्या बैठकीचे इतिवृत्त सात पानांचे झाले. त्यावर बारा सदस्यांच्या सह्या घेण्यात आल्या. प्रत्येक सदस्याला इतिवृत्ताची एक प्रत कार्यवाहीसाठी देण्यात आली.

दुसऱ्या दिवसापासून आमच्या कार्यालयात 'पेपरलेस सप्ताह' सुरू झाला. कार्यालयाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर आणि सर्व भिंतींवर 'आमचे कार्यालय शंभर टक्के कागदविरहित आहे - कृपया कागद वापरू नये' असे मजकूर असलेले अठ्ठेचाळीस पोस्टर्स लावण्यात आले. हे पोस्टर्स अर्थातच जाड आर्ट पेपरवर रंगीत प्रिंट काढून तयार केले होते. ते भिंतीवर चिकटवण्यासाठी डिंकाच्या दोन बाटल्या आणि सेलोटेपचे चार रोल वापरण्यात आले. त्या खर्चाच्या मंजुरीसाठी कारखानीसांनी 'पेपरलेस जनजागृती खर्च नस्ती' या नावाने एक नवीन फाइल उघडली.

तिसऱ्या दिवशी सकाळीच एक अनपेक्षित संकट उभे राहिले. गावातले एक वयोवृद्ध नागरिक, आबा विठू जाधव, आपल्या विहिरीच्या अनुदानाचा अर्ज घेऊन कार्यालयात आले. त्यांच्या हातात एक साध्या कागदावर लिहिलेला अर्ज होता आणि त्याला सात-बाराचा उतारा जोडलेला होता. ते माझ्याच टेबलासमोर आले.

"भाऊ, एवढा अर्ज घ्या हो. सहा महिने झाले हेलपाटे मारतोय. आता तरी मंजूर करा," आबांनी कापऱ्या आवाजात विनंती केली.

मी माझ्या टेबलावरच्या 'मी पेपरलेस आहे' या पाटीकडे बोट दाखवले. "आबा, आता कागदी अर्ज घेणं बंद झालंय. वरून आदेश आहे. आमचं ऑफिस आता पेपरलेस झालंय."

आबांनी डोळे बारीक करून माझ्याकडे पाहिले. "मंजे काय झालंय भाऊ?"

"म्हणजे आता कागद वापरायचा नाही. तुम्ही हा अर्ज ऑनलाइन टाका."

"अहो भाऊ, मी अडाणी माणूस. माझ्याकडे साधा बटनाचा फोन हाय, त्यात पण बैलेंस नसतोय. मी कुठं ऑनलाइन टाकू?"

आबांची अडचण खरी होती. मी कारखानीस साहेबांकडे गेलो. कारखानीसांनी धुमाळ साहेबांशी चर्चा केली. सामान्य नागरिकाची गैरसोय होता कामा नये, हे शासनाचेच धोरण होते. त्यामुळे साहेबांनी तात्काळ एक नवीन परिपत्रक काढले. या परिपत्रकानुसार, ज्या नागरिकांना ऑनलाइन अर्ज करता येत नाही, त्यांच्यासाठी कार्यालयात 'कागदविरहित सहाय्यता कक्ष' स्थापन करण्यात आला.

या कक्षाची कार्यपद्धती अत्यंत सोपी आणि सुटसुटीत ठेवण्यात आली होती. आबा जाधव यांच्यासारख्या नागरिकाने प्रथम एक तीन पानांचा 'ऑनलाइन अर्ज करण्यास असमर्थ असल्याबाबतचा स्वयंघोषणापत्र' (Self-Declaration Form) भरायचा. त्यावर स्वतःचा फोटो चिकटवायचा. सोबत आधार कार्डची झेरॉक्स आणि रेशन कार्डची झेरॉक्स जोडायची. त्यानंतर, आपला मूळ कागदी अर्ज जोडून तो आमच्या सहाय्यता कक्षात जमा करायचा. मग आमचा राकेश तो अर्ज स्कॅन करून कॉम्प्युटरमध्ये टाकणार. अर्ज स्कॅन झाल्यावर, आबांना 'तुमचा अर्ज यशस्वीरीत्या पेपरलेस करण्यात आला आहे' असे दोन पानांचे छापील प्रमाणपत्र दिले जाणार.

आबा जाधवांनी बिचाऱ्यांनी बाहेरच्या झेरॉक्सच्या दुकानात जाऊन वीस रुपये खर्च करून ते सर्व फॉर्म आणि झेरॉक्स आणल्या. त्यांचा मूळ अर्ज दोन पानांचा होता, पण तो 'पेपरलेस' करण्यासाठी आम्हाला त्यांच्याकडून आठ पाने घ्यावी लागली आणि दोन पानांची पोच द्यावी लागली. आबा जाताना खूप समाधानी दिसत होते. सरकारी कामात आता पूर्वीसारखा वेळ लागत नाही, लगेच हातात कागद मिळतो, याचे त्यांना भारी कौतुक वाटले होते.

आता आमच्यासमोर सर्वात मोठे आव्हान होते ते म्हणजे जुन्या फायलींचे काय करायचे? आमच्या कार्यालयात १९७२ सालापासूनच्या सुमारे पंधरा हजार नस्त्या लोखंडी आणि लाकडी कपाटांमध्ये धूळ खात पडल्या होत्या. शासन निर्णयानुसार या सर्व नस्त्यांचे डिजिटायझेशन म्हणजे स्कॅनिंग करायचे होते.

धुमाळ साहेबांनी यासाठी एक 'विशेष कृती आराखडा' (Special Action Plan) तयार केला. हा आराखडा चौदा पानांचा होता. तो वरिष्ठ कार्यालयाला मंजुरीसाठी पाठवण्यात आला. अर्थातच, तो ई-मेलने पाठवला गेला, पण ई-मेल पाठवल्याची पोच म्हणून त्या चौदा पानांच्या आराखड्याच्या तीन प्रती पोस्टानेही पाठवण्यात आल्या.

कारखानीसांच्या नेतृत्वाखाली जुन्या फायलींची मोजदाद सुरू झाली. पण नेमक्या किती फायली स्कॅन करायच्या, हे कळण्यासाठी आधी अस्तित्वात असलेल्या फायलींची यादी करणे गरजेचे होते. त्यासाठी बाजारातून चाळीस नवीन जाड रजिस्टर्स (प्रत्येकी ४०० पानी) खरेदी करण्यात आली. त्यांना 'कागदविरहित करावयाच्या नस्त्यांची प्राथमिक नोंदवही' असे नाव देण्यात आले.

आम्ही सर्व कारकून आपापले मूळ काम सोडून कपाटातल्या जुन्या फायली बाहेर काढू लागलो. प्रत्येक फाइलवरची धूळ झटकणे, तिच्यातली पाने मोजणे, आणि ती माहिती त्या नवीन चारशे पानी रजिस्टरमध्ये लिहिणे, हे काम युद्धपातळीवर सुरू झाले.

पण यात एक नवीनच प्रशासकीय पेच निर्माण झाला. जेव्हा एखादी जुनी फाइल स्कॅन केली जाईल, तेव्हा ती खरोखरच स्कॅन झाली आहे आणि त्यातले एकही पान सुटलेले नाही, याची खात्री कोण देणार? कारखानीसांनी यावरही तोडगा काढला. त्यांनी एक 'स्कॅनिंग सत्यता प्रमाणपत्र' (Scanning Authenticity Certificate) तयार केले.

नियम असा ठरला की, राकेशने एका फाइलची समजा शंभर पाने स्कॅन केली, की त्याने त्या शंभर पानांची एक यादी प्रिंट करायची. त्याखाली स्वतःची सही करायची. मग ती यादी आणि मूळ फाइल संबंधित कारकुनाकडे जाणार. कारकून प्रत्येक पान कॉम्प्युटरवरच्या फोटोशी जुळवून पाहणार आणि मग एका स्वतंत्र फॉर्मवर 'सदर नस्तीतील पृष्ठ क्रमांक १ ते १०० हे मूळ कागदपत्रांशी तंतोतंत जुळणारे आहेत' असे लिहून सही करणार. त्यानंतर कारखानीस साहेब त्यावर प्रतिस्वाक्षरी (Countersign) करणार आणि शेवटी धुमाळ साहेब त्याला अंतिम मान्यता देणार. हे चार पानांचे प्रमाणपत्र मग त्या मूळ जुन्या फाइलला वरून टाचणीने जोडले जाणार!

या प्रक्रियेमुळे असे झाले की, जी फाइल पूर्वी शंभर पानांची होती, ती 'पेपरलेस' झाल्यानंतर एकशे चार पानांची होऊ लागली. शिवाय, या सर्व प्रमाणपत्रांच्या नोंदी ठेवण्यासाठी आणखी एक 'स्कॅनिंग प्रमाणपत्र संकलन नस्ती' उघडण्यात आली.

महिन्याभरात आमच्या कार्यालयाचे रूप पालटून गेले. पूर्वी आमच्याकडे फक्त जुन्या फायली होत्या. आता आमच्याकडे 'पेपरलेस अभियान' या विषयाच्याच तेहतीस नवीन आणि अत्यंत जाडजूड नस्त्या तयार झाल्या होत्या. त्यात 'पेपरलेस सुकाणू समिती नस्ती', 'पेपरलेस स्टेशनरी खरेदी नस्ती', 'पेपरलेस जनजागृती नस्ती', 'पेपरलेस तांत्रिक अडचणी नस्ती', 'पेपरलेस दैनंदिन प्रगती अहवाल नस्ती' अशा विविध नस्त्यांचा समावेश होता.

राकेशची अवस्था तर बघवत नव्हती. त्याच्या टेबलाभोवती कागदांचे इतके थर साचले होते की तो स्वतःच त्यामागे दिसेनासा झाला होता. दिवसाकाठी तो किमान दोन रिम कागद प्रिंट करत होता. कारण, वरच्या कार्यालयाकडून रोज संध्याकाळी पाच वाजता विचारणा व्हायची— 'आज किती टक्के काम पेपरलेस झाले, याचा सविस्तर अहवाल तात्काळ पाठवा.'

मग आम्ही सर्व कारकून दिवसभरात किती कागद स्कॅन केले, याचा हिशोब एका कागदावर लिहून कारखानीसांना द्यायचो. कारखानीस त्याचा एक एकत्रित तक्ता कागदावर बनवायचे. राकेश तो टाईप करून त्याची प्रिंट काढायचा. धुमाळ साहेब त्यावर सही करायचे. मग राकेश तो अहवाल स्कॅन करून वर पाठवायचा आणि मूळ प्रत 'दैनंदिन अहवाल नस्ती'मध्ये लावून ठेवायचा.

एक दिवस राकेश रडकुंडीला येऊन कारखानीसांना म्हणाला, "साहेब, आपल्या ऑफिसमधला कागदाचा साठा संपलाय. गेल्या सहा महिन्यांसाठी आणलेले शंभर रिम या एकाच महिन्यात संपले. आता उद्यापासून प्रिंट कशावर काढायची?"

कारखानीस गंभीर झाले. "अरे बापरे! कागद संपला तर आपलं पेपरलेस अभियान ठप्प होईल की रे! थांब, मी लगेच तातडीची स्टेशनरी खरेदीची नोट टाकतो."

त्याच दिवशी धुमाळ साहेबांनी आपल्या विशेष अधिकारात बाजारातून तातडीने पाचशे रिम पांढरा कागद, दोनशे नवीन फायलींचे पुठ्ठे, पन्नास डझन बॉलपेन आणि प्रिंटरच्या दहा टोनर काडतुसे खरेदी करण्यास मंजुरी दिली. या खरेदीच्या प्रक्रियेसाठी निविदा मागवणे, त्यांची तुलनात्मक तक्ते बनवणे आणि कार्यादेश देणे या सर्व सोपस्कारांतून सुमारे साडेतीनशे पानांची एक नवीन नस्ती जन्माला आली. तिचे नाव होते— 'कागदविरहित अभियानांतर्गत आपत्कालीन कागद खरेदी नस्ती'.

अशातच एक दिवस मंत्रालयातून अत्यंत धडक आणि गोपनीय संदेश आला. आमच्या विभागाचे प्रधान सचिव स्वतः जिल्ह्यांच्या दौऱ्यावर येत असून, आमच्या कार्यालयाने 'शंभर टक्के पेपरलेस' होण्याचा जो टप्पा गाठला आहे, त्याची ते प्रत्यक्ष पाहणी करणार होते.

ही बातमी समजताच धुमाळ साहेबांच्या अंगात वीज संचारली. त्यांनी सर्व कर्मचाऱ्यांच्या सुट्ट्या रद्द केल्या.

"आपलं ऑफिस राज्यात नंबर वन आलं पाहिजे," धुमाळ साहेब बैठकीत गरजले. "सचिव साहेब जेव्हा येतील, तेव्हा त्यांना आपल्या कामाची भव्यता दिसली पाहिजे. आपण किती प्रचंड मेहनत घेऊन हे ऑफिस पेपरलेस केलंय, याचा एक 'बृहत् सादरीकरण अहवाल' (Mega Presentation Report) तयार करा. हा अहवाल अत्यंत आकर्षक, रंगीत आणि सचित्र असला पाहिजे."

पुढचे चार दिवस आणि चार रात्री आमचे कार्यालय जागते राहिले. राकेशने आपल्या लॅपटॉपवर विविध रंगांचे पाय-चार्ट, बार-ग्राफ आणि तक्ते तयार केले. पहिल्या महिन्यात आपण शून्य टक्के पेपरलेस होतो, दुसऱ्या आठवड्यात पंचवीस टक्के झालो, तिसऱ्या आठवड्यात सत्तर टक्के आणि आता शंभर टक्के पेपरलेस झालो आहोत, हे दर्शवणारे ते आलेख होते.

हा अहवाल एकूण तीनशे वीस पानांचा तयार झाला. त्यात आपण काढलेली सर्व परिपत्रके, बैठकांचे फोटो, आबा जाधवांना दिलेले पहिले पेपरलेस प्रमाणपत्र, जुन्या फायलींवर लावलेल्या नवीन प्रमाणपत्रांच्या प्रति, असे सर्व काही समाविष्ट करण्यात आले होते.

"साहेब, हा अहवाल सचिव साहेबांना पेनड्राईव्हमध्ये देऊया का?" राकेशने भाबडेपणाने विचारले.

धुमाळ साहेबांनी त्याच्याकडे खाऊ की गिळू अशा नजरेने पाहिले. "अरे मूर्खा! पेनड्राईव्ह हातात देताना फोटो कसा येतो? चार-सहा वरिष्ठ अधिकारी सोबत असतात, पत्रकार असतात. अशा वेळी हातात देण्यासाठी एक जाडजूड, स्पायरल बाइंडिंग केलेला, वरती सोनेरी अक्षरांत नाव छापलेला अहवालच लागतो. पेनड्राईव्ह खिशात टाकला की काम संपलं. अहवाल टेबलावर ठेवला की त्याचं वजन पडतं! जा, या तीनशे वीस पानांच्या अहवालाच्या वीस प्रती रंगीत प्रिंट करून स्पायरल बाइंडिंग करून आण. गुळगुळीत कागद वापर. पैशाची चिंता करू नकोस."

वीस गुणिले तीनशे वीस म्हणजे सहा हजार चारशे पाने! आमच्या छोट्या प्रिंटरने शंभर पानांवरच मान टाकली. मग बाहेरच्या एका मोठ्या झेरॉक्स सेंटरला हे काम देण्यात आले. तिथून दोन मोठ्या खोक्यांमध्ये भरून हे वीस अहवाल कार्यालयात आणण्यात आले.

तपासणीच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळी धुमाळ साहेबांनी कार्यालयाची पाहणी केली. त्यांच्या कपाळावर आठ्या पडल्या.

"कारखानीस, हे काय आहे?" त्यांनी आमच्या टेबलांमागे असलेल्या सात उंच लाकडी कपाटांकडे बोट दाखवून विचारले. त्या कपाटांमधून आणि कपाटांच्या वरच्या भागातून फायलींचे भेंडोळे बाहेर लोंबत होते.

"साहेब, या आपल्या जुन्या आणि नवीन फायली आहेत," कारखानीस म्हणाले. "यातल्या वरच्या दोन कपाटांमध्ये आपल्या पेपरलेस अभियानाच्याच फायली आहेत."

"अहो, पण उद्या सचिव साहेब येणार आहेत! आपण त्यांना सांगतोय की आमचं ऑफिस शंभर टक्के पेपरलेस झालंय. आणि त्यांच्या समोर जर या हजारो कागदी फायली दिसल्या, तर ते काय म्हणतील? ते मला तिथल्या तिथे निलंबित करतील! हे सगळं इथून ताबडतोब हलवा. उद्या मला या हॉलमध्ये एकही कागद दिसता कामा नये. टेबलवर फक्त कॉम्प्युटर आणि फुलदाण्या दिसल्या पाहिजेत."

"पण साहेब, एवढ्या फायली ठेवायच्या कुठे? आपलं रेकॉर्ड रूम तर १९९० सालीच भरून गेलंय."

धुमाळ साहेबांनी इकडे तिकडे पाहिले. माझ्या टेबलाच्या पाठीमागे एक जुनी, अत्यंत जीर्ण झालेली भलीमोठी लाकडी अलमारी होती. तिच्यावर आधीच पाच फूट उंचीचे फायलींचे गट्टे रचलेले होते. आणि त्या अलमारीच्या बाजूलाच स्वच्छतागृहाकडे जाणारा एक छोटा अरुंद बोळ होता.

"एक काम करा," साहेब म्हणाले. "या टेबलांवरच्या आणि समोर दिसणाऱ्या सगळ्या फायली उचला आणि त्या मागच्या अलमारीवर आणि त्या बोळात रचून ठेवा. आणि त्यावरून एक मोठा हिरवा पडदा सोडा. म्हणजे सचिव साहेबांना वाटेल तिथे भिंतच आहे."

रात्री अकरा वाजेपर्यंत मी, राकेश, बबन आणि इतर कारकून घामाघूम होऊन फायली उचलत होतो. जुन्या नस्त्या तर होत्याच, पण या महिन्याभरात तयार झालेल्या 'पेपरलेस' प्रक्रियेच्या शेकडो नवीन नस्त्या, पाचशे रिम कागदाचे न फोडलेले बॉक्स, आणि उद्या द्यायच्या वीस बृहत् अहवालांचे गठ्ठे, हे सर्व आम्ही त्या जुन्या लाकडी अलमारीच्या डोक्यावर आणि आजूबाजूला रचून ठेवले. त्या जुन्या अलमारीने करकर असा आवाज केला, पण सरकारी आदेशापुढे तिचीही काही चालली नाही. तिच्यावरून आम्ही एक छान हिरवागार पडदा लावला आणि त्या पडद्यावर 'गो ग्रीन - सेव्ह पेपर' असे एक मोठे पोस्टर डकवले.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आमचे कार्यालय एखाद्या पंचतारांकित आयटी कंपनीसारखे दिसत होते. सर्व कारकून इस्त्रीचे कपडे घालून आपल्या संगणकासमोर बसले होते. आमच्या कोणाचेच संगणक इंटरनेटला जोडलेले नव्हते, कारण राकेशने खिडकीबाहेर बांधलेला डोंगल सकाळीच एका कावळ्याने चोचीने तोडून नेला होता. पण साहेबांची सक्त ताकीद होती की, सचिव साहेब जोपर्यंत आत आहेत, तोपर्यंत प्रत्येकाने की-बोर्डवर टपटप बोटे चालवत राहायचे आणि गंभीर चेहऱ्याने मॉनिटरकडे बघत राहायचे.

सकाळी साडेदहा वाजता आबा विठू जाधव परत आले. त्यांच्या हातात आम्ही दिलेले ते दोन पानांचे 'पेपरलेस प्रमाणपत्र' होते.

"भाऊ," आबांनी माझ्या टेबलाजवळ येऊन दबक्या आवाजात विचारले, "ते माज्या विहिरीच्या अनुदानाचं काय झालं हो? तुमी म्हणाला होता कॉम्प्युटरमध्ये टाकलंय म्हणून. आता तरी पैसे मिळतील का?"

मी घाबरून दाराकडे पाहिले. सचिव साहेबांच्या गाड्यांचा ताफा कधीही येऊ शकत होता. अशा वेळी हा म्हातारा माणूस हातात कागद घेऊन कार्यालयात उभा आहे, हे जर साहेबांनी पाहिले असते तर माझी बिनपगारी रजा नक्की होती.

"आबा, तुम्ही इथून जा आधी! आज मोठे साहेब येणार आहेत. कागद दाखवू नका, लपवा तो!" मी कुजबुजलो.

"अहो पण माझा मूळ अर्ज कुठाय? तो तरी परत द्या, मी दुसरीकडे जातो," आबा गयावया करू लागले.

"तुमचा अर्ज त्या मागच्या पडद्यामागे फायलींच्या ढिगाऱ्यात आहे. आता तो काढता येणार नाही. तुम्ही त्या कोपऱ्यातल्या बाकावर गपचूप बसा. साहेब गेले की बघू."

मी आबांना अक्षरशः ढकलतच माझ्या टेबलामागे असलेल्या त्या हिरव्या पडद्याजवळच्या बाकावर बसवले आणि त्यांना आपल्या हातातला कागद धोतराच्या आत लपवायला सांगितला.

तेवढ्यात बाहेर सायरनचा आवाज आला. लाल-निळ्या दिव्यांच्या गाड्या थांबल्या. आमचे धुमाळ साहेब हातात पुष्पगुच्छ घेऊन स्वागतासाठी धावले. दोन मिनिटांतच प्रधान सचिव साहेब आणि त्यांच्यासोबत असलेला दहा-बारा अधिकाऱ्यांचा लवाजमा आमच्या मुख्य हॉलमध्ये शिरला.

आम्ही सर्वांनी एकाच वेळी की-बोर्ड बडवायला सुरुवात केली. टक-टक-टक-टक असा एकच आवाज हॉलमध्ये घुमू लागला.

सचिव साहेबांनी सभोवताली नजर फिरवली. स्वच्छ टेबले, त्यावर फक्त संगणक, आणि भिंतींवरचे 'पेपरलेस'चे पोस्टर्स पाहून त्यांचा चेहरा खुलला.

"व्हेरी गुड, मिस्टर धुमाळ!" सचिव साहेब म्हणाले. "खरोखरच एकही फाइल दिसत नाहीये. आय एम इम्प्रेस्ड!"

धुमाळ साहेबांची छाती अभिमानाने दोन इंच फुगली. "थँक यू सर! आपल्याच प्रेरणेने हे शक्य झाले. आम्ही गेल्या तीस दिवसांत रात्रंदिवस एक करून या कार्यालयातून कागद हा प्रकारच हद्दपार केला आहे. आता आमचे सर्व कामकाज फक्त हवेतून म्हणजे क्लाउडवर चालते. या अद्वितीय कामगिरीचा हा एक छोटासा दस्तऐवज आम्ही आपल्यासाठी तयार केला आहे."

धुमाळ साहेबांनी खूण करताच बबनने एका चांदीच्या ताटातून तो तीनशे वीस पानांचा, दोन किलो वजनाचा 'शंभर टक्के पेपरलेस' असल्याचा अहवाल पुढे आणला.

सचिव साहेबांनी तो जड अहवाल दोन्ही हातांनी उचलला. फोटोग्राफरने पटापट फ्लॅश मारले.

"वा! हा अहवाल खूपच सविस्तर दिसतोय," सचिव साहेब त्याचे वजन तोलत म्हणाले. "याच्या दोनशे प्रती ताबडतोब काढून घ्या आणि राज्यातल्या इतर सर्व जिल्हा कार्यालयांना पाठवा. त्यांनाही कळू दे की पेपरलेस कसं व्हायचं असतं!"

"येस सर! आजच कॉपीज काढतो," धुमाळ साहेबांनी आनंदाने मान डोलावली.

आणि नेमक्या त्याच सुवर्णक्षणाला, नियतीने आपला डाव साधला.

माझ्या पाठीमागे असलेल्या त्या हिरव्या पडद्याच्या मागे, बाकावर बसलेल्या आबा जाधवांना अचानक जुनाट खोकल्याची उबळ आली. त्यांनी खोकला दाबण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण वयोमानानुसार तो आवरला नाही. आबांनी खोकताना आधारासाठी हात मागे टेकवला. त्यांचा हात थेट त्या जुन्या, जीर्ण लाकडी अलमारीच्या एका पायाला लागला.

ती बिचारी अलमारी आधीच आपल्या क्षमतेपेक्षा दहापट जास्त असलेल्या 'पेपरलेस' फायलींचे ओझे सहन करत मुकाट्याने उभी होती. आबांच्या त्या हलक्याशा धक्क्याने तिचा अंत्यसंस्कार जाहीर केला.

एक प्रचंड मोठा 'कडकड-धडाम' असा आवाज झाला. जणू काही इमारतीचा स्लॅबच कोसळला असावा. तो हिरवा पडदा फाटून खाली आला आणि त्याच्या मागून कागदांचा, फायलींचा, रजिस्टर्सचा आणि स्टेशनरीच्या खोक्यांचा एक महाप्रचंड धबधबा हॉलमध्ये कोसळला.

तो दृश्यमान महापूर इतका वेगवान होता की कोणाला काही कळायच्या आतच हजारो फायली हॉलभर पसरल्या. लाल-पांढऱ्या फिती तुटल्या. लाखो कागद हवेत भिरभिरू लागले. 'पेपरलेस सुकाणू समिती'ची फाइल उडून थेट सचिव साहेबांच्या पायांवर येऊन पडली. नवीन कोऱ्या कागदांचे दोन रिम फुटून त्यातले पांढरेशुभ्र कागद संपूर्ण कार्यालयात बर्फासारखे पसरले. धुळीचे एक प्रचंड लोट हवेत उठले.

संपूर्ण कार्यालयात स्मशानशांतता पसरली. फक्त छताच्या पंख्यांच्या वाऱ्याने हवेत उडणाऱ्या कागदांचा फडफड असा आवाज येत होता.

सचिव साहेब डोक्यापासून पायापर्यंत कागदांच्या आणि फायलींच्या ढिगाऱ्यात अडकले होते. त्यांच्या डोक्यावर एक हिरवी नोटशीट येऊन विसावली होती. धुमाळ साहेबांचा चष्मा नाकावर तिरका झाला होता आणि ते पांढरेफटक पडलेल्या चेहऱ्याने त्या कागदांच्या समुद्राकडे पाहत होते.

आम्ही सर्व कारकून जागेवरून उठून त्या ढिगाऱ्याकडे धावलो. कारण त्या ढिगाऱ्याखाली आबा जाधव बसलेले होते.

"आबा! आबा! कुठे आहात तुम्ही?" मी ओरडत फायली बाजूला सारू लागलो.

बबन, राकेश आणि कारखानीस साहेबही मदतीला आले. आम्ही भराभर फायली बाजूला करत होतो. 'पेपरलेस जनजागृती'ची फाइल बाजूला केली, 'आपत्कालीन कागद खरेदी'ची फाइल उचलली, चाळीस नवीन रजिस्टर्स बाजूला फेकली.

सुमारे पाच मिनिटे तो कागदांचा डोंगर उपसल्यानंतर आम्हाला तळाशी आबा जाधव दिसले. सुदैवाने लाकडी अलमारी भिंतीच्या बाजूला कलंडल्यामुळे आबांना मोठी दुखापत झाली नव्हती, पण ते अख्खेच्या अख्खे त्या 'पेपरलेस' कागदपत्रांच्या खाली गाडले गेले होते. त्यांचे फक्त डोके आणि एक हात बाहेर दिसत होता.

आम्ही त्यांना ओढून बाहेर काढले. आबा चांगलेच घाबरले होते, त्यांना धाप लागली होती. तरीही, त्यांनी आपला उजवा हात घट्ट मिटून धरला होता.

बाहेर आल्यावर आबांनी थरथरत्या हाताने आपली मूठ उघडली. त्यात त्यांचा तो सहा महिन्यांपूर्वी दिलेला, चुरगळलेला, दोन पानांचा विहिरीच्या अनुदानाचा मूळ अर्ज होता. फायलींचा डोंगर कोसळताना नेमका तोच अर्ज त्यांच्या चेहऱ्यावर येऊन पडला होता.

आबांनी तो अर्ज माझ्यासमोर धरला आणि धापा टाकत म्हणाले, "भाऊ... माझा कागद घावला बघा... आता तरी यावर सही करा..."

सचिव साहेबांनी डोक्यावरची हिरवी नोटशीट हळूच बाजूला काढली. त्यांनी धुमाळ साहेबांकडे पाहिले. धुमाळ साहेबांनी कारखानीसांकडे पाहिले. कारखानीसांनी माझ्याकडे पाहिले.

आणि मग, आपल्या तीस वर्षांच्या प्रशासकीय अनुभवाला जागून कारखानीस साहेब अतिशय शांत आणि गंभीर आवाजात धुमाळ साहेबांना म्हणाले, "साहेब, कार्यालयात झालेल्या या अपघाताची सखोल चौकशी करण्यासाठी आपल्याला एक 'विशेष चौकशी समिती' नेमावी लागेल. मी आजच त्याची एक नवीन फाइल उघडतो. राकेश, जा रे, पंचनाम्यासाठी वीस कोरे कागद घेऊन ये."