अनादि नाद

औंढा नागनाथच्या पठारावर नोव्हेंबरची थंडी आता चांगलीच बोचायला लागली होती. रात्रीचे अडीच वाजून गेले होते. बाहेर पिवळसर गवताच्या माळावर काळोख पसरला होता आणि त्या काळोखाच्या पोटातनं दोन अवाढव्य सिमेंटच्या नळ्या काटकोनात एकमेकींना छेदून क्षितिजापर्यंत धावत गेल्या होत्या. प्रत्येकी चार किलोमीटर लांब. या नळ्यांच्या आत मानवाने पृथ्वीवर तयार केलेली सर्वात मोठी पोकळी होती आणि त्या पोकळीतनं प्रकाशाची एक रेघ अविश्रांत धावत होती.

नियंत्रण कक्षात मात्र उबदार शांतता होती. समोरच्या भिंतीवरच्या अवाढव्य पडद्यांवर आकड्यांची आणि आलेखांची रीघ लागली होती. हिरव्या, निळ्या आणि पिवळ्या रेषा संथपणे वर-खाली होत होत्या.

विठ्ठलने हातातला चहाचा कप खाली ठेवला आणि भिंतीवरच्या डिजिटल घड्याळाकडे पाहिलं. दोन वाजून बेचाळीस मिनिटं. त्याच्या छातीत आतापासूनच एक बारीकशी धडधड सुरू झाली होती. शेजारच्या खुर्चीवर डॉ. अरुण चक्रवर्ती डोळ्यांवरचा चष्मा कपाळावर सारून कॉम्प्युटरच्या पडद्याकडे एकटक पाहत बसले होते. त्यांच्या हातातली पेन्सिल सतत टेबलावर आपटत होती. गेल्या पंधरा दिवसांपासून दर रात्री हाच ताण या खोलीत भरून राहायचा.

"विठ्ठल, आज नॉर्थ आर्मवरचा सेन्सर काय म्हणतोय?" चक्रवर्तींनी पडद्यावरनं नजर न हटवता विचारलं.

"शांत आहे सर. हवेचा वेग ताशी चार किलोमीटरच्या खाली आहे. हिंगोली-कळमनुरी रस्त्यावरनं दहा मिनिटांपूर्वी एक जड ट्रक गेला, त्याचे तरंग आता विरून गेलेत," विठ्ठलने समोरच्या सिस्टीमवर बोटं फिरवत सांगितलं.

ही 'लायगो-इंडिया' वेधशाळा होती. इ.स. २०३२ साल उजाडलं होतं आणि गेल्याच वर्षी ही वेधशाळा पूर्ण क्षमतेने सुरू झाली होती. अब्जावधी प्रकाशवर्षं दूर, कुठल्यातरी अज्ञात आकाशगंगेत दोन कृष्णविवरं एकमेकांभोवती फिरत फिरत जेव्हा एकमेकांवर आदळतात, तेव्हा अवकाशाच्याच कापडात एक थरथर निर्माण होते. पाण्यात दगड टाकल्यावर जसे तरंग उठतात, तशा या गुरुत्वीय लहरी प्रकाशाच्या वेगाने ब्रह्मांडभर पसरतात. पण पृथ्वीपर्यंत पोहोचेपर्यंत त्या इतक्या क्षीण झालेल्या असतात, की त्या मोजणं म्हणजे समुद्राच्या गाजेत एखाद्या मुंगीच्या पावलांचा आवाज टिपण्यासारखं होतं.

चार किलोमीटर लांबीच्या या नळ्यांच्या दोन्ही टोकांना चाळीस-चाळीस किलोचे अत्यंत गुळगुळीत आरसे लटकवलेले होते. गुरुत्वीय लहर जेव्हा पृथ्वीतनं जाते, तेव्हा या चार किलोमीटरच्या अंतरात प्रोटॉनच्या—म्हणजे अणूच्या केंद्रकातल्या एका कणाच्या—हजारव्या भागाइतका सूक्ष्म बदल होतो. हा बदल टिपायचा तर ते आरसे पूर्णपणे स्तब्ध हवेत. पण पृथ्वी कुठे शांत असते? दूर बंगालच्या उपसागरात किंवा अरबी समुद्रात किनाऱ्यावर आदळणाऱ्या लाटांची धडधड जमिनीखालून इथपर्यंत पोहोचते. वाऱ्याने झाडं हलली तरी त्यांच्या मुळांवाटे माती थरथरते. अगदी पाच किलोमीटरवरच्या रस्त्यावरून एखादा ट्रॅक्टर गेला, तरी या आरशांना तो भूकंपासारखाच जाणवतो.

म्हणूनच या आरशांना जमिनीच्या हालचालींपासून तोडण्यासाठी लोलकांची एक क्लिष्ट साखळी वापरलेली होती. आजूबाजूच्या जमिनीत बसवलेले शेकडो भूकंपमापक—सिस्मोमीटर्स—जमिनीची प्रत्येक बारीक हालचाल आधीच टिपायचे आणि कॉम्प्युटरच्या मदतीने आरशांना त्याविरुद्ध दिशेला अगदी तितकाच सूक्ष्म धक्का देऊन जागच्या जागी स्थिर ठेवायचे. विज्ञानाची ही अद्भूत किमया होती. जगाचा सगळा कोलाहल गाळून फक्त अंतराळाची कुजबुज ऐकणारं हे यंत्र होतं.

पण गेल्या अठरा दिवसांपासून हे यंत्र दर रात्री एका ठराविक वेळी आंधळं होत होतं.

घड्याळात दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं झाली.

विठ्ठलने नकळत श्वास रोखून धरला. चक्रवर्तींची पेन्सिल थांबली.

दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटं आणि बारा सेकंद.

पडद्यावरची शांत हिरवी रेषा अचानक थरथरली. आधी एक बारीकसा काटा वर गेला, आणि मग पाहता पाहता सगळा आलेख लाल रंगाच्या दाट रेषांनी भरून गेला. कंट्रोल रूममध्ये एक सौम्य पण सततची 'बीप-बीप' सुरू झाली. वेधशाळेचा 'लॉक' तुटला होता. दोन्ही नळ्यांमधून धावणाऱ्या लेझर किरणांची लय बिघडली होती.

चक्रवर्तींनी हताशपणे खुर्चीच्या पाठीवर डोकं टेकवलं. "पुन्हा तेच! अठरा हर्ट्झ. नेमकी तीच फ्रिक्वेन्सी. अचूक पावणेतीन वाजता."

पुढची सात मिनिटं तो लाल रंगाचा कल्लोळ पडद्यावर नाचत राहिला. जणू कुणीतरी जमिनीच्या पोटात एक प्रचंड हातोडा ठराविक लयीत बडवत होतं. दोन वाजून बावन मिनिटांनी तो कंप जसा अचानक आला होता, तसाच अचानक विरून गेला. लेझर पुन्हा स्थिरावण्यासाठी आणि यंत्र पूर्ववत व्हायला पुढचा अर्धा तास जाणार होता. म्हणजे रात्रीच्या निरीक्षणातला सगळ्यात शांत आणि महत्त्वाचा काळ पुन्हा वाया गेला होता.

"हे काहीतरी इलेक्ट्रॉनिक गोंधळच असणार आहे," चक्रवर्ती स्वतःशीच पुटपुटले. "जमिनीतली कोणतीही नैसर्गिक हालचाल इतकी घड्याळाच्या काट्यावर चालत नाही. कुठल्यातरी पंपिंग स्टेशनचा ऑटोमॅटिक टाइमर आहे का? आपण आपल्या व्हॅक्यूम पंपांचे सगळे रिले तपासलेत ना विठ्ठल?"

"हो सर. कालच मी आणि कुलकर्णींनी नॉर्थ-ईस्ट कॉर्नरचे सगळे पंप आणि चिलर्स मॅन्युअली चेक केले. तिथे काहीच प्रॉब्लेम नाहीये," विठ्ठल म्हणाला. तो आपल्या स्क्रीनवरचा डेटा झूम करून पाहत होता. त्याचं लक्ष मुख्य लेझरच्या आलेखावर नव्हतं, तर वेधशाळेच्या कंपाउंडच्या बाहेर, चार किलोमीटर दूर टोकावर असलेल्या एका साध्या सिस्मोमीटरच्या नोंदीवर होतं.

"सर, एक मिनिट इकडे बघता का?" विठ्ठलने कचरतच विचारलं.

चक्रवर्ती उठून त्याच्या स्क्रीनपाशी आले. विठ्ठलने याच परिसरातल्या एका महाविद्यालयातून फिजिक्समध्ये बी.एस्सी. केलं होतं. जेव्हा त्याच्याच तालुक्यात ही जागतिक दर्जाची प्रयोगशाळा उभी राहिली, तेव्हा तो इथे तंत्रज्ञ म्हणून रुजू झाला होता. पुस्तकी ज्ञानापेक्षा यंत्रांची नाडी ओळखण्यात त्याचा हातखंडा होता, आणि त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे तो या मातीतला होता.

"बघा सर, तुम्ही म्हणताय तसा हा जर आपल्याच सिस्टीममधला इलेक्ट्रॉनिक ग्लिच असता, तर तो सगळ्या सेन्सर्सवर एकाच सेकंदाला दिसायला हवा होता," विठ्ठलने स्क्रीनवरच्या दोन रेषांकडे बोट दाखवलं. "पण हा कंप आधी आपल्या पूर्वेकडच्या शेवटच्या सिस्मोमीटरवर नोंदवला जातोय, आणि बरोबर दीड सेकंदाने तो इथे सेंट्रल स्टेशनला पोहोचतोय. दगडातून आवाजाच्या लहरींचा वेग पाहिला, तर याचा अर्थ हा कंप खराखुरा आहे. तो जमिनीखालूनच येतोय. आणि त्याचा उगम आपल्या पूर्वेकडच्या टोकाच्याही पलीकडे कुठेतरी आहे."

चक्रवर्तींनी भुवया उंचावल्या. त्यांनी कीबोर्ड स्वतःकडे ओढून काही आकडेमोड केली. "अरे हो! दॅट मेक्स सेन्स. हा सिग्नल प्रवास करतोय. म्हणजे हा यंत्रातला दोष नाही. पण विठ्ठल, पूर्वेच्या टोकापलीकडे काय आहे? तिथे तर कुठलीच एमआयडीसी नाही, मोठी फॅक्टरी नाही, रेल्वे लाईन नाही. आणि रात्री पावणेतीन वाजता बरोबर सात मिनिटं चालणारं असं कुठलं यंत्र असू शकतं?"

विठ्ठलने स्क्रीनवर पूर्वेकडचा नकाशा उघडला. वेधशाळेच्या चार किलोमीटरच्या नळीचं टोक जिथे संपत होतं, तिथून पुढे दोन किलोमीटरवर एक छोटासा ओढा होता, आणि त्यापलीकडे गर्द झाडीत वसलेलं एक गाव होतं—पिंपळदरी.

विठ्ठलचं स्वतःचं गाव.

त्याचं मन अचानक भूतकाळात गेलं. लहानपणी याच माळावर तो गुरं राखायला यायचा. तेव्हा इथे फक्त बाभळीची झुडपं आणि काळा पाषाण होता. आता तिथे जगातलं सगळ्यात संवेदनशील यंत्र बसलं होतं. आणि त्या यंत्राला त्रास देणारी गोष्ट त्याच्याच गावाच्या दिशेनं येत होती.

"काय विचार करतोयस?" चक्रवर्तींनी विचारलं.

"तिथे माझं गाव आहे सर. पिंपळदरी," विठ्ठल हळू आवाजात म्हणाला. "गावात रात्री पावणेतीनला चालेल असं काहीच नाहीये. एसटीची पहिली गाडीसुद्धा पहाटे साडेपाचला येते. पण... मला एकदा जाऊन बघावं लागेल."

"तुला वाटतं गावात कोणीतरी रात्री बेकायदेशीर बोअरवेल खोदतंय?"

"बोअरवेलची गाडी सात मिनिटांत काम आटोपत नाही सर, आणि तिचा आवाज अख्ख्या पंचक्रोशीला ऐकू जातो. हे काहीतरी वेगळंच आहे. उद्या माझा वीक-ऑफ आहे. मी पोर्टेबल सेन्सर घेऊन गावात जातो. परवापर्यंत कदाचित काहीतरी समजेल."

सकाळी आठ वाजता शिफ्ट संपवून विठ्ठल बाहेर पडला, तेव्हा नोव्हेंबरचं कोवळं ऊन पठारावर पसरलं होतं. त्याने आपली जुनी मोटारसायकल काढली. पाठीवरच्या बॅगेत त्याने वेधशाळेतला एक छोटा, बॅटरीवर चालणारा जियोफोन—जमिनीतले सूक्ष्म कंप मोजणारं उपकरण—आणि आपला टॅबलेट ठेवला होता.

वेधशाळेच्या मुख्य गेटमधून बाहेर पडून तो कच्च्या रस्त्याने पिंपळदरीकडे निघाला. रस्त्याच्या दुतर्फा ज्वारीची कोवळी ताटं वाऱ्यावर डोलत होती. कापसाची बोंडं फुटायला लागली होती. पाचच वर्षांपूर्वीपर्यंत हा रस्ता म्हणजे निव्वळ धुळीचा लोट होता. वेधशाळा आली आणि रस्ता डांबरी झाला, पण गावाच्या वेशीपाशी पोहोचल्यावर मात्र अजूनही जुनाच संथपणा जाणवायचा.

विठ्ठल घरी पोहोचला तेव्हा त्याची आई अंगणात ज्वारी पाखडत बसली होती. त्याला अचानक आलेला पाहून तिचा चेहरा उजळला.

"अरे विठू! आज कसा अचानक? शनिवार तर उद्या हाय की रं!" तिने सूप खाली ठेवत पदराने हात पुसले.

"उद्या सुट्टीच आहे आई, म्हटलं आजच यावं. नाईट शिफ्ट संपली होती," विठ्ठलने बॅग ओसरीवर ठेवत सांगितलं.

दुपारपर्यंत तो घरातच होता. आईच्या हातची गरमागरम भाकरी आणि वांग्याचं भरीत खाऊन त्याने थोडा वेळ डोळे मिटले, पण त्याला झोप लागली नाही. त्याच्या डोक्यात सतत तो अठरा हर्ट्झचा लाल आलेख फिरत होता. पावणेतीन वाजता, सात मिनिटं. इतकं अचूक काय असू शकतं?

संध्याकाळी चारच्या सुमारास तो गावात फिरायला बाहेर पडला. त्याने खांद्याला आपली शबनम पिशवी अडकवली होती. आधी तो गावाच्या पारावर गेला. तिथे चार-पाच म्हातारी माणसं विड्या ओढत बसली होती. विठ्ठल आता 'मोठ्या ऑफिस'मध्ये साहेब झाला होता, तरी गावातल्या लोकांशी त्याचं वागणं तसंच जुनं आणि अदबीचं होतं.

"काय पांडूतात्या, कसं चाललंय?" विठ्ठलने पारावर बसत विचारलं.

"चाललंय रं बाबा. थंडी वाढलीया यंदा," पांडूतात्या खोकत म्हणाले. "तुझं काय चाललंय त्या दुर्बिणीत? काय दिसतंय का वर आभाळात?"

गावातल्या लोकांच्या दृष्टीने लायगो म्हणजे एक मोठी दुर्बीणच होती. त्यांना गुरुत्वीय लहरी आणि लेझर कसा समजावणार?

"दिसतंय की तात्या. पण आजकाल रात्री जरा गडबड होतेय," विठ्ठलने सहज विषय काढला. "बरं तात्या, आपल्या गावात रात्री अपरात्री कोणाची गिरण किंवा मोठा पंप चालतो का हो? म्हणजे तीन-पावणेतीनच्या सुमाराला?"

पांडूतात्यांनी कपाळावर आठ्या घातल्या. "रात्री तीनला? अरं बाळा, महावितरणची थ्री-फेज लाईटच रात्री बारा वाजता जातीया, ती थेट पहाटे पाचला येती. मग पंप कुठून चालणार? आणि त्या वक्तीला कोण उठून दळण दळतंय?"

शेजारी बसलेले बबनराव म्हणाले, "हं, आता एक हाय. आपला संतोष नाही का, त्यानं नवीन ट्रॅक्टर घेतलाय. तो जातो कधीकधी रात्री शेतात."

विठ्ठलने ती माहिती मनात टिपून घेतली. पारावरून उठून तो संतोषच्या घराकडे गेला. संतोष अंगणातच ट्रॅक्टरच्या नांगराला वंगण घालत बसला होता. बोलता बोलता समजलं की संतोषने गेल्या आठवड्यात दोनदा रात्री नांगरणी केली होती, पण गेल्या चार दिवसांत त्याचा ट्रॅक्टर जागेवरून हललाच नव्हता. आणि तरीही वेधशाळेत तर काल रात्रीही तो कंप नोंदवला गेलाच होता.

मग विठ्ठलने गावातली दोन्ही पीठ गिरण्या, एक जुना घाणा, आणि गावाबाहेरचं छोटं पाणी पुरवठा केंद्र—सगळं फिरून पाहिलं. कुठेच काही संशयास्पद नव्हतं. पाणी पुरवठ्याची मोटर सकाळी सहा वाजता चालू करायचे. गावात कोणतंही नवीन बांधकाम चालू नव्हतं, कुठेही जनरेटर नव्हता.

सूर्य मावळतीला गेला तसा विठ्ठल गावाच्या पश्चिमेकडच्या ओढ्यापाशी आला. या ओढ्याच्या पलीकडे दोन किलोमीटरवर वेधशाळेची भिंत सुरू होत होती. तिथला खडक सलग होता—काळा पाषाण, ज्याला भूगर्भशास्त्रात 'डेक्कन ट्रॅप'चा बेसाल्ट म्हणतात. हा दगड इतका टणक आणि एकसंध असतो, की त्याच्या एका टोकाला मारलेली टिचकी दुसऱ्या टोकाला स्पष्ट ऐकू यावी. विठ्ठलला अचानक आपल्या कॉलेजमधल्या सरांचं वाक्य आठवलं—'हा दख्खनचा पाषाण म्हणजे उत्तम ध्वनीवाहक आहे.'

म्हणजे गावात कुठेतरी, कुणाचं तरी काहीतरी थेट या काळ्या पाषाणावर आदळत होतं. वरच्या मातीवर नाही, तर खडकावर.

रात्री जेवण झाल्यावर विठ्ठलने आईला सांगितलं, "आई, मला जरा रात्री माळावर जावं लागणार आहे. ऑफिसचं एक छोटं मशीन तपासायचंय. मी पहाटे येईन, तू दार लावून घे."

आईला त्याच्या या असल्या कामांची आता सवय झाली होती. "स्वेटर घालून जा रे, बाहेर गारठा लई हाय," एवढंच ती म्हणाली.

रात्री दोन वाजता विठ्ठल घराबाहेर पडला. अख्खं पिंपळदरी गाव गाढ झोपेत होतं. रस्त्यावरचे एखाद-दुसरे दिवे पिवळा अंधूक उजेड फेकत होते. कुत्र्यांचं भुंकणंसुद्धा बंद झालं होतं. हवेत कमालीचा गारठा होता आणि आभाळात चांदण्या अगदी हाताला लागतील अशा लख्ख चमकत होत्या. याच चांदण्यांच्या पलीकडचं गूढ उकलण्यासाठी तिथे चार किलोमीटरची नळी धडपडत होती, आणि इथे गावात त्या नळीला आंधळं करणारा कुणीतरी जागा होत होता.

विठ्ठलने गावाच्या वेशीवर, जिथे काळा खडक उघडा पडला होता, तिथे आपला जियोफोनचा टोकदार खिळा जमिनीत घट्ट रोवला. त्याला वायरने आपला टॅबलेट जोडला. घड्याळात अडीच वाजले होते. विठ्ठल शाल लपेटून दगडावर बसून राहिला.

दोन वाजून चाळीस मिनिटं. टॅबलेटच्या पडद्यावरची रेषा शांत होती. वाऱ्याची एखादी झुळूक आली की गवताची पाती सळसळायची, तेवढाच काय तो कंप.

दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं. विठ्ठलचे डोळे पडद्यावर खिळले.

आणि दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटांनी टॅबलेटवरची रेषा अचानक उसळली!

विठ्ठलच्या अंगावर काटाच आला. वेधशाळेत जितका कंप जाणवत होता, त्याच्या दहापट तीव्र कंप इथे नोंदवला जात होता. अठरा हर्ट्झ! पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्या शांत रात्रीसुद्धा विठ्ठलच्या कानांना मात्र कोणताही मोठा आवाज ऐकू येत नव्हता. फक्त पायाखालच्या खडकात एक अतिशय मंद, लयबद्ध धडधड जाणवत होती. जणू जमिनीच्या खाली कोणाचं तरी काळीज धडधडतंय.

सात मिनिटं आहेत, विठ्ठलने मनात म्हटलं. त्याने ताबडतोब जियोफोन उपसला आणि तो हातात धरून गावाच्या आतल्या गल्ल्यांकडे धावला.

दोन मिनिटं गेली. त्याने मुख्य चौकात जियोफोन जमिनीला टेकवला. सिग्नल थोडा कमी झाला होता. म्हणजे स्रोत इकडे नव्हता. तो मागे फिरला आणि नदीकाठच्या जुन्या वस्तीकडे धावला. तिथे सिमेंटचे रस्ते नव्हते, थेट खडकावरच घरं बांधलेली होती.

दोन वाजून एकोणपन्नास मिनिटं. विठ्ठलने विठ्ठल-रखुमाईच्या जुन्या मंदिरापाशी सेन्सर टेकवला. रेषा एकदम वर गेली! कंप अगदी जवळ कुठेतरी होता. आता त्याला कानानेही एक मंद आवाज ऐकू यायला लागला होता.

'धूम... धूम... धूम...'

आवाज जमिनीच्या वरून येत नव्हता, तो कुठल्यातरी बंदिस्त जागेतनं, जमिनीच्या आतून घुमत होता.

मंदिराच्या मागच्या बाजूला जुने वाडे होते. बरेचसे पडके, काही थोडे शाबूत. त्यातलाच एक वाडा होता दामू लोहाराचा—ज्यांना गाव 'दामू आप्पा' म्हणायचं. विठ्ठल वाड्याच्या भिंतीपाशी गेला. त्याने भिंतीला हात लावला, तर दगडी भिंत सूक्ष्मपणे थरथरत होती.

दोन वाजून बावन मिनिटं झाली, आणि अचानक ती थरथर थांबली. आतून एक सुस्कारा टाकल्यासारखा यांत्रिक आवाज आला आणि सगळं शांत झालं.

विठ्ठल तिथेच अंधारात उभा राहिला. दामू आप्पांचा वाडा? दामू आप्पा सत्तरीच्या वरचे होते. पूर्वी त्यांची गावात मोठी लोहारशाळा होती. बैलगाड्यांच्या धावा बसवणं, विळे-कोयते पाजळणं, नांगराचे फाळ बनवणं ही सगळी कामं त्यांच्याकडे व्हायची. पण गेल्या दहा वर्षांत ट्रॅक्टर आले, रेडीमेड अवजारं आली आणि आप्पांची भाता-ऐरण थंड पडली. त्यात दोन वर्षांपूर्वी त्यांचा एकुलता एक मुलगा—केशव—शहरात गेला तो तिकडचाच झाला. आप्पा आता वाड्यात एकटेच असायचे. मग रात्री पावणेतीन वाजता त्यांच्या वाड्यात असं काय चाललं होतं, ज्याने थेट अंतराळातल्या लहरींचं मोजमाप बंद पाडलं होतं?

दुसऱ्या दिवशी सकाळी नऊच्या सुमारास विठ्ठल दामू आप्पांच्या वाड्यावर गेला. वाड्याचा लाकडी दरवाजा अर्धवट उघडा होता. आत चौकात तुळशीवृंदावनापाशी आप्पा एका छोट्या स्टुलावर बसून जुन्या कोयत्याला कानसीने धार लावत होते. अंगात मळकट बनियन, धोतर, आणि डोळ्यांवर जाड भिंगाचा चष्मा. त्यांच्या सुरकुतलेल्या हातांच्या शिरा ताणल्या गेल्या होत्या, पण मुठीत अजूनही जुनाच घट्टपणा होता.

"रामराम आप्पा," विठ्ठलने आत येत म्हटलं.

आप्पांनी मान वर करून पाहिलं. चष्म्यातनं त्यांचे डोळे बारीक झाले. "कोण? विठू? ये रं बाळा, ये. कधी आलास?" त्यांनी कानस खाली ठेवली.

"कालच आलो आप्पा. सहज म्हटलं तुम्हाला भेटावं. तब्येत कशी आहे?" विठ्ठलने चौकातल्या दगडी पायरीवर बसत विचारलं.

"कशाची तब्येत रं. चाललंय आपलं ढकलगाडीसारखं," आप्पा हसले. पण त्या हसण्यात एक कोरडेपणा होता. विठ्ठलची नजर चौकाच्या डाव्या बाजूला असलेल्या पडवीकडे गेली. तिथे पूर्वी आप्पांची भट्टी होती. पण आता तिथे एक नवीन लोखंडी शटर बसवलेलं दिसत होतं, आणि त्याला कुलूप होतं.

"आप्पा, भट्टी बंद केली का काय पूर्ण? शटर दिसतंय नवीन," विठ्ठलने सहज विचारल्यासारखं केलं.

आप्पांची नजर त्या शटरकडे गेली आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव बदलले. एक प्रकारची अस्वस्थता तिथे दाटून आली. "अं... हो रं. आता कोण येतंय कामाला? केशव जाण्याआधी त्यानं तिथं एक मशीन बसवलं होतं. आता बंदच असतंय सगळं."

आप्पा खोटं बोलताहेत हे विठ्ठलच्या लक्षात आलं. शटरच्या खालच्या फटीतनं लोखंडाचा ताजा कीस आणि वंगणाचा वास स्पष्ट येत होता. शिवाय वाड्याच्या दारापाशी विजेच्या खांबावरून एक जाड काळी केबल थेट त्या पडवीत गेलेली दिसत होती. गावातली थ्री-फेज लाईट रात्री जात असली, तरी पाण्याच्या टाकीसाठी आणि दवाखान्यासाठी जी सिंगल-फेजची अखंड लाईन होती, त्यावरूनच हे कनेक्शन घेतलेलं होतं.

विठ्ठलने घाई करायची नाही असं ठरवलं. जर त्याने आप्पांना थेट विचारलं असतं की 'तुमच्यामुळे आमच्या सरकारी प्रकल्पात अडथळा येतोय', तर म्हातारा माणूस घाबरून गेला असता. कदाचित त्याने शटर उघडलंच नसतं.

तो दिवसभर गावातच राहिला. संध्याकाळी त्याने आईकडून आप्पांबद्दल आणखी माहिती काढली.

"काय सांगू रं विठू," आई भाजी निवडता निवडता म्हणाली, "केशव पुण्याला गेला तेव्हा त्यानं आप्पांना लई सांगितलं की तुम्ही पण चला माझ्यासोबत. पण आप्पांनी ऐकलं नाही. म्हणले, मी माझ्या बापजाद्यांची ऐरण सोडून फ्लॅटमध्ये येऊन काय करू? केशवनं मग जाताना कर्ज काढून एक मोठा यांत्रिक हातोडा—काय तर म्हणतात त्याला—तो आणून दिला होता. पण पुढं कामच मिळेनासं झालं. आता गेल्या महिन्याभरापासनं आप्पा कुणाशी धड बोलत पण नाहीत. दिवसभर दार लावून पडवीत काय करत बसतात कुणास ठाऊक."

विठ्ठलच्या डोक्यात आता चित्र स्पष्ट व्हायला लागलं होतं. एक यांत्रिक हातोडा—पॉवर हॅमर!

त्या रात्री दोन वाजता विठ्ठल पुन्हा घराबाहेर पडला. पण आज त्याच्या हातात जियोफोन नव्हता. तो थेट दामू आप्पांच्या वाड्यापाशी गेला. वाड्याचं मुख्य दार आतून बंद होतं, पण वाड्याच्या मागच्या बाजूची भिंत एका ठिकाणी पडलेली होती, हे विठ्ठलला लहानपणापासून माहीत होतं. तिथे चिंचेच्या झाडावरून वाड्याच्या मागच्या अंगणात उतरता यायचं.

अडीच वाजता विठ्ठल दबक्या पावलांनी वाड्याच्या आतल्या अंगणात उतरला. थंडीने अंग कुडकुडत होतं. तो भिंतीच्या आडोशाने सरकत त्या शटर असलेल्या पडवीपाशी गेला. पडवीच्या मागच्या बाजूला एक लहानशी खिडकी होती, जिला लाकडी झडपा होत्या. झडपांच्या फटीतनं आतला पिवळा उजेड बाहेर येत होता.

विठ्ठलने हळूच एका फटीला डोळा लावला.

आतलं दृश्य पाहून तो थक्कच झाला.

पडवीच्या मध्यभागी जमिनीत खोलवर खड्डा खणून, थेट खालच्या काळ्या पाषाणावर एका जुन्या बनावटीच्या प्रचंड लोखंडी 'पॉवर हॅमर'चा पाया सिमेंटने पक्का बसवलेला होता. शेजारीच एक छोटी भट्टी धगधगत होती, पण तिला धूर होऊ नये म्हणून वर एक चिमणी बसवलेली होती. भट्टीच्या लालबुंद उजेडात दामू आप्पांचा सुरकुतलेला चेहरा उजळून निघाला होता. त्यांच्या कपाळावर घामाचे थेंब जमा झाले होते.

आप्पांच्या समोर भिंतीवर एक जुनं, मोठं घड्याळ टांगलेलं होतं. आप्पा सारखे त्या घड्याळाकडे पाहत होते. भट्टीमध्ये एक जाडजूड पोलादाचा तुकडा लालबुंद तापला होता.

घड्याळात दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं झाली. आप्पांनी सांडशीने तो तापलेला लोखंडाचा गोळा उचलला आणि पॉवर हॅमरच्या खाली असलेल्या प्रचंड ऐरणीवर ठेवला. त्यांचा दुसरा हात भिंतीवरच्या एका मोठ्या खटक्यावर—मेन स्विचवर—गेला.

बरोबर दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटांनी आप्पांनी खटका ओढला.

आतली भलीमोठी मोटर घरघरू लागली. तिच्यावरचा चामडी पट्टा फिरला आणि वरचा पन्नास किलोचा लोखंडी हातोडा एका ठराविक लयीत खाली-वर होऊ लागला.

धडाम्... धडाम्... धडाम्...

सेकंदाला अठरा वेळा तो अजस्र हातोडा त्या लालबुंद लोखंडावर आणि पर्यायाने थेट दख्खनच्या काळ्या पाषाणावर आदळत होता! पडवीच्या चारही भिंती कापत होत्या. विठ्ठलच्या पायाखालची जमीन थरथरत होती. हाच तो कंप होता! हीच ती अठरा हर्ट्झची लहर होती, जी इथून खडकावाटे प्रवास करत दोन किलोमीटरवरच्या लायगो वेधशाळेच्या संवेदनशील आरशांना गदागदा हलवत होती!

आप्पा अत्यंत एकाग्रतेने त्या तापलेल्या पोलादाला सांडशीने फिरवत होते, त्याला आकार देत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर या वयातही एक विलक्षण तेज होतं. बरोबर सात मिनिटांनी पोलादाचा लाल रंग काळा पडायला लागला. आप्पांनी ताबडतोब खटका बंद केला.

हॅमर थांबला. पडवीत पुन्हा शांतता पसरली. आप्पांनी एका फडक्याने कपाळावरचा घाम पुसला आणि ते तिथेच एका खोक्यावर थकून बसले.

विठ्ठलने मागच्या दाराने बाहेर पडण्याऐवजी, थेट चौकात येऊन पडवीच्या शटरवर हळूच थाप मारली.

आतून काहीच हालचाल झाली नाही.

"आप्पा, मी विठ्ठल आहे. घाबरू नका, दार उघडा," विठ्ठलने दबक्या पण स्पष्ट आवाजात सांगितलं.

दोन मिनिटांनी कुलूप उघडल्याचा आवाज आला आणि शटर थोडंसं वर गेलं. आप्पांनी बाहेर डोकावून पाहिलं. विठ्ठलला पाहून त्यांच्या चेहऱ्यावरचा रंगच उडाला. जणू आपली काहीतरी मोठी चोरी पकडली गेली आहे, अशा नजरेने ते त्याच्याकडे पाहत राहिले.

"विठू... तू? आत्ता या वक्तीला?" आप्पांचा आवाज कापत होता.

विठ्ठल न बोलता आत गेला आणि त्याने शटर पुन्हा खाली ओढून घेतलं. आत भट्टीची ऊब होती. त्याने त्या अजस्र मशीनकडे पाहिलं आणि मग आप्पांकडे.

"तुम्ही महावितरणवाल्यांना सांगायला आलास का रं?" आप्पांनी खाली मान घालून विचारलं. "मी... मी चोरीची लाईट नाही वापरत बाळा. मी मीटरवरूनच तार घेतलीया. फक्त रात्री व्होल्टेज चांगलं असतंय म्हणून..."

"मी लाईटवाल्यांकडे तक्रार करायला नाही आलो आप्पा," विठ्ठलने त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला. "तुम्ही बसा आधी."

आप्पा खोक्यावर बसले. विठ्ठल समोरच्या एका उलट्या केलेल्या बादलीवर बसला. त्याने ऐरणीवर पडलेल्या त्या अर्धवट तयार झालेल्या लोखंडी वस्तूकडे पाहिलं. ती कसलीतरी खूप गुळगुळीत, वळणदार अशी चकती होती. नांगराचा फाळ किंवा कोयता तर नक्कीच नव्हता.

"काय बनवताय हे आप्पा? आणि तेही बरोबर रात्री पावणेतीन वाजताच का?" विठ्ठलने शांतपणे विचारलं.

आप्पांनी एक दीर्घ श्वास घेतला. त्यांनी आपल्या सुरकुतलेल्या हातांकडे पाहिलं.

"काय सांगू तुला विठू... गेल्या महिन्यात केशवचा फोन आला होता. तो पुण्यात ज्या कारखान्यात काम करतो ना, तिथं कसलीतरी जुनी जर्मन मशीन बंद पडलीया. तिचा एक लोखंडी पार्ट तुटलाय. कंपनीनं लई शोधलं, पण तसा पार्ट आता बनतच नाही. केशव तिथल्या साहेबांना म्हणाला, माझा बाप गावाकडं लोहार हाय, तो हाताने ठोकून अस्साच्या अस्सा पार्ट बनवून देईल."

आप्पांच्या डोळ्यांत अचानक एक चमक आली. "दहा वर्षांत पोराने पहिल्यांदा माझ्या कामाची आठवण काढली रं विठू! मला फोटो पाठवला त्यानं. म्हणाला, आप्पा जमलं तर बघा, कंपनी चांगले पैसे देईल आणि माझं पण नाव होईल. आता पैसे काय करायचेत मला? पण माझ्या पोराला वाटतंय की त्याच्या बापात अजून रग हाय... एवढंच पुरेसं होतं मला."

"मग दिवसा का नाही करत हे काम?"

आप्पांनी खिन्नपणे हसून भिंतीवरच्या घड्याळाकडे बोट दाखवलं. "अरे बाळा, हे साध्या लोखंडाचं काम नाही. याला हाय-कार्बनचं पोलाद लागतंय. ते एकदा तापवलं की एका दमात, एकाच लयीत ठोकावं लागतं. मधेच लाईट गेली किंवा व्होल्टेज कमी झालं आणि हातोड्याचा वेग मंदावला, तर पोलादात भेगा पडतात. दिवसा गावात दहा पंप चालतात, गिरण्या चालतात. व्होल्टेज सारखं खाली-वर होतंय. आणि हा राक्षसी हातोडा चालू केला की आजूबाजूच्या चार घरांतली भांडीकुंडी वाजायला लागतात. लोकं बोंब मारतात, म्हातारा पिसाळलाय म्हणतात."

आप्पा थोडे थांबले. "मग मीच हिशोब लावला. रात्री अडीचच्या सुमारास गावातली सगळी घरं झोपलेली असतात. दवाखान्यातले फ्रीज, पाण्याच्या टाकीवरची मोटर सगळं बंद असतंय. बरोबर दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटांनी मेन लाईनवर लोड एकदम कमी होतो आणि व्होल्टेज अगदी एकसारखं मिळतं. आणि एकदा तापवलेलं पोलाद बरोबर सात मिनिटांत गार पडतं. म्हणून दर रात्री फक्त सात मिनिटं मी हे मशीन चालवतो. कुणाला त्रास नको, आणि माझं काम पण चोख व्हावं."

विठ्ठल सुन्न होऊन ऐकत होता. कुठे ते अब्जावधी प्रकाशवर्षं दूरच्या कृष्णविवरांचं गणित, आणि कुठे आपल्या मुलाच्या नजरेत स्वतःची किंमत टिकवून ठेवण्यासाठी या सत्तरीच्या म्हाताऱ्याने लावलेलं हे रात्री पावणेतीनचं गणित!

"पण तुला कसं कळलं रं? इथपर्यंत तर आवाज पण येत नाही बाहेर," आप्पांनी आश्चर्याने विचारलं.

विठ्ठलला हसू आलं. तो म्हणाला, "आप्पा, तुमच्या या हातोड्याचा आवाज गावात कुणाला ऐकू येत नसेल. पण इथून दोन किलोमीटरवर आमची जी दुर्बीण आहे ना, तिला तो अगदी स्पष्ट ऐकू येतोय."

आप्पांनी डोळे मोठे केले. "काय सांगतोस काय! दोन किलोमीटरवर?"

"हो आप्पा. तुमचा हा हातोडा तुम्ही थेट खालच्या काळ्या खडकावर बसवलाय. तुम्ही जेव्हा इथे पोलादावर घाव घालता, तेव्हा अख्खा खडक हादरतो. आमच्या मशीनमध्ये केसाच्या लाखोव्या भागाइतकी हालचालसुद्धा टिपली जाते. तुमच्या या सात मिनिटांच्या कामामुळे आमचं मशीन आभाळातलं काम सोडून तुमच्या हातोड्याचेच ठोके मोजत बसतंय."

आप्पांचा चेहरा एकदम काळवंडला. त्यांच्या हातातली सांडशी गळून खाली पडली. "अरे देवा... म्हणजे माझ्यामुळे तुमच्या सरकारी कामात विघ्न येतंय होय? विठू, मला माहीत नव्हतं रं बाळा. मी उद्यापासून बंद करतो हे. केशवला सांगतो, नाही जमत आता माझ्याच्यानं. म्हातारा झालो मी..."

आप्पांचा आवाज भरून आला. त्यांचा खांदा पाडलेला पाहून विठ्ठलच्या काळजालाच पीळ पडला. जर आप्पांचं हे काम थांबलं, तर कदाचित त्यांची जगण्याची उमेदच थांबेल, हे त्याला स्पष्ट दिसत होतं.

"अहो आप्पा, असं काय करताय? काम बंद करायचं नाही!" विठ्ठलने त्यांचे दोन्ही हात आपल्या हातात घेतले. "तुम्ही तो पार्ट पूर्ण करणार आहात. फक्त... आपण थोडासा बदल करूया का?"

"कसला बदल?"

"तुमचं हे काम किती दिवसांचं राहिलंय अजून?"

"अजून चार-पाच वेळा तापवून ठोकावं लागंल. पण रात्री नाही, मी दिवसा दुपारी दोन वाजता करत जाईन. तेव्हा लाईट असतीया थोडीफार."

"दुपारी व्होल्टेज मिळणार नाही आप्पा, तुमचं पोलाद बिघडेल," विठ्ठल विचार करत म्हणाला. त्याचं तंत्रज्ञाचं डोकं आता वेगाने काम करत होतं. "एक काम करूया. तुम्ही रात्री पावणेतीनलाच काम करा. पण आपण या हातोड्याच्या खाली जो खडक आहे ना, त्याचा संपर्क तोडूया. आमच्या वेधशाळेत मोठ्या पंपांचे कंप जमिनीत जाऊ नयेत म्हणून आम्ही खाली जाड रबराचे पॅड वापरतो. आपल्या संतोषच्या ट्रॅक्टरचे दोन जुने जाड टायर पडलेत त्याच्या घरी. उद्या आपण ते टायर कापून, त्याच्या पाच-सहा घड्या या मशीनच्या पायाखाली आणि ऐरणीखाली घालूया. त्याने तुमचा घाव लोखंडावर तितकाच जोरात बसेल, पण खालच्या पाषाणापर्यंत पोहोचणार नाही."

आप्पांच्या चेहऱ्यावर आशेची लकेर उमटली. "आणि तरी पण तुमच्या दुर्बिणीला त्रास झाला तर?"

विठ्ठल हसला. "त्याची पण सोय आहे माझ्याकडे. तुम्ही फक्त मला सांगा, तुम्हाला नेमके किती दिवस लागतील?"

"पाच रात्री. पाचव्या रात्री काम खल्लास."

"बस तर मग! उद्या दुपारी मी संतोषला घेऊन येतो. आपण आधी या मशीनच्या खाली रबर घालूया."

दुसऱ्या दिवशी दुपारी विठ्ठलने संतोषच्या मदतीने दामू आप्पांचा तो जड पॉवर हॅमर जॅक लावून थोडा वर उचलला. जुन्या ट्रॅक्टरच्या टायरचे जाडजूड तुकडे आणि त्यावर लाकडी फळ्या असा थर देऊन मशीन पुन्हा त्यावर बसवलं.

संध्याकाळी विठ्ठल वेधशाळेत परतला. कंट्रोल रूममध्ये डॉ. चक्रवर्ती त्याचीच वाट पाहत होते.

"काय विठ्ठल? लागला का काही छडा?" चक्रवर्तींनी उत्सुकतेने विचारलं.

विठ्ठलने आपला टॅबलेट त्यांच्यासमोर ठेवला आणि काल रात्रीचे आलेख दाखवले. मग त्याने दामू आप्पांची, त्यांच्या मुलाची आणि त्या रात्री पावणेतीनच्या पॉवर हॅमरची सगळी गोष्ट चक्रवर्तींना सांगितली. कुठलाही आडपडदा न ठेवता.

चक्रवर्ती शांतपणे सगळं ऐकत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर आधी आश्चर्य, मग कुतूहल आणि शेवटी एक मंद स्मित उमटलं. देशातले एक नामवंत भौतिकशास्त्रज्ञ असूनही त्यांच्यातला माणूस अजून जिवंत होता.

"काय सांगतोस विठ्ठल! एका लोहाराचा हातोडा आपल्या क्वांटम लेझरला हरवत होता तर!" चक्रवर्ती चष्मा पुसत म्हणाले. "आणि तू त्याच्या खाली टायरचे तुकडे घातलेस? म्हणजे गावठी सायस्मिक आयसोलेशन केलंस म्हण की!"

"हो सर. आज रात्री बघूया किती फरक पडतोय ते," विठ्ठल म्हणाला. "पण सर, समजा रबर घालूनही थोडाफार कंप राहिलाच तर? आप्पांना फक्त पाच दिवस हवे आहेत. आपण त्यांना थांबवायला सांगायचं का?"

चक्रवर्ती काही क्षण खिडकीबाहेरच्या त्या चार किलोमीटर लांब नळ्यांकडे पाहत राहिले. मग ते विठ्ठलकडे वळले.

"विठ्ठल, आपण इथे काय शोधतोय रे? दोन ताऱ्यांचं किंवा कृष्णविवरांचं मीलन, बरोबर ना? त्यातनं निर्माण होणारी ऊर्जा आपण मोजतोय. तिथे गावात तो म्हातारा माणूस आपल्या मुलाशी जोडलेला धागा तुटू नये म्हणून धडपडतोय. त्याचं ते सात मिनिटांचं काम थांबवून आपण कुठलं मोठं विज्ञान साधणार आहोत? शिवाय..." चक्रवर्तींच्या डोळ्यांत एक मिश्कील चमक आली, "आता आपल्याला त्या सिग्नलची अचूक वेळ आणि फ्रिक्वेन्सी माहीत आहे. तो काही अनोळखी आवाज राहिलेला नाही."

त्या रात्री कंट्रोल रूममध्ये पुन्हा शांतता होती. घड्याळात दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं झाली.

विठ्ठल आणि चक्रवर्ती दोघेही पडद्याकडे पाहत होते.

दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटांनी पडद्यावरची हिरवी रेषा थोडीशी थरथरली. कालपर्यंत जिथे लाल रंगाचा अक्राळविक्राळ डोंगर उभा राहायचा, तिथे आज फक्त एक छोटीशी हिरवी लाट उठली होती. टायरच्या रबराने नव्वद टक्के कंप शोषून घेतला होता. वेधशाळेचा 'लॉक' तुटला नाही! लेझरचा किरण अखंडपणे धावत राहिला.

फक्त डेटाच्या एका कोपऱ्यात अठरा हर्ट्झची एक अगदी पुसटशी रेघ दिसत होती.

चक्रवर्तींनी कॉम्प्युटरवर एक कमांड टाकली. त्यांनी आपल्या अल्गोरिदममध्ये अठरा हर्ट्झचा तो कंप 'ज्ञात स्थानिक आवाज' म्हणून नोंदवला. कॉम्प्युटरने पुढच्याच सेकंदाला मुख्य डेटामधून ती पुसट रेघ वजा केली. मुख्य आलेख पुन्हा आरशासारखा नितळ झाला.

"झालं," चक्रवर्ती खुर्चीवर मागे रेलत म्हणाले. "तुझ्या दामू आप्पांना सांग, बिनधास्त ठोका म्हणावं लोखंड. आपलं यंत्र आता त्यांच्या हातोड्याची लय शिकलंय."

विठ्ठलच्या चेहऱ्यावर हसू पसरलं. त्याने स्क्रीनच्या एका छोट्या कोपऱ्यात तो वजा केलेला अठरा हर्ट्झचा आलेख तसाच चालू ठेवला होता.

पुढच्या चार रात्री विठ्ठल आपल्या कंट्रोल रूममध्ये बसून काम करत असायचा. मुख्य पडद्यावर अनंत अवकाशातून येणाऱ्या गुरुत्वीय लहरींचा शोध सुरू असायचा. लाखो प्रकाशवर्षं दूरच्या घटनांचे पडसाद तिथे उमटत असायचे.

आणि बरोबर रात्री पावणेतीन वाजता, कोपऱ्यातल्या त्या छोट्या पडद्यावर सात मिनिटांसाठी एक ओळखीची हिरवी रेघ नाचायला लागायची. विठ्ठल त्या रेषेकडे पाहायचा आणि त्याच्या डोळ्यांसमोर भट्टीच्या लालबुंद उजेडात चमकणारा दामू आप्पांचा चेहरा यायचा.

अंतराळाच्या त्या अनादि नादात, पिंपळदरीच्या एका जुन्या वाड्यातला तो मानवी ठोकाही आता मिसळून गेला होता. सातव्या रात्री पावणेतीन वाजता ती हिरवी रेघ उमटली नाही. पडदा शांत राहिला. विठ्ठलने समाधानाने दीर्घ श्वास घेतला. आप्पांचं काम पूर्ण झालं होतं, आणि आभाळही निरभ्र होतं.