याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

पहिला ठोका पडला तेव्हा विठ्ठल चहाच्या कपात बिस्किट बुडवत होता.

पडद्यावरची हिरवी रेघ थरथरली. मग दुसरी. तिसऱ्या पडद्यावर रंगीत कमानी उमटू लागल्या. त्याने कप खाली ठेवला; पण तोवर बिस्किटाचा भिजलेला अर्धा भाग चहात गेला होता.

समोरच्या घड्याळात दोन वाजून पंचेचाळीस मिनिटं झाली होती.

“आला,” तो म्हणाला.

डॉ. मीरा आपटेंनी खुर्ची मागे सारली. त्या काही बोलल्या नाहीत. गेल्या एकोणीस रात्री हेच घडत होतं. आता त्या वेळेच्या आधीच सगळ्यांचं लक्ष घड्याळाकडे जाऊ लागलं होतं.

इ.स. २०३२ च्या सप्टेंबरमध्ये हिंगोली जिल्ह्यातल्या लायगो-इंडिया वेधशाळेत निरीक्षणांची पूर्वतयारी सुरू होती. दिवसा तपासण्या, माणसांची ये-जा, उपकरणांवर कामं चालत. रात्री तीन ते सहा या वेळेत मात्र सगळं शक्य तितकं शांत ठेवून सलग नोंदी घ्यायच्या होत्या. त्याच वेळेच्या तोंडावर हा कंप सुरू होई. कधी आरशांमधला प्रकाश टिकवून ठेवणारी व्यवस्था बिथरे; कधी ती व्यवस्थित चालू राहूनही नोंदींवर एवढी खरखर चढे, की त्यांचा अपेक्षित उपयोग होत नसे.

पहाटेपर्यंत कंप थांबायचा. थांबण्याची वेळ थोडी मागेपुढे होत असे. सुरुवात मात्र पावणेतीनच्या आसपास.

“आजही उत्तरेकडच्या टोकाला जास्त,” विठ्ठल म्हणाला.

मीरांनी मान हलवली.

“आधीची पंधरा मिनिटं वेगळी काढून ठेव. आणि वेळ सेकंदासकट लिही.”

विठ्ठलने नोंद केली. मग कप उचलला. बिस्किट आता तळाशी बसलं होतं.

वेधशाळेत नोकरी लागल्यावर त्याच्या वडिलांनी पहिला प्रश्न विचारला होता, “त्या नळीतून काय जाणार?”

“प्रकाश.”

“मग एवढी मोठी नळी कशाला?”

त्या वेळी विठ्ठलने बरंच काही सांगितलं होतं. नळी रिकामी ठेवायची असते. तिच्यात हवा अगदी नगण्य उरते. प्रकाश चार किलोमीटरवरच्या आरशापर्यंत जातो, परत येतो, पुन्हा जातो. काटकोनात असलेल्या दुसऱ्या नळीतही तसंच. दोन्हीकडून परत आलेला प्रकाश एकत्र केल्यावर दोन अंतरांमध्ये झालेला अतिशय सूक्ष्म फरक कळतो.

वडील ऐकत होते. शेवटी त्यांनी विचारलं, “म्हणजे पाणी भरलेल्या नळीने गवंडी पातळी बघतो, तसं?”

विठ्ठल तेव्हा हसला होता.

वडिलांनी पुढे काही विचारलं नव्हतं.

आता रात्रीच्या त्या लांब तासांत त्याला ते हसू आठवत असे. तुलना चुकली होती, पण प्रश्न चुकीचा नव्हता.

त्याचं गाव मुख्य इमारतीपासून चार-पाच किलोमीटरवर होतं. मात्र वेधशाळेचा एक लांब बाहू गावाच्या शिवाराकडे आला होता. त्याच्या टोकाची इमारत आणि विठ्ठलच्या वडिलांचा मळा यांच्यामध्ये शेतं, एक टेकाड आणि पावसाळ्यात वाहणारा ओढा होता.

जवळ घर असूनही विठ्ठल बहुतेक दिवस वेधशाळेच्या निवासात राहायचा. पाळ्या बदलत असत. पहाटे घरी गेलं की वडील म्हशींकडे निघालेले, आई अंगण झाडत असलेली. मग जेवून झोपायचं तर घरात कुणीतरी येणारच. निवासात पडदा ओढला की रात्र करता येत असे.

आईचा फोन आला की तो म्हणे, “रविवारी येतो.”

रविवार कधी यायचा, कधी नुसताच जायचा.

त्या एकोणिसाव्या रात्रीनंतर सकाळी बैठक झाली. नचिकेत दातारने तपासलेल्या गोष्टींची यादी वाचली. थंडावा राखणारी यंत्रणा, निर्वाताच्या नळ्यांजवळची उपकरणं, विजेचा पुरवठा, इमारतीतले पंखे, संगणकांच्या खोल्या. संशय येईल ती वस्तू एकेक करून बंद केली होती. कंप तसाच राहिला होता.

“आपण आतच शोधतो आहोत,” विठ्ठल म्हणाला.

नचिकेतने त्याच्याकडे पाहिलं.

“बाहेरचे मापकही पाहतो आहोत.”

“हो. पण उत्तरेकडच्या मापकावर आधी दिसतो. मुख्य इमारतीवर कमी. दुसऱ्या टोकाला त्याहून कमी.”

“आधी म्हणजे किती आधी?”

विठ्ठल थांबला. पडद्यावर दिसणारं आणि खात्रीने मोजता येणारं यात फरक होता.

“ते अजून नीट काढलं नाही.”

“काढू,” मीरा म्हणाल्या. “पण आधी नुसत्या डोळ्यांना दिसणाऱ्या फरकावर अंतर ठरवू नको. जमिनीतून सगळे कंप एकाच प्रकारे प्रवास करत नाहीत.”

त्यांनी त्याच्यासमोर एक नकाशा सरकवला.

“तुला त्या बाजूचा रस्ता माहीत आहे?”

विठ्ठलने नकाशावर बोट ठेवलं.

“हा रस्ता नाही आता. बांध झाला आहे. रस्ता इकडून जातो.”

मीरा हसल्या.

“मग आधी नकाशाच दुरुस्त करू.”

दुसऱ्या दिवशी विठ्ठल आणि नचिकेत दोन पोर्टेबल भूमिकंपमापक घेऊन बाहेर पडले. एक ओढ्याजवळच्या जुन्या पंपघरात ठेवला. दुसरा गावातल्या बंद शाळेच्या मागे. दोन्ही उपकरणांची घड्याळं उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या वेळेशी जुळवली होती.

शाळेची किल्ली आणून देणाऱ्या गणपतरावांनी विचारलं, “भूकंप होणार का?”

“नाही,” विठ्ठल म्हणाला. “जमीन किती हलते ते बघायचं.”

गणपतराव पायाखालच्या फरशीकडे पाहू लागले.

नचिकेत म्हणाला, “आपल्याला जाणवणार नाही इतकीसुद्धा.”

“मग हलली काय नि नाही काय!”

नचिकेत हसला; पण विठ्ठलला हसू आलं नाही. त्यालाच नोकरीच्या पहिल्या महिन्यात हाच प्रश्न पडला होता.

वेधशाळेचा अनुभव वेगळा होता. दूरच्या रस्त्यावरून गेलेला जड ट्रक नोंदीवर दिसे. जोराचा वारा इमारतीला आणि जमिनीला अस्वस्थ करी. कधी समुद्रकिनाऱ्यापासून शेकडो किलोमीटर दूर असूनही समुद्राच्या लाटांनी निर्माण केलेल्या जमिनीच्या मंद हालचाली मापक टिपत.

एकदा त्याने मीरांना विचारलं होतं, “मग पृथ्वीवर शांत जागा आहे तरी कुठे?”

“आपल्याला हवी तितकी नाही,” त्या म्हणाल्या होत्या.

मोठे आरसे म्हणूनच नुसते टांगलेले नव्हते. अनेक टप्प्यांच्या लोलकांवर त्यांना अलगद धरून ठेवलं होतं. जमिनीची हालचाल वरच्या टप्प्यांमध्येच शक्य तितकी अडवायची. उरलेली हालचाल वेगळी मोजून आवरायची.

अवकाशात दोन कृष्णविवरं एकमेकांभोवती फिरत जवळ आली, एक झाली, तर अवकाशातल्या अंतरांना आकुंचन-प्रसरण देणाऱ्या गुरुत्वीय लहरी पसरतात. त्या पृथ्वीपर्यंत पोहोचेपर्यंत त्यांचा परिणाम अणूच्या केंद्रकापेक्षाही कितीतरी लहान झालेला असतो.

एवढा फरक शोधताना ट्रकचा हादरा म्हणजे कुजबुज ऐकताना कानाजवळ आपटलेलं दार.

पण हे दार रोज पावणेतीनलाच कोण आपटत होतं?

तिसऱ्या सकाळी बाहेर ठेवलेल्या उपकरणांतल्या नोंदी मिळाल्या.

शाळेजवळचा कंप ठळक होता. ओढ्याच्या पंपघरात त्याहून कितीतरी मोठा.

विठ्ठल बराच वेळ त्या दोन नोंदी पाहत राहिला.

नचिकेतने विचारलं, “काय आहे त्या बाजूला?”

“मळे.”

“आणखी?”

“विहिरी. दोन गोठे. एक जुनी खाण आहे, पण वर्षांपासून बंद.”

“रात्री चालणारं काही?”

विठ्ठलच्या मनात वडिलांचा चेहरा आला. झोपेतून उठल्यावर ते आधी दोन्ही हातांनी चेहरा चोळत. मग खाटेखालची चप्पल पायाने शोधत. साडेदोनचा गजर वाजला की पाच मिनिटांत उठत. दूध काढण्याआधी मळ्याकडची एक फेरी, हा कित्येक वर्षांचा नियम होता.

पण त्यांच्याकडे असं काय होतं?

त्या संध्याकाळी त्याने आईला फोन केला.

“बाबा कुठं आहेत?”

“खालच्या हौदावर.”

“या वेळी?”

“त्यांचं नवीन खेळणं आहे ना तिथं.”

“कसलं?”

“तुला सांगितलं होतं. पाणी वर चढवलं त्यांनी. तू त्या दिवशी घाईत होतास.”

विठ्ठलला आठवलं. आई काहीतरी पाण्याचं सांगत होती. त्याच्या समोर एका जोडणीचा सुटा भाग पडला होता आणि फोन खांद्याशी धरून तो त्यावरचा क्रमांक वाचत होता.

“मोटार बसवली?”

“नाही रे. वीज नाही लागत म्हणे. तूच विचार त्यांना.”

त्याने वडिलांना फोन केला. त्यांनी उचलला नाही.

थोड्या वेळाने त्यांचा संदेश आला.

‘हात ओले. नंतर करतो.’

विठ्ठलने तो संदेश दोनदा वाचला. मग रात्रीची पाळी बदलून घेतली.

तो घरी पोहोचला तेव्हा वडील जेवत होते. आईने त्याच्यासाठी ताट काढलं. तो म्हणाला, “जेवलोय.”

“मग ताक घे.”

वडिलांनी ताटातला भाकरीचा तुकडा मोडला.

“आज सुट्टी?”

“नाही. काम आहे इकडे.”

“कसलं?”

“पहाटे सांगतो.”

वडिलांनी त्याच्याकडे पाहिलं; पण काही विचारलं नाही.

विठ्ठलला झोप लागलीच नाही. घरातले परिचित आवाज त्याला नव्याने ऐकू येत होते. आईच्या खोलीतला पंखा प्रत्येक फेरीला एक किरकिर काढत होता. गोठ्यात म्हशीने साखळी ओढली. दूर कुठेतरी कुत्रं भुंकलं.

साडेदोनला वडिलांचा गजर झाला.

विठ्ठल उठून बसला.

“मी येतो.”

वडिलांनी टॉर्च त्याच्याकडे दिला आणि स्वतः दारामागची काठी घेतली.

मळ्याकडची वाट ओली होती. गेले दोन दिवस पाऊस नव्हता, तरी गवतावर दव होतं. वडील नेहमीच्या गतीने चालत होते. विठ्ठलला त्यांच्या मागे जाताना पाऊल जपून टाकावं लागत होतं.

खालच्या हौदात एका झऱ्याचं पाणी साठत होतं. पावसाळ्यानंतर काही महिने झरा चांगला वाहायचा. हौदाच्या खाली उतारावर जाड लोखंडी नळी गेली होती. तिच्या टोकाला जोडण्यांचा, झडपांचा एक छोटा पसारा होता. त्यातून एक बारीक नळी वरच्या बांधाकडे चढली होती.

वडिलांनी मोठा नळ उघडला. खाली जाऊन एका झडपेला हात लावला.

पाणी फसफसलं.

मग लोखंडी ठोका वाजला.

क्षणभर थांबून दुसरा.

मग ठोके नियमित होऊ लागले. प्रत्येक ठोक्याबरोबर बाजूच्या तोंडातून पाण्याचा लोट बाहेर पडे.

विठ्ठलने फोन पाहिला.

दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं, अठ्ठावन्न सेकंद.

फोन त्याच्या हातातच थरथरला. नचिकेतचा संदेश होता.

‘सुरू झाला.’

विठ्ठलने नळीच्या आधारावर हात ठेवला. ओलसर दगडातून ठोका हाताच्या तळव्याला जाणवत होता.

“कधी बसवलं हे?”

“तीन आठवडे झाले. आधी जुळेना. मग उस्मानने झडप करून दिली.”

वडिलांच्या आवाजात समाधान होतं.

“बघ, वर पाणी पोहोचलं असेल आता.”

ते बारीक नळीच्या दिशेने निघाले. विठ्ठल जागेवरच उभा राहिला.

“बाबा, एक मिनिट बंद कराल?”

वडील वळले.

“कशाला?”

“करा ना.”

त्यांनी नळ बंद केला. ठोके मंदावत थांबले.

विठ्ठलने नचिकेतला फोन केला.

“आता?”

“थांबला. तू काय केलंस?”

विठ्ठलने वडिलांकडे पाहिलं.

“नंतर सांगतो.”

वडिलांचा हात अजून नळावर होता.

“आपल्या पाण्यामुळे तुमच्या तिकडं काही होतंय का?”

विठ्ठलला त्या अंधारात त्यांचा चेहरा नीट दिसत नव्हता.

“तसं वाटतंय.”

वडिलांनी नळावरचा हात काढला.

“मग राहू दे बंद.”

“आत्ताच तसं ठरवू नका.”

“वरचं पाणी दोन दिवस पुरेल.”

घराकडे परतताना दोघंही कमी बोलले. वडील वाटेत गोठ्याकडे वळले. विठ्ठल अंगणात बसून राहिला.

सकाळी आईने विचारलं, “सापडलं तुमचं काम?”

“सापडलं बहुतेक.”

“मग एवढा चेहरा का?”

त्याने उत्तर दिलं नाही.

दुपारी मीरा आणि नचिकेत आले. विठ्ठलने त्यांना हौदापर्यंत नेलं. वडिलांनी आधी हातपाय धुऊन घरात येण्याचा आग्रह केला; पण मीरांनी पंप पाहण्याची उत्सुकता दाखवली.

“हा विचार कसा सुचला?” त्यांनी विचारलं.

वडील घरात गेले आणि एका जुन्या कापडी पिशवीतून पुस्तक घेऊन आले. मुखपृष्ठाला तपकिरी कागद चिकटवला होता. आतल्या पानावर विठ्ठलचं शाळेतलं नाव आणि इयत्ता लिहिलेली होती.

विठ्ठलने पुस्तक हातात घेतलं.

विज्ञान प्रदर्शनासाठी त्याने हे पुस्तक आणलं होतं. त्यातल्या बाटलीच्या कारंज्याचा प्रयोग त्याने केला होता. पुढच्या पानावर पाण्याच्या ठोक्यावर चालणाऱ्या पंपाचं चित्र होतं. त्या वेळी लोखंडी नळ्या मिळाल्या नव्हत्या. प्रयोग राहिला होता.

त्या पानात आता दुधाच्या हिशेबाची चिठ्ठी ठेवलेली होती.

“याचं पान सापडलं,” वडील म्हणाले. “म्हटलं करून बघावं. हिच्या गुडघ्यांमुळे वरच्या अंगणात पाणी नेणं होत नाही. झाडं सगळी खाली आणायला निघाली होती.”

आईने लगेच सांगितलं, “चार कुंड्या होत्या फक्त.”

“आता चौदा आहेत,” वडील म्हणाले.

मीरा हसल्या.

त्यांनी पंप पुन्हा सुरू करायला सांगितला. पाणी वाहू लागलं की त्यातली एक झडप अचानक बंद होई. वाहत आलेलं पाणी एकदम थांबल्याने दाबाचा ठोका तयार होई. त्या ठोक्याने थोडं पाणी दुसऱ्या झडपेतून वरच्या नळीत ढकललं जाई. मग पहिली झडप पुन्हा उघडे. पुन्हा पाणी धावे. पुन्हा ठोका.

बरंच पाणी खालीच बाहेर पडून भाजीच्या वाफ्यांत जात होतं. थोडं मात्र वीज न वापरता वरच्या टाकीत चढत होतं.

“दिवसभर हौद भरतो,” वडील म्हणाले. “पहाटे सोडला की दूध होईपर्यंत वरची टाकी भरते. हौद उतरला की याचाही जोर कमी होतो.”

नचिकेतने विठ्ठलकडे पाहिलं. कंप थांबण्याची वेळ रोज वेगळी का होती, याचंही उत्तर मिळालं होतं.

“यात बिघडलं काही नाही ना?” वडिलांनी विचारलं.

“अजिबात नाही,” मीरा म्हणाल्या. “जसं चालायला हवं तसंच चालतंय.”

“पण तुमचं बिघडतं.”

“त्याचा रस्ता शोधायचा आहे अजून.”

त्यांनी पंपाच्या दगडी आधाराजवळ एक मापक ठेवला. दुसरा थोडा लांब मातीत ठेवला. पंप ठरवलेल्या वेळी बंद आणि सुरू केला. वेधशाळेतून नोंदी येत होत्या.

विठ्ठलला वाटलं होतं, कारण सापडलं की हलकं वाटेल. उलट छातीत काहीतरी घट्ट बसलं होतं.

पंप दगडावर बसवण्यासाठी वडिलांनी किती खटपट केली असेल, याचा त्याला अंदाज होता. वरची टाकी त्यांनी जुन्या लोखंडी चौकटीवर बसवली होती. प्रत्येक जोडणीवर पांढऱ्या पट्टीचा वेढा नीट दिसत होता. त्याने स्वतःच्या कामात जसा सुटा भाग पुन्हा तपासून पाहिला असता, तसंच काम वडिलांनीही केलं होतं.

फरक एवढाच की त्याच्या कामाच्या नोंदी रोज कुणीतरी वाचत होतं.

वडिलांचं काम त्याला तीन आठवडे माहीतही नव्हतं.

वेधशाळेत परतल्यावर तो म्हणाला, “दुसरा पंप बसवू आपण. छोटा. खर्च मी करतो.”

मीरा नोंदी पाहत होत्या.

“तुझे वडील तयार आहेत?”

“होतील.”

“मी तसं विचारलं नाही.”

विठ्ठल गप्प बसला.

मीरांनी पडदा त्याच्याकडे वळवला.

“इथे बघ. जमिनीचा ठोका साधारण सेकंदा-दोन सेकंदांनी येतो. पण आपल्या मुख्य नोंदीत त्याचा त्रास खूप वरच्या कंपनांमध्ये दिसतोय. ते कसं होतंय, हे न समजता आपण फक्त पंप बदलला, तर पुढच्या वेळी दुसरं काही सुरू झाल्यावर पुन्हा इथेच येऊ.”

त्या क्षणी विठ्ठलच्या लक्षात आलं की मीराही पंप वाचवण्याचा प्रयत्न करत नव्हत्या. त्या प्रश्नाचं अपुरं उत्तर स्वीकारायला तयार नव्हत्या.

पुढचे चार दिवस दोन वेगळ्या ठिकाणी एकच काम चाललं.

मळ्यात वडील ठरलेल्या वेळी पंप सुरू करत. घड्याळ वाचायला चष्मा लागत असल्याने त्यांनी आईला बरोबर घेतलं. आई फोनवर वेळ सांगत असे.

“आता बंद केला.”

किंवा, “थांबा, अजून हात लावलेला नाही. आता.”

वेधशाळेत नचिकेत जमिनीच्या हालचाली तपासत होता. विठ्ठल उत्तरेकडच्या टोकाच्या इमारतीत काम करत होता. तिथे त्याला प्रत्येक पृष्ठभाग संशयास्पद वाटू लागला होता. जमिनीपासून अलग केलेले मुख्य आरसे अपेक्षेप्रमाणे स्थिर होते. तरी ठोके प्रकाशाच्या नोंदीत शिरत होते.

शेवटी संशय एका लहानशा भागावर येऊन थांबला.

मुख्य प्रकाशकिरणातला अगदी थोडा प्रकाश बाजूला विखुरत होता. त्यातला क्षुल्लक अंश जवळच्या धातूच्या पृष्ठभागावरून परत येत होता. तो पृष्ठभाग मुख्य आरशासारखा अलग ठेवलेला नव्हता. जमिनीबरोबर तो हलत होता. त्यावरून परतलेला प्रकाश मुख्य किरणात मिसळून खोटी हालचाल दाखवत होता.

हळू ठोक्याची पडद्यावर वेगवान खरखर कशी होत होती, त्याची गणितं नचिकेतने तपासली. प्रत्येक ठोक्याबरोबर परत येणाऱ्या प्रकाशाची लय बदलत होती. नोंदींवरच्या कमानी त्याच्याशी जुळत होत्या.

विठ्ठलने तो भाग पाहिला तेव्हा त्याला राग आला नाही. उलट नवल वाटलं.

एवढ्या मोठ्या वेधशाळेत, चार किलोमीटरच्या निर्वात नळ्या, प्रचंड काळजीने टांगलेले आरसे, आणि सगळ्यांच्या नकळत मागच्या वाटेने परत येणारा इतकासा प्रकाश.

त्याला अडवण्यासाठी प्रकाश शोषणारा आडोसा अधिक नीट बसवण्यात आला. आधाराची मांडणी बदलली. प्रत्येक बदलानंतर तपासणी झाली. काम पूर्ण झालं असं कुणीही लगेच जाहीर केलं नाही.

त्या दिवसांत वडिलांनी पंप बंद ठेवला होता. वरच्या टाकीतलं पाणी संपल्यावर आईने दोन कुंड्या खाली आणल्या.

विठ्ठल घरी गेला तेव्हा त्या अंगणाच्या पायरीशी होत्या.

“माझ्यासाठी बंद ठेवू नका,” तो म्हणाला.

आईने रिकामं पातेलं पालथं घातलं.

“तुझ्यासाठी नाही. तुमची मोजणी चालली आहे म्हणून.”

“बाबा काही म्हणाले?”

“काय म्हणणार? त्यांना कळलं आहे.”

विठ्ठल बराच वेळ पायरीवर बसला. मग उठून त्याने दोन्ही कुंड्या पुन्हा वर नेल्या.

अंतिम चाचणीच्या रात्री तो नियंत्रणकक्षात होता.

दोन वाजून चाळीस मिनिटांनी आईचा फोन आला.

“आम्ही पोहोचलो.”

“बाबांना सांगा, नेहमी सुरू करतात तसाच करू दे. घाई नको.”

फोनवर पाण्याचा आवाज येत होता. मग वडील काहीतरी म्हणाले. आईने विचारलं, “काय?”

“मोठा नळ पूर्ण उघड म्हणतायत का?” विठ्ठलने विचारलं.

“हो. तुला कसं कळलं?”

तो हसला.

पडद्यावर जमिनीच्या मापकाची रेघ हलली.

ठोका आला होता.

विठ्ठलने मुख्य नोंदीकडे पाहिलं. जुन्या रंगीत कमानी उमटल्या नाहीत. प्रकाश स्थिर राहिला.

पाच मिनिटं गेली. दहा गेली.

नचिकेत खुर्चीत मागे टेकला. मीरांनी मात्र हातातलं पेन खाली ठेवलं नाही.

अर्ध्या तासाने विठ्ठलने विचारलं, “सांगू?”

“इतकंच सांग, आजची चाचणी चांगली चालली आहे.”

त्याने फोन केला. वडिलांनी उचलला.

“चालू ठेवा,” विठ्ठल म्हणाला.

“किती वेळ?”

“टाकी भरेपर्यंत.”

पलीकडे काही क्षण आवाज नव्हता. मग वडील म्हणाले, “बरं.”

त्या रात्रीची नोंद वापरण्यायोग्य ठरली. पुढच्या रात्रीचीही.

जमिनीच्या मापकांवर पंपाचे ठोके अजून दिसत होते. ते नाहीसे झाले नव्हते. त्यांना विश्वातून आलेल्या संकेतांत मिसळू न देण्याचा मार्ग सापडला होता. काही छोट्या खुणा उरल्या होत्या; त्यांची नोंद ठेवायची होती. काम संपलं नव्हतं, पण आता सकाळच्या बैठकीत वेगळ्या गोष्टी बोलल्या जाऊ लागल्या.

आठवड्याच्या शेवटी विठ्ठल घरी झोपला.

साडेदोनचा गजर झाला तेव्हा वडिलांनी घाईने तो बंद केला. विठ्ठल उठला आहे का, हे पाहण्यासाठी ते दारात थांबले.

“झोप,” ते हळूच म्हणाले. “आज तुला सुट्टी आहे.”

पण विठ्ठल उठला.

हौदाकडे जाताना टॉर्च त्याच्याकडे होता. या वेळी त्याने उजेड स्वतःच्या पायांपुढे न ठेवता दोघांच्या मधे धरला.

पंप सुरू झाल्यावर वडील वरच्या टाकीकडे गेले. विठ्ठल थोडा वेळ तिथेच थांबला. ठोके दगडातून त्याच्या चपलांपर्यंत येत होते. वर अंधारात तारे होते. टेकाडापलीकडची वेधशाळा दिसत नव्हती.

त्याने खिशातून फोन काढला. वेळ पाहिली. मग पडदा बंद करून फोन पुन्हा खिशात ठेवला.

“येतोस ना?” वरून वडिलांचा आवाज आला.

“आलो.”

टाकीत बारीक धार पडत होती. वडिलांनी हात तिच्याखाली धरला आणि मग बाजूला झाले.

विठ्ठलनेही ओंजळ पुढे केली. पाणी गार होतं. त्या लहानशा धारेत, अगदी बोटांच्या टोकाशी, दूर खालच्या पंपाचा ठोका जाणवत होता.