याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

रात्रीचे दोन वाजून चव्वेचाळीस मिनिटं झाली होती. नियंत्रण कक्षात कुणीच बोलत नव्हतं.

समोरच्या मोठ्या पडद्यावर हिरव्या रेषा शांतपणे सरकत होत्या. डॉ. अनुराधा जोशी खुर्चीत पुढे झुकून बसल्या होत्या. चहाचा कप हातात होता, पण त्या तो प्यायल्या नव्हत्या. शेजारी पुण्याहून आलेला नीलेश पेन चावत होता. मागच्या टेबलावर विठ्ठल बसला होता. त्याची नजर पडद्याच्या कोपऱ्यातल्या घड्याळावर होती.

दोन पंचेचाळीस.

आधी एक बारीक थरथर दिसली, एखाद्या शांत तळ्यावर वाऱ्याची झुळूक यावी तशी. मग दुसरी, जरा मोठी. मग तिसरी. हिरव्या रेषांमध्ये एक ठेका उमटला. तो जोर धरत गेला आणि मग एक लाल दिवा लागला. पडद्यावर अक्षरं उमटली: लॉक सुटला.

नीलेशने पेन टेबलावर आपटलं. "पुन्हा! सलग सव्विसावी रात्र."

अनुराधाबाईंनी कप खाली ठेवला. त्या काही बोलल्या नाहीत. तेवीस वर्षं त्या या कामात होत्या. अमेरिकेतल्या हॅनफर्डला, मग इटलीत, आणि गेली सहा वर्षं इथं, हिंगोली जिल्ह्यात, औंढा नागनाथापासून काही किलोमीटरवर. यंत्र रुसलं की ओरडून उपयोग नसतो, हे त्यांना ठाऊक होतं. यंत्र काहीतरी सांगत असतं. आपल्याला ते ऐकता आलं पाहिजे.

विठ्ठलने घड्याळाकडे पुन्हा पाहिलं. आज पहिला ठोका दोन पंचेचाळीसला एक मिनिट आणि बारा सेकंदांनी आला होता. काल अठ्ठेचाळीस सेकंदांनी. परवा दोन मिनिटांनी. अगदी काटेकोर वेळ नव्हती, पण साधारण तीच. जणू कुणीतरी उठून काहीतरी सुरू करत होतं.

*

ही वेधशाळा बाहेरून पाहिली तर कुणाला काही विशेष वाटणार नाही. काटकोनात पसरलेल्या दोन लांबलचक, बुटक्या, राखाडी इमारती. प्रत्येकी चार किलोमीटर लांब. आजूबाजूला कापसाची, सोयाबीनची शेतं आणि बाभळीची झाडं. पण त्या इमारतींच्या आत, पूर्ण निर्वात केलेल्या नळ्यांमध्ये, लेसरचा प्रकाश पुढे-मागे धावत असतो. नळीच्या दोन्ही टोकांना काचेचे जड आरसे बारीक धाग्यांना लटकवलेले असतात. दोन्ही बाजूंनी परत आलेला प्रकाश एका ठिकाणी पुन्हा मिसळला जातो.

विश्वात कुठेतरी, कोट्यवधी प्रकाशवर्षं दूर, दोन कृष्णविवरं एकमेकांभोवती गरगरत एकमेकांत मिसळतात, तेव्हा अवकाशाला एक तरंग जातो. पाण्यात दगड टाकल्यावर उठतो तसा. तो तरंग पृथ्वीवरून जातो तेव्हा पृथ्वीसकट सगळं क्षणभर ताणलं जातं आणि आवळलं जातं. एका नळीची लांबी किंचित वाढते, दुसरीची किंचित कमी होते. किती? अणूच्या केंद्रकाच्या रुंदीच्या हजारो पटींनी कमी. इतकी लहान हालचाल मोजायची म्हणजे बाकी सगळं जग गप्प बसलं पाहिजे.

पण जग गप्प बसत नाही.

विठ्ठल नवा रुजू झाला होता तेव्हा अनुराधाबाईंनी त्याला हे एका वाक्यात समजावून सांगितलं होतं. "विठ्ठल, आपण एका गोंगाटाच्या बाजारात उभं राहून, पलीकडच्या गावात कुणीतरी कुजबुजतंय ते ऐकायचा प्रयत्न करतोय."

तो बाजार म्हणजे पृथ्वी. रस्त्यावरून जाणारा ट्रक जमिनीला हादरवतो. वारा इमारतीच्या भिंतींवर ढकलतो. शेतात ट्रॅक्टर चालतो. आणि सगळ्यात चिवट गोष्ट म्हणजे समुद्र. शेकडो किलोमीटर दूर अरबी समुद्रात आणि बंगालच्या उपसागरात लाटा किनाऱ्यावर आपटतात, त्यांचा धक्का जमिनीतून इथपर्यंत येतो. पावसाळ्यात तर ही थरथर इतकी वाढते की यंत्रं दिवसभर कुरकुरत राहतात. विठ्ठलला पहिल्यांदा हे ऐकून गंमत वाटली होती. आपल्या मराठवाड्यात, जिथं समुद्र कधी डोळ्यांनी पाहिलाही नाही अशी माणसं राहतात, तिथं जमीन समुद्राच्या लाटांबरोबर हलते!

म्हणून आरसे थेट जमिनीवर ठेवत नाहीत. ते लोलकासारखे लटकवलेले असतात. लोलक लटकवलेल्या लोलकाला, असे कितीतरी थर. शिवाय जमिनीची थरथर सतत मोजून तिला उलटा धक्का देणारी यंत्रणा असते. ही सगळी व्यवस्था बहुतेक हादरे गिळून टाकते. पण एखादा हादरा फार मोठा असला, किंवा नेमक्या चुकीच्या लयीत आला, तर आरसे स्थिर राहत नाहीत. लेसरचा प्रकाश जुळेनासा होतो. त्याला म्हणतात लॉक सुटणं. मग पुन्हा सगळं जुळवायला अर्धा-पाऊण तास लागतो. तोपर्यंत आकाशातून काही आलं तरी ते निसटून जातं.

आणि गेले सव्वीस दिवस, दर रात्री, पावणेतीन वाजता, कुणीतरी या बाजारात ढोल वाजवत होतं.

*

विठ्ठल याच तालुक्यातला. वेधशाळेच्या उत्तर-पश्चिमेला साधारण सात किलोमीटरवर सावरखेड नावाचं एक गाव आहे. तिथं त्याचं घर. वडील तो दहा वर्षांचा असतानाच गेले. आईने चार एकर कोरडवाहू जमीन कसून त्याला शिकवलं. नांदेडला तंत्रनिकेतन, मग इलेक्ट्रॉनिक्सचा डिप्लोमा. वेधशाळेचं काम सुरू झालं तेव्हा स्थानिक तरुणांची भरती झाली, त्यात त्याचा नंबर लागला. आज तो जमिनीची थरथर मोजणाऱ्या भूकंपमापकांची देखभाल करत होता. वेधशाळेच्या कानाकोपऱ्यात असे पन्नासेक भूकंपमापक बसवलेले होते. तो त्यांना आपल्या गुरांसारखं ओळखायचा: कुठला लवकर कुरकुरतो, कुठला पावसात रुसतो.

पहिला आठवडा सगळ्यांनी यंत्रातच दोष शोधला. नीलेशला खात्री होती की आरशांना थंड ठेवणाऱ्या पंपांपैकी कुठलातरी पंप रात्री आपोआप सुरू होत असणार. त्याने एकेक पंप बंद करून पाहिला. ठोका आला. मग वातानुकूलन यंत्रणा तपासली. ठोका आला. विजेच्या पुरवठ्यात काही उसळी येते का ते पाहिलं. काही नाही. एका रात्री तर संपूर्ण मध्य इमारतीतले अनावश्यक दिवेसुद्धा बंद केले. सगळे अंधारात बसले. दोन पंचेचाळीसला ठोका आला.

"हे आतलं नाही," अनुराधाबाई म्हणाल्या. "हे बाहेरून येतंय."

दुसऱ्या आठवड्यात रस्त्याचा संशय आला. जवळच्या महामार्गावरून रात्री ऊसाचे ट्रक जातात. पण ट्रकचा हादरा असा येत नाही. तो हळूहळू वाढतो, शिगेला पोहोचतो आणि ओसरत जातो. आणि ट्रक काही रोज एकाच वेळी जात नाहीत. शिवाय हा ठोका ट्रकसारखा घसरडा नव्हता. तो ठेक्यात होता. एकसारखा. सेकंदाला पाच-साडेपाच वेळा. मध्येच एखादा ठोका चुकायचा, लय अडखळायची, आणि पुन्हा सावरायची.

नीलेशने त्याचा आलेख काढला. एक ठळक रेषा, आणि तिच्या दुप्पट, तिप्पट, चौपट वारंवारतेवर आणखी पातळ रेषा. "हे काहीतरी फिरणारं आहे," तो म्हणाला. "एखादं इंजिन. पण कुठलं इंजिन रोज पावणेतीनला सुरू होतं आणि वीस मिनिटांनी बंद पडतं?"

कोणाकडेच उत्तर नव्हतं.

*

तिसऱ्या आठवड्यातली एक रात्र. लॉक पुन्हा सुटला होता. पुन्हा जुळवाजुळव सुरू होती. वेळ काढायला म्हणून नीलेशने एक जुनी युक्ती केली. यंत्रातून येणारे आकडे आवाजात बदलून ऐकायचे. शास्त्रज्ञ हे अधूनमधून करतात. डोळ्यांना न दिसणारी गोष्ट कधी कधी कानाला कळते. त्याने त्या रात्रीच्या पावणेतीनच्या वीस मिनिटांचा तुकडा उचलला, त्याची गती थोडी वाढवली आणि स्पीकर सुरू केला.

खोलीत एक मंद आवाज भरून राहिला.

पक्... पक्... पक्... पक्...

आणि मग मध्येच एक अडखळलेला, घशात अडकल्यासारखा आवाज. पक्-खक्... आणि पुन्हा पक्... पक्... पक्...

विठ्ठल ताडकन उभा राहिला.

नीलेशने त्याच्याकडे पाहिलं. "काय झालं?"

विठ्ठल काही बोलला नाही. तो स्पीकरजवळ गेला. "हा तुकडा पुन्हा लावा," तो हळूच म्हणाला. "पण वेग वाढवू नका. जसा आहे तसा."

नीलेशने तसं केलं. आता आवाज इतका खोल होता की तो ऐकू येण्यापेक्षा छातीत जाणवत होता. पण ती लय तीच होती. आणि दर काही सेकंदांनी तो अडखळलेला ठोका.

विठ्ठलच्या डोळ्यांसमोर एक अंधारी खोली उभी राहिली. पिठाच्या पोत्यांचा वास. भिंतीवर बसलेली पांढरी धूळ. कोपऱ्यात एक मोठं हिरवं इंजिन आणि त्याचं माणसाच्या उंचीएवढं जड चाक. चाकावरून गेलेला कातडी पट्टा. आणि त्या पोत्यांवर झोपलेला सात-आठ वर्षांचा एक मुलगा.

"हा म्हातारा खोकतोय," विठ्ठल म्हणाला.

नीलेश गोंधळला. अनुराधाबाईंनी मात्र खुर्ची फिरवली.

*

सखाराम काका आणि त्यांची गिरणी.

विठ्ठलचे वडील गेल्यावर आईला कामावर जावं लागायचं. मळ्यात, कधी दुसऱ्याच्या शेतात मजुरीला. लहानगा विठ्ठल मग दिवसभर सखाराम काकांच्या गिरणीत असायचा. गावात तेव्हा एकच पिठाची गिरणी होती. डिझेलवर चालणारी. तिचं इंजिन इतकं जुनं होतं की काकांनी त्याला 'म्हातारा' हे नाव दिलं होतं. सुरू करताना हातानं मोठा दांडा फिरवावा लागायचा. आधी तो कुरकुरायचा, मग फटफटायचा, मग एकदा लयीत आला की पक्-पक्-पक् करत गावभर ऐकू जायचा. आणि दर थोड्या वेळानं एकदा अडखळायचा. "म्हाताऱ्याला दमा आहे," काका हसून म्हणायचे. "खोकला आला तरी काम सोडत नाही. माझ्यासारखाच."

गिरणी पहाटे सुरू व्हायची. फार पहाटे. बायकांना शेतावर जायच्या आधी दळण न्यायचं असायचं, म्हणून काका रात्री पावणेतीन-तीनला उठून म्हातारा चालू करायचे. त्या आवाजाने गाव जागं व्हायचं. काकू म्हणायच्या, "आम्हाला कोंबडा नको, आमचा म्हातारा बांग देतो."

गंगाकाकू. विठ्ठलला आठवल्या त्या पांढऱ्या धुळीने भरलेल्या केसांसकट. डोक्यावर पदर, हातात सूप. ओळीने ठेवलेल्या डब्यांवर कोणाचं दळण कुठलं ते खडूने लिहिलेलं. विठ्ठलला भूक लागली की त्या चुलीवरची भाकरी आणि चटणी पुढे करायच्या. त्याला अक्षरं गिरवायला शिकवलं तेही त्यांनीच, गिरणीच्या भिंतीवर, खडूने.

मग गावात वीज नियमित आली. घरोघरी लहान विजेच्या चक्क्या आल्या. गिरणीचं गिऱ्हाईक हळूहळू कमी झालं. विठ्ठल नांदेडला शिकायला गेला त्या वर्षी म्हातारा कायमचा थांबला. काकांनी त्यावर एक जुनी ताडपत्री टाकली. गिरणीचं दार बंद झालं.

"तो किती वर्षं बंद आहे?" अनुराधाबाईंनी विचारलं.

"बारा-तेरा वर्षं तरी."

"मग आत्ताच का सुरू झाला असेल?"

विठ्ठलकडे उत्तर नव्हतं.

अनुराधाबाई काही वेळ गप्प राहिल्या. मग नीलेशला म्हणाल्या, "उत्तर-पश्चिम टोकाचा भूकंपमापक आणि मध्य इमारतीतला भूकंपमापक. दोघांवर ठोका कोणत्या क्षणी पोहोचतो ते बघ."

हे नीलेशला सुचायला हवं होतं, असं त्याच्या चेहऱ्यावर दिसलं. जमिनीतून येणारा धक्का आधी जवळच्या भूकंपमापकाला पोहोचतो, मग लांबच्याला. दोघांमधल्या वेळेच्या फरकावरून धक्का कुठल्या दिशेने आला ते कळतं. त्याने काही मिनिटं आकडेमोड केली. मग नकाशा उघडला. वेधशाळेच्या मध्यापासून एक रेषा ओढली.

ती रेषा उत्तर-पश्चिमेकडे गेली. शेतं ओलांडून, एक ओढा ओलांडून, सावरखेडमधून.

*

दुसऱ्या दिवशी विठ्ठलची सुट्टी होती. तो सकाळीच गावात गेला. आईला न सांगता थेट गिरणीकडे.

गिरणीचं दार उघडं होतं. आत अंधार. पण पोत्यांचा वास आता नव्हता. त्याऐवजी डिझेल आणि ग्रीसचा ताजा वास. ताडपत्री बाजूला काढून घडी करून ठेवलेली होती. म्हातारा तिथेच होता. पण आता स्वच्छ पुसलेला. चाकावर नवा पट्टा. जमिनीवर काही पाने, काही बोल्ट, एक तेलाचा डबा.

चक्कीला मात्र पट्टा जोडलेला नव्हता. चक्कीवर धुळीचा जाड थर तसाच होता.

म्हणजे इंजिन चालत होतं. पण काहीही दळलं जात नव्हतं.

"कोण हाय?"

मागून आवाज आला. विठ्ठल वळला. दारात सखाराम काका उभे होते. एकदम वाकलेले. विठ्ठलला ते आठवत होते त्यापेक्षा अर्धे झालेले. डोळ्यांवर जाड चष्मा.

"काका, मी विठ्ठल. सुमनबाईचा."

काकांनी चष्मा सारखा केला. मग त्यांचा चेहरा उजळला. "विठू! अरे, तू तर त्या मोठ्या कारखान्यात कामाला आहेस ना? ते काय म्हणतात, आकाशातलं ऐकायचं यंत्र?"

"व्हय काका."

"बस, बस." काकांनी एका उलट्या ठेवलेल्या बादलीकडे बोट केलं. स्वतः भिंतीला टेकून खाली बसले. "चहा पाजला असता, पण तुझी काकू..." ते थांबले.

"काकू कशा आहेत?"

काकांनी लगेच उत्तर दिलं नाही. बाहेर कोंबडी ओरडली. दूर कुठेतरी ट्रॅक्टर सुरू झाला.

"विसरते रे," ते शेवटी म्हणाले. "दोन वर्षं झाली. आधी किल्ल्या, मग नावं. मग मला. कधी मला तिचा बाप समजते, कधी भाऊ. कधी विचारते, हा कोण म्हातारा आपल्या घरात? तालुक्याच्या डॉक्टरनं गोळ्या दिल्यात. दिवसा बरी असते. पण रात्री..."

"रात्री काय होतं?"

"रात्री उठते. दोन-अडीचला. आणि घरभर फिरते. दारं उघडते. रडते. म्हणते, उशीर झाला, उशीर झाला, अजून गिरणी का चालू झाली नाही, बायका दळणाला येतील. मी सांगतो, गंगे, गिरणी बंद होऊन तेरा वर्षं झाली. ती ऐकत नाही. मला ओळखत नाही, तर माझं काय ऐकणार? एकदा अंगणात पडली. डोक्याला खोक पडली. एकदा अर्ध्या रात्री ओढ्याकडे निघाली होती."

काकांनी आपले हात पाहिले. ग्रीसचे काळे डाग नखांत अजून अडकलेले होते.

"मग एक दिवस मला वाटलं, ती गिरणी गिरणी करते, तर चालू करून बघू. म्हाताऱ्याला महिनाभर उघडलं, साफ केलं. तालुक्यावरून पट्टा आणला. पहिल्या रात्री ती उठली, तसा मी इकडे आलो आणि म्हातारा चालू केला. विठू, सांगतो, तिनं आवाज ऐकला आणि ती थांबली. दारातच उभी राहिली. मग माघारी गेली. अंथरुणावर आडवी झाली. आणि दहा मिनिटांत गाढ झोपली. सकाळी उठली ती हसत. मला म्हणाली, 'सखाराम, आज लवकर उठलात वाटतं.' दोन वर्षांत पहिल्यांदा नाव घेतलं माझं."

विठ्ठलच्या घशात काहीतरी दाटलं.

"तेव्हापासून रोज करतो. ती पावणेतीनच्या आसपास चुळबुळ करायला लागते, आपोआपच. तेवढ्यात मी इकडे येतो. वीस मिनिटं म्हातारा चालवतो. ती झोपली की बंद करतो. दळायचं काहीच नाही, म्हणून चक्की जोडली नाही. डिझेल महाग आहे, पण..." काकांनी खांदे उडवले. "पोरगं पुण्याला असतं. पैसे पाठवतं."

विठ्ठल बराच वेळ काही बोलला नाही.

"तुझं काय काम काढलंस?" काकांनी विचारलं. "इतक्या वर्षांनी आलास."

विठ्ठलने तोंड उघडलं. वेधशाळा, लेसर, आरसे, लॉक, सव्वीस वाया गेलेल्या रात्री. हे सगळं सांगायचं ठरवून आला होता तो. एका वाक्यात सांगता आलं असतं. काका, तुमच्या म्हाताऱ्याचा आवाज आमच्या यंत्रांपर्यंत पोहोचतो.

त्याने तोंड मिटलं.

"काकूंना भेटायला आलो होतो," तो म्हणाला.

*

त्या संध्याकाळी तो अनुराधाबाईंच्या खोलीत गेला आणि सगळं सांगितलं. काकांनी जे सांगितलं ते शब्दशः. गिरणीचं दार, चक्कीवरची धूळ, ग्रीसच्या डागांचे हात.

अनुराधाबाईंनी सगळं ऐकून घेतलं. मध्ये एकदाही बोलल्या नाहीत. मग खिडकीबाहेर पाहत राहिल्या. संधिप्रकाशात दोन्ही लांब इमारती आडव्या पसरल्या होत्या.

"माझी आई," त्या शेवटी म्हणाल्या, "शेवटची तीन वर्षं मला ओळखत नव्हती. पुण्यात होती. मी हॅनफर्डला होते. फोनवर बोलायचे, तर ती मला मावशी म्हणायची." त्या थांबल्या. "तिला कुठला आवाज झोपवत होता हे मला कधीच कळलं नाही. मी विचारलंच नाही."

नीलेश दारात येऊन उभा होता. त्याने सगळं ऐकलं होतं.

"मग आता काय?" त्याने विचारलं. "आपण त्यांना बंद करायला सांगू शकत नाही."

"नाही," अनुराधाबाई म्हणाल्या. "आणि सांगणारही नाही."

"पण निरीक्षणं..."

"नीलेश, समुद्राला आपण थांबायला सांगतो का?" अनुराधाबाई किंचित हसल्या. "ट्रकवाल्यांना? वाऱ्याला? आपण ऐकतो. मोजतो. आणि आपल्या आकड्यांमधून तो आवाज वजा करतो. जगात कुठेही वेधशाळा असली तरी हेच करतो."

विठ्ठलला ती पद्धत ठाऊक होती. आवाजाच्या उगमाजवळ एक भूकंपमापक बसवायचा. त्याला 'साक्षीदार' म्हणतात. तो फक्त त्या एका आवाजाची नोंद करतो. आवाज कसा उमटतो, कुठल्या लयीत, किती जोरात, हे सगळं. मग मुख्य यंत्राच्या आकड्यांमधून तेवढाच भाग गणिताने काढून टाकायचा. पूर्णपणे जमत नाही, पण बरंचसं जमतं.

"काकांची परवानगी लागेल," विठ्ठल म्हणाला.

"ती तू घे," अनुराधाबाई म्हणाल्या. "आणि त्यांना खरं सांग."

*

विठ्ठलने खरं सांगितलं. सगळं नाही, पण पुरेसं.

काकांना ते नीट कळलं नाही. आकाशातल्या कुठल्यातरी गोष्टी ऐकायला आपला म्हातारा अडथळा ठरतो, एवढंच त्यांना समजलं. त्यांचा चेहरा पडला.

"मग बंद करू?" त्यांनी विचारलं. आवाज थरथरत होता.

"नाही काका. अजिबात नाही. आम्ही फक्त इथं एक छोटं यंत्र ठेवतो. ते म्हाताऱ्याचं ऐकेल. मग आम्हाला कळेल की हा आवाज म्हाताऱ्याचा आहे, आकाशाचा नाही."

काकांनी बराच वेळ विचार केला. मग हसले. "म्हणजे तुमचं यंत्र आणि माझा म्हातारा, दोघं एकमेकांशी बोलणार."

"तसंच समजा."

त्या आठवड्यात विठ्ठलने गिरणीच्या कोपऱ्यात, म्हाताऱ्याच्या पायापासून दोन हातांवर, जमिनीत एक छोटा खड्डा खणला. त्यात भूकंपमापक बसवला. वर लाकडी झाकण. सौरऊर्जेवर चालणारी छोटी बॅटरी आणि आकडे वेधशाळेपर्यंत पाठवणारं यंत्र. काकू दारात उभ्या राहून हे सगळं पाहत होत्या. एकदा त्या विठ्ठलजवळ आल्या आणि त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवला.

"किती मोठा झालास रे बाळ," त्या म्हणाल्या. मग थोडं थांबून, "तू कुणाचा?"

"सुमनबाईचा, काकू."

"हां, हां." त्यांनी मान हलवली. त्यांना काहीही आठवलं नव्हतं, हे विठ्ठलला कळत होतं. पण त्यांनी पदराच्या टोकाने त्याच्या कपाळावरची धूळ पुसली. अगदी पूर्वी पुसायच्या तशीच.

*

पुढचे दोन महिने वेधशाळेच्या पडद्यावर रोज रात्री दोन रेषा दिसायच्या. एक मुख्य यंत्राची. एक सावरखेडच्या गिरणीतली. पावणेतीनच्या आसपास गिरणीतली रेषा जागी व्हायची. पक्-पक्-पक्. मग काही क्षणांनी मुख्य यंत्रात त्याची पुसट सावली उमटायची. नीलेश आणि अनुराधाबाईंनी मिळून ती सावली वजा करायची पद्धत बसवली. अजूनही काही रात्री लॉक सुटायचा, पण आता बहुतेक रात्री तो टिकायचा. निरीक्षणं पुन्हा जमू लागली.

विठ्ठल मात्र दर रात्री गिरणीची रेषा पाहत राहायचा. त्याला आता ती रेषा वाचता येऊ लागली होती. ज्या रात्री ठोका पावणेतीनच्या आधीच यायचा, त्या रात्री काकू लवकर उठल्या असणार. ज्या रात्री म्हातारा वीसऐवजी पंचवीस-तीस मिनिटं चालायचा, त्या रात्री त्यांना झोप लागायला वेळ लागला असणार. एकदा तर पाऊण तास. त्या रात्री विठ्ठल कक्षातून बाहेर पडला आणि अंधारात उत्तर-पश्चिमेकडे बघत उभा राहिला. सात किलोमीटरवर एक म्हातारा माणूस एका रिकाम्या गिरणीत बसून आपल्या बायकोला जुना आवाज ऐकवत होता. आणि इथं जगातलं सर्वात नाजूक यंत्र तो आवाज कान देऊन ऐकत होतं.

तो कुणालाच काही बोलला नाही. पण नीलेशने एकदा त्याला हे करताना पाहिलं. दुसऱ्या दिवशी पासून नीलेशही पावणेतीनला गिरणीची रेषा बघू लागला.

*

ऑक्टोबरमधली एक रात्र. पाऊस नुकताच ओसरला होता. समुद्राचा गोंगाट कमी झाला होता. हवा स्वच्छ होती.

दोन पंचेचाळीस.

गिरणीची रेषा सरळ राहिली.

दोन पन्नास. सरळ.

तीन. सरळ.

विठ्ठलने आधी साक्षीदार यंत्रच तपासलं. बॅटरी ठीक होती. आकडे नियमित येत होते. यंत्र जागं होतं. फक्त ऐकण्यासारखं काही नव्हतं.

तीन वाजून सतरा मिनिटांनी मुख्य यंत्रात एक वेगळीच हालचाल उमटली. अगदी छोटी. अर्ध्या सेकंदाहून कमी. एक बारीक, वर चढत जाणारी शीळ, आणि मग शांतता. पडद्यावर पिवळा दिवा लागला. अमेरिकेतल्या दोन वेधशाळा आणि इटलीतल्या एका वेधशाळेकडून काही सेकंदांतच तसेच संदेश आले. सगळ्यांच्या यंत्रांनी एकाच वेळी तीच शीळ ऐकली होती.

नीलेश ओरडलाच. अनुराधाबाई उभ्या राहिल्या. दोन फोन एकाच वेळी वाजू लागले. काही मिनिटांतच अंदाज आले: दोन कृष्णविवरं, एक सूर्याच्या तीसपट, एक पंचवीसपट. सुमारे एकशे वीस कोटी वर्षांपूर्वी एकमेकांत मिसळलेली. तेव्हा पृथ्वीवर फक्त समुद्रात जंतू होते. तेव्हापासून निघालेला तो तरंग आज रात्री औंढ्याजवळच्या शेतांखालून गेला होता. आणि या वेधशाळेने तो पहिल्यांदा, स्वतःच्या कानांनी ऐकला होता.

कुणीतरी पेढ्यांचा डबा आणला. अनुराधाबाईंच्या डोळ्यांत पाणी होतं. नीलेश सगळ्यांना मिठ्या मारत होता.

विठ्ठलने पेढा घेतला. सगळ्यांचं अभिनंदन केलं. आणि मग पुन्हा पडद्याच्या कोपऱ्याकडे पाहिलं.

गिरणीची रेषा अजूनही सरळ होती.

*

तो पहाटे पाचला गावात पोहोचला. सखाराम काकांच्या घरापुढे चार-पाच माणसं उभी होती. अंगणात कुणीतरी पाणी तापवत होतं. दारात दोन बायका पदर तोंडाला लावून बसल्या होत्या.

काका घरात नव्हते. विठ्ठलला ते गिरणीत सापडले.

म्हाताऱ्याच्या बाजूला जमिनीवर बसले होते. पाठ भिंतीला. हातात काहीच नव्हतं. ताडपत्री अजून घडी केलेलीच होती. म्हातारा थंड, स्वच्छ, शांत.

विठ्ठल शेजारी जाऊन बसला. काही बोलला नाही.

बाहेर उजाडत होतं. दारातून आलेला प्रकाश चक्कीवरच्या धुळीवर पडला होता.

"रात्री उठलीच नाही," काका बराच वेळाने म्हणाले. "मी पावणेतीनला जागाच होतो. वाट पाहिली. ती चुळबुळेल, मग मी इकडे येईन. ती हललीच नाही. मग साडेतीनला हात लावून पाहिला."

विठ्ठलने त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला. काकांचं अंग अगदी हलकं लागलं. पाखरासारखं.

"झोपेतच गेली," काका म्हणाले. "डॉक्टर म्हणाला, काही त्रास झाला नसेल."

बराच वेळ दोघं तसेच बसून राहिले. कोंबडा आरवला. विहिरीवर कुणीतरी रहाट ओढला. गावाचा दिवस सुरू झाला. रोजसारखाच.

मग काकांनी कोपऱ्यातल्या लाकडी झाकणाकडे बोट केलं. "तुझं ते यंत्र. रात्री काही ऐकलं का त्यानं?"

विठ्ठल काय सांगावं ते क्षणभर ठरवू शकला नाही.

"म्हाताऱ्याचं काहीच नाही ऐकलं," तो म्हणाला. "पण मोठ्या यंत्रानं दुसरं काहीतरी ऐकलं."

"काय?"

"फार लांबचं. आकाशातलं. दोन... दोन मोठे तारे होते, काका. एकमेकांभोवती फिरत होते. खूप वर्षं. आणि मग एकमेकांत मिसळून गेले. त्याचा आवाज आज रात्री इथं पोहोचला."

काकांनी डोळे मिटले. विठ्ठलला वाटलं, ते ऐकत नाहीत. मग ते हळूच म्हणाले,

"बरं झालं. दोघं बरोबरच गेले."

विठ्ठलने काही उत्तर दिलं नाही.

काकांनी डोळे उघडले आणि म्हाताऱ्याकडे पाहिलं. त्याच्या जड चाकावर हात ठेवला. चाक किंचित फिरलं, पट्टा थोडा सरकला, आणि पुन्हा थांबलं.

"आजपासून याला ताडपत्री टाकायला हवी," काका म्हणाले. पण ते उठले नाहीत. विठ्ठलही उठला नाही.

कोपऱ्यातल्या लाकडी झाकणाखाली साक्षीदार यंत्र जागंच होतं. ते सगळं ऐकत होतं. विहिरीवरचा रहाट, अंगणातली पावलं, दूरच्या महामार्गावरचा पहिला ट्रक, शेकडो किलोमीटरवरच्या समुद्राची मंदावलेली थरथर. आणि गिरणीच्या भिंतीला टेकून बसलेल्या दोन माणसांच्या श्वासाइतकी बारीक हालचाल. इतकी बारीक की कुठल्याच आकड्यांत ती कधी उमटली नाही.