याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

रात्री बारा वाजता औंढ्याचा परिसर जणू कोणीतरी झाकून टाकतो. महामार्गावरच्या गाड्या आटतात, शेतांतले कोळ्यांचे दिवे विझतात, दूरवरच्या गावांचा कुठेतरी लुकलुकणारा चेहरा नाहीसा होतो. त्या वेळी ही माती जवळजवळ निर्जीव असते, आणि नेमक्या त्याच मातीतून दोन नळ्या पल्याड सरळ जातात. चार किलोमीटर लांब, एकमेकींना काटकोनात. त्यांच्या टोकांना, धूळ न पडू देता ठेवलेल्या खोल्यांत भव्य आरसे झुलणाऱ्या साखळ्यांना टांगलेले असतात, आणि त्यांच्यातून रात्रंदिवस एक प्रकाशाचा धागा धावत असतो. चार किलोमीटर नळीबर, परत चार किलोमीटर, पुन्हा आणि पुन्हा. त्या रात्रीची पाळी विठ्ठलकडे असते — समोर पडदे, खिडकीबाहेर अंधार, आणि अंधारात कुठेतरी थंड हवेत गुंतून गेलेल्या यंत्रांची बारीक, सतत गुणगुण.

गावात कोणी विचारलं, की विठ्ठल हसून म्हणतो, “पाणी पाहतो. आकाशातलं पाणी.” पुढचं तो आपल्या भाषेत सांगतो. फार दूर, कोट्यावधी प्रकाशवर्षांच्या पलिकडे, दोन तारे कधी कधी एकमेकांना घट्ट वेढून घेतात आणि शेवटी एकमेकांत विरून जातात. त्या वेळी अवकाशात एक लहर उठते. ती लहर आपल्यापर्यंत येते; येताना वाटेतलं सगळं थोडं पसरतं आणि थोडं आकुंचतं — गादीवर फुंकर मारली की भराचे घड्ये जसे हलतात, तसं. ह्या नळ्या त्याच हालचालीची पाळत बघत बसतात. ती हालचाल किती सूक्ष्म? चार किलोमीटरच्या नळीत अणूच्या केंद्रकापेक्षाही अनेक हजार पट लहान बदल. ऐकणारे बघून राहतात; डोळ्यांत श्रद्धा असते, समज नाही. काही जण मात्र ठाम आहेत — “तिथे पाचशे कोस लांबचा पाईप पांढरा करताहेत, तू बघू नकोस.”

विठ्ठलचं गाव तांदळवाडी वायव्येस बावीस किलोमीटरवर आहे. औंढ्याहून एक गाडी, मग स्टँडवर बस बदलावी लागते. डोंगररांग ओलांडली की खाली, नाल्याकडे वसलेलं गाव दिसतं. बाबा गेले आठ वर्षे झाली; आई शेताजवळच्या जुन्या वाड्यात एकटी. विठ्ठलने हिंगोलीत राहून यंत्रांचा अभ्यास केला, आणि जेव्हा जगातल्या सगळ्यात सूक्ष्म यंत्रांपैकी एक आपल्याच जिल्ह्यात उभं राहिलं — बातम्यांतलं ‘लायगो’, गावकऱ्यांच्या तोंडची ‘ताऱ्यांची वेधशाळा’ — तेव्हा त्याची तिथे निवड होणं स्वाभाविक होतं. निवड झाल्यावर आईने एकच प्रश्न विचारला होता: “काय काम आहे तिथे?” “पाणी पाहायचं, आई. आकाशातलं.” ती हसली होती. आता गावभर तो ‘तारे बघणारा’ मुलगा.

ते यंत्र रात्री सगळ्यात मोठं होतं, कारण रात्र त्याला महाग असते. दिवसा परिसरात वावरणारा प्रत्येक हादरा जमिनीतून आत घुसतो — महामार्गावरचा ट्रक, इमारतीवर आदळणारा वारा, आणि पाचशे किलोमीटर दूर समुद्राला लागणाऱ्या लाटांची रात्रंदिवस सुरू असलेली दणादण. त्या सगळ्यापासून आरशांना वाचवण्यासाठी ते साखळ्यांना टांगलेले असतात — गाडीत दोरीला लोंबत ठेवलेल्या सामानाला खालचे खड्डे जसे जाणवत नाहीत, तसं. यंत्राला रोज रात्री आधी ‘धरून’ ठेवावं लागतं — प्रकाशाचा धागा दोन्ही नळ्यांत एकसारखा उभा राहतोय का, ते पाहत बसणं. बारा ते पहाटे चार या तासांत परिसर सगळ्यात शांत असतो, आणि त्या तासांत यंत्र आपल्या सर्वांत बारीक हालचाली झेलू शकतं. जगात आणखी अशाच काही ठिकाणी — अमेरिकेत, इटलीत, जपानात — त्याच वेळी तशाच नळ्यांत प्रकाश धावत असतो. त्या तासांतला प्रत्येक मिनिट मोजका असतो.

आणि नेमक्या त्याच तासांत, जुलैच्या शेवटच्या आठवड्यापासून, तो यायला लागला होता.

रात्री पावणेतीनला. नेमके तेव्हा.

पहिल्या दिवशांना तो ढेकराइतकाच वाटला. भूकंपमापकांच्या रेषांत एक बारीक थरथर, पाठोपाठ दोन तास उंच राहिलेला एक घासलटपणा. विठ्ठल त्या वेळेस आरसांच्या खोलीत फेरी मारत होता; पायांना काहीच जाणवलं नाही. पण परत आला तेव्हा पडद्यावर नकाशांची जाडी वाढलेली होती. त्याच घासलटीत यंत्राची स्वच्छता गळते. कधी तरी धर घसरतो, आणि पुन्हा धरायला तास तास जातात; न घसरला तरी पावणेतीनपासून साडेचारपर्यंत यंत्र बहिरेप्रमाणे बसतं. डॉ. केतकरांनी रात्रीच्या नकाशांवर तो भाग शाईने वेढून टाकला. “आमच्या जिंकलेल्या तासांवर रोज एकच चोरी,” ते म्हणाले. “आणि रोज एकाच वेळी.”

आठवडाभर आतली यंत्रं उलटली गेली. गार पाणी फिरवणारे पंप, हवा शुद्ध ठेवणारे पंखे, छतावरच्या टाक्या, संगणकांच्या रात्रीच्या स्वयंचळित कामांची यादी — पावणेतीनची घडी कुठल्याच गोष्टीला नव्हती. “स्वयंपाकघरातला फ्रीज आधी तपासा,” कोणीतरी हसून म्हणालं; तो निर्दोष निघाला. रात्रीची रेल्वेगाडी नाही — तिचा हादरा रुंद असतो, आखडणारा; ओळखला जातो. वारा नाही — वाऱ्याला घड्याळ नसतं. गुरुत्वीय लहर तर अजिबात नाही — लहर काही सेकंदांची असते, आणि ही तीन तासांची गुणगुण आहे. बाहेरच्या मापकांवर तो कंप इमारतीतल्या आधी उमटतो, इतकं मात्र स्पष्ट झालं: तो बाहेरचून येतो.

“आणि जो प्रत्येक रात्री घड्याळाच्या काट्याबरोबर येतो, तो आकाशातला नसतो,” डॉ. केतकर म्हणाले. “आकाशातल्या गोष्टी कुणाचीही पाळत धरत नाहीत. हा इथलाच आहे. आता कुठला, हे शोधायचं.”

दिशा डॉ. गाडगीळांनी काढली. परिसरभर असंख्य भूकंपमापक आहेत; कंपाने त्यांना किती सेकंदांच्या फरकाने स्पर्श केला, त्यावरून त्याची वाट वळते. “वायव्येकडून येतो,” त्या म्हणाल्या. “वीस-पंचवीस किलोमीटरच्या वर्तुळात बघा, तिकडे काय आहे.”

तिकडे शेतं होती, दोन तीन गावं होती, रांगेसारखी डोंगररांग होती. आणि एक गोष्ट अजून गडप झाली — सप्टेंबरच्या पहिल्या आठवड्यात एका रात्री तो कंप आलाच नाही. यंत्र जागे होतं, रात्र स्वच्छ होती; दुसऱ्या दिवशी पुन्हा रोजची घडी. केतकरांनी त्या रात्रीच्या नोंदीबरोबर छोटी टीप लिहिली होती: ‘कंप नाही — कारण?’

कारण विठ्ठलला त्या रात्री झोपेत सुचलं.

वायव्य. रात्री पावणेतीन. तांदळवाडी नेमकी तिकडेच. बालपणात रात्री मोटार लागायची — बाबांची शेतीची मोटार. वीज लागताच दूरवर सुरू होणारी गुरगुर झोपेतही ऐकू यायची, आणि ती ऐकली की ऊन्हाळ्याची भीती जायची. आणि आईचा दोन आठवड्यांपूर्वीचा फोन — “आता घरी नळ लागलाय, रे. स्कीमच्या पाण्याचा. रात्री दाब घालून झोपलो की सकाळी टाकी भरलेली असते...”

सकाळी तो कुणाला काही बोलला नाही. का बोलला नाही, ते आता त्यालाच उलगडतं. यंत्रांत दोष शोधत बसलेल्या मंडळींना आपल्या गावाचं नाव घेऊन जाणं, ही गोष्ट भारी वाटत होती. चुकला तर हसतील — एवढी भीती नव्हती. खरी वाटणी दुसरीच होती: आपलं गाव खरंच आडवं आलं, तर?

पुढच्या आठवड्याच्या सुट्टीला तो गावी गेला.

गावात शिरतानाच नवल वाटतं. डोंगरावर एक पांढरी गोल टाकी आकाशाला खिळली आहे; शेतांतून निळ्या नळ्या आडव्या-तिरप्या गेल्या आहेत. उन्हाळ्याच्या आठवणी ताज्या आहेत — आई दुपारी डोक्यावर दोन घागरी घेऊन बारवाकडे जायची आणि मुलगा भर दुपारी रांगेत तहानेने वळवळायचा. आता वाड्यात नळ आहे. “पाणी गोड आलंय, रे,” आई म्हणाली, भाकरीचा तुकडा वाढत. “दोन महिने झाले.”

“कधी चढतं बरं, आई?”

“मला काय ठाऊक. झोपेत जातं-येतं. गणपत दादा सांगतील. तेच आता रात्रीचे राजे झालेत.”

पंपघर नाल्याकडे, जुन्या विहिरीजवळ होतं. कौंक्रीटची खोली, वर निळा तार ओढलेला, आत चार मोटारींचे पांढरे थंभ. दाराशी बांबूच्या खुर्चीत गणपत दादा — सत्तराचा उल्लास, कानावर चष्मा, गळ्यात फडतूळ, बाजूला थर्मोस आणि सरकारी वही.

“विठ्ठल्या! कसा आहेस! ऐकलंय, ताऱ्यांच्या ऑफिसात नोकरी करतोस!”

“वेधशाळेत, दादा.”

“म्हणजे तारेच बघतोस!”

“बघत नाही, दादा. ऐकतो.”

“अरे वा. माणसाने ऐकायलाच हवं.” दादा जागा देतात. “चहा घे. मी आता गावचा रातराणी आहे, हे सांगायचं होतं ना? पंधरा दिवसांनी रामाची पाळी, बाकी मी. पावणेतीनला फीडर लागतो — मेमरने तसा पत्रक पाठवलाय. टाइमर आहे, आपोआप हात घालतो. चार मोटार जिवे जागी होतात, साडेचारला टाकी भरते, सहाला गावाला धार लागते. तीस वर्षांत पहिल्यांदा ऊन्हाळ्याला हात वर न धरता प्यायचं पाणी, हे लक्षात येतंय का तुला?”

“तुम्ही रोज इथेच असता?”

“रोज. मुलं पुण्यात. परवा फोन करतात — आता झोप, बाबा. झोपून काय करणार? पाणी वहातंय, हे मला पाहावंच लागतं. वहातं पाणी पाहिलं की जीव भरतो.” दादा हसत हसत वही दाखवतात. “आणि मी नोंद ठेवतो. सरकारी वही, कार्बन लागते. पाहा.”

विठ्ठल वही घेतो. बारीक, काळजीची आकडेमोरी — ‘मोटार चालू ०२:३०’, ‘दाब ३६’, ‘टाकी भरली’, ‘बंद ०४:४५’. तो पानं मागे फिरवतो; दादा खुशाल होत फिरवू देतात. चाळीस पन्नास पानं. एका पानावर — ‘१९ ऑगस्ट: फ्यूज गेला. बदलून चालू ०३:१२. टाकी अर्धी.’ दुसऱ्या पानावर — ‘३ सप्टेंबर: फ्यूज. मोटार चालू न झाली. मेमरला फोन.’

विठ्ठलचे हात गार पडतात. “वहीची सुरुवात केव्हापासून, दादा?”

“स्कीम सुरू झाल्यापासून. जुलैच्या शेवटी धार लागली. ते पत्रक मी नागाला लावून ठेवलाय.”

पत्रकाच्या कोपऱ्यात तारीख आहे — २६ जुलै. वेधशाळेत नकाशांवर शाईची वर्तुळं रोज उमटत होती; पहिलं वर्तुळ — २६ जुलै.

विठ्ठल फोन काढतो. पानांची छायाचित्रं घेतो; हात थरथरतात, म्हणून दुसरी वेळ घेतो. दादा मान हलवत हसतात: “काय रे, खात्रीची साक्ष देतोयस का?”

“हो, दादा. आमच्या ऑफिसातही अशीच वह्या असतात.”

“बघ, मोठी माणसं कितीही झाली तरी वह्या का लिहितात!”

त्या रात्री विठ्ठल गावीच राहिला — आईला फक्त एवढं सांगितलं, आज रात्री दादांबरोबर बसणार. आईने काही विचारलं नाही. तिच्या मुलाला रात्री जागं बसणं सवयीचं आहे, एवढं तिला ठाऊक.

दोनची वीस. पंपघरासमोर बांबूच्या खुर्च्या. दादांची लालटण दगडावर, चहा थंड झालेला, आकाश ताऱ्यांनी भरलेलं. गावाकडून दूरवर एक कुत्रा भुंकतो; खाली नाल्यात पाणी आपल्याच वेगाने वाहतंय. दोघं फारसं बोलत नाहीत. विठ्ठलच्या खिशातल्या फोनात सेकंदांची घडी धावतेय.

“दादा,” विठ्ठल जाते जाते म्हणतो, “मोटारी रात्रीच का चालवता असं?”

“तर? फीडर तेव्हाच लागतो. मेमरने तसा पत्रक पाठवलाय ना. आणि आमच्या काळीही मोटारी रात्रीच लागायच्या. त्या गुरगुरण्याने ऊन्हाळ्याची भीती जायची. तुझ्या बाबांनी तशीच लावली असती.”

पावणेतीन.

पंपघरात एक कडकडीत क्लिक. स्विच पडतो. आणि मग — जणू खालच्या खडकात कुठेतरी एक जून गाडी सुरू होते. चार मोटार एकमेकांत विरून एक जून गुरगुर उभी राहते. नळीत पाण्याला झोत लागतो. विठ्ठल उठतो आणि पायाखालून जाणाऱ्या मुख्य नळीवर हात ठेवतो. हाताखाली जीव धडपतो.

तो एकाच वेळी दोन ठिकाणी असतो. हात इथे, आणि डोळे वीस किलोमीटर दूर — इमारतीत, पडद्यावर, आत्ताच एक रेषा जागी होत असते. सात-आठ सेकंद. इतकाच वेळ त्या गुणगुणीला डोंगर ओलांडायला लागत असेल. विठ्ठलच्या अंगावर काटा येतात. दादा त्या क्षणी लालटणीच्या प्रकाशात वही उघडत आहेत, आणि बारीक आकडे उतरवत आहेत — ‘मोटार चालू ०२:३०.’

“दादा, हेच रोज लिहिता ना?”

“रोज. कार्बनवर उतरतं. खात्रीची कामं असतात मुला, आयुष्यात.”

विठ्ठल काही बोलू शकत नाही. दादा बाजूला बघतात. “जा बरं, झोप. रात्रीची पाळी संपली असेल ना तुझी?”

“अजून सुरू होतीये, दादा,” विठ्ठल हसतो. त्या हसण्यात अर्धवट काहीतरी असतं.

शुक्रवारी दुपारी तो थेट डॉ. गाडगीळांच्या खोलीत गेला. अंगावर दोन दिवसांची धूळ, खिशात फोन. “मॅडम, काही दाखवायचंय. चुकीचं वाटलं तर हसून घ्या.”

छायाचित्रं उघडली, आणि तोंडातून शब्द जास्त तासले नाहीत — “माझ्या गावाची पाण्याची स्कीम असेल, असं वाटतंय. पावणेतीनला मोटारी चालू होतात.”

गाडगीळ छायाचित्रं बघत राहिल्या. मग संगणक उघडला, जुन्या रात्री उलटल्या. १९ ऑगस्ट — रात्री ०३:१२ वाजता कंप. ३ सप्टेंबर — कंप नाही. वहीतल्या दोन ओळींशी मिनिटाच्या मिनिटात जुळणी. त्या खुर्चीत पाठ टेकवून बसल्या. “विठ्ठल,” शांत आवाजात म्हणाल्या, “केतकरांना बोलावायलाच पाहिजे.”

केतकर छायाचित्रं पाहत राहिले. मग चष्मा वर केला. “तू या वहीतल्या माणसांना ओळखतोस?”

“दादा. ते चहा देतात.”

“मग सांग, त्यांच्या मोटारींनी आपल्याला भेट द्यायची आहे.”

अख्खी नियंत्रण कक्ष गजबजला. कोणी म्हणालं, चार मोटारी वीस किलोमीटर कशा; कोणी म्हणालं, फीडर लागताना अनेक गावांत मोटारी एकाच वेळी सुरू होतात. गाडगीळनी नकाशा पसरला. “इतर मोटारी शेतातल्या मातीत आहेत. या चार नाल्याकडे, थेट खडकावर बांधलेल्या आहेत. लाकडाच्या टेबलावर ठोकलेला घाव खोल्यात पोहोचतो, गादीवर ठोकलेला खोलीबाहेर येत नाही. हे पंपघर टेबल आहे.”

“बरं,” केतकर म्हणाले. “पंधरा रात्री जुळण्या बघू. एक रात्र जुळली तर योगायोग. पंधरा जुळल्या, तर निसर्ग.”

दुसऱ्या आठवड्यात पंपघरात एक छोटं यंत्र आणून बसवलं — हाताच्या बाक्याएवढं, वर छोटा सौर फलक, जमिनीत बारीक कील. दादांनी दोन दिवस ते फक्त बघतच बसले. मग विचारलं: “आता हे काय तुमचं?”

“तुमच्या मोटारींचा ठाव घेतंय, दादा. तुमच्याबरोबरच.”

“म्हणजे आमची मोटार ताऱ्यांपर्यंत ऐकू जाते, असं विठ्ठल्या म्हणालं. खरं बोलला नं?”

“मोटार छोटीच आहे, दादा. आमचे कान मोठे आहेत.”

पंधरा रात्री रोजची जुळणी झाली. पंपघरात टाइमरचा क्लिक आणि वेधशाळेत पहिली थरथर यांतला फरक सात-आठ सेकंद; एकाही रात्री तो बदलला नाही. “या खडकात कंप ताशी जवळपास दहा हजार किलोमीटर वेगाने धावतो,” गाडगीळ म्हणाल्या. “बावीस किलोमीटर म्हणजे सात-आठ सेकंद. जुळलं.” केतकरांनी नकाशावर शेवटची शाई फिरवली. “पंधरा रात्री. आता उपाय.” आणि निघता निघता ते म्हणाले, “डेटाने न शोधता आणलेलं उत्तर तू आणलास. तू त्या मातीतला आहेस, म्हणून.”

पाणी विभागाचे जाधव मेमर आले — तरुण, कागदपत्रांची विळखं न करणारे. पंपघरातच सगळे जमले. केतकरांनी पहिली वाक्यं त्यांच्याकडे वळवली: “आम्हाला पाणी थांबवायचं नाही. मोटारींचा हादरा जमिनीत उतरू द्यायचा नाही, एवढंच.”

जाधव नकाशा बघत म्हणाले, “उपाय साधा आहे. मोटारींच्या आणि नळीच्या आधारांच्या खाली जाड गाद्या आणि स्प्रिंग बसवायचे. दोन दिवसांचं काम.”

“गाद्या?” दादांचे डोळे फुलले. “म्हणजे मोटारींना पलंग देतायत!”

“बुटे चढवतायत, दादा,” विठ्ठल म्हणाला. “धूळ नीट उडेल.”

दोन दिवस. विठ्ठल, दोन मिस्त्री, जाधव. दादा दूर बसून बघत राहिले; मध्यें एकदा उठून आले, स्प्रिंगवर हात ठेवला. “हेच खडकाला आवाज जाऊ देणार नाहीत का?” “जाऊ देणार नाहीत, दादा. गाडीच्या बफरमधलं हेच काम असतं.” “बफर!” दादा हसले. “बैलगाडीला बफर नसतं, मुला. त्यामुळे गाडी हलते. मग ठीकच आहे.” जाता जाता गाडगीळ म्हणाल्या, “आणि ही वही चालू ठेवा, दादा. तुमची नोंद आता आमच्या संगणकाला मार्गदर्शक आहे.”

त्या रात्रीपासून पडद्यावरचा ठळक ठसा बारीक झाला, आणि आठवडाभरात नुसती विरळ रेषा उरली. तीही संगणकाला ओळखू लागली — पंपघरातल्या छोट्या यंत्राच्या नोंदीवरून तो तिला वजा करतो, जसा गरदडीतला माणूस ओळखीच्या आवाजाला गळ्यात घेऊन टाळतो. रात्रीचे तास परत आले.

ऑक्टोबर संपत आला. एक रात्री तीनच्या सुमारास संगणकाचा इशारा वाजला — बारीक, पण आकाराने खरा. एक लहर. पहिली क्षणं जणू श्वास घेत नाहीत; मग पंधरा-वीस सेकंदांत एक सूर घट्ट होत होत झपाट्याने चढला आणि एकदम शांत झाला. कुठेतरी अब्जा वर्षांपूर्वी दोन कृष्णविळांनी एकमेकांना वेढून घेतलं होतं; त्यांच्या शेवटच्या फेऱ्याची लहर आता या नळ्यांत उतरली होती. विठ्ठल एकटाच होता. नोंदी घेतल्या, तपासल्या, पाठवल्या. पहाटे चारला तो बाहेर आळश्याने आला. वायव्येकडे आकाशाची काळी कड दिसत होती. तांदळवाडी दिसत नव्हतं. तिथे या वेळी मोटारी गुणगुणत असतील, टाकी भरत असेल, बाजूची भाताची शेतं भिजत असतील. तो बराच वेळ तिकडे बघून उभा राहिला.

सकाळी आईला फोन केला.

“काल रात्री तारे पाहिले तू?”

“पाहिले बरं. इकडे चांगला पाऊस पडलाय, भाताला पाणी लागलंय. तू कधी येणार?”

दिवाळीच्या सुट्टीत विठ्ठल गावी गेला. एक वस्त्रपेटी अंगावर, दुसरी हातात — तिच्यात फ्रेम केलेला एक कागद. पंपघरात जाताना दादा नेमक्या तिथेच होते. कागद भिंतीवर टांगला गेला — पांढर्या पार्श्वभूमीवर उभ्या राहिलेल्या बारीक रेषांची एक जुळणी. “तुमच्या मोटारींचा आवाज, दादा,” विठ्ठल म्हणाला. “जगातल्या सगळ्यात बारीक कानाच्या यंत्राने घेतलेली नोंद.”

दादा फ्रेमपाशी गेले. बराच वेळ बघत राहिले. “ही रेषा म्हणजे... आमची गुणगुण?”

“तुमचीच.”

“मी पंचवीस वर्षे टेम्पो चालवला,” दादा जरा वेगळ्या आवाजात म्हणाले. “आवाजावरून गाडी ओळखायची, ती सवय जडली होती. वाटायचं, माझा आवाज तासभर जातो, इथे कुणी ऐकतंय का. आता बघ — माझ्या मोटारींची ओळख इथेही आहे.”

बाजूला गावातलं एक पोरं होतं, टाकीवरून घास घेत आलेलं. त्याने विचारलं, “दादा, हे काय आहे?”

“आपल्या मोटारींचा आवाज, रे. लक्षात ठेव — तू झोपेत असतोस तेव्हा एक यंत्र वीस कोसावर तुझ्या घराच्या पाण्याची नोंद घेत असतं.”

“ताऱ्यांची माणसं येतात ना इथे?”

“येतात. आणि ती परत येतीलही. असं यंत्र आलं, की आपोआप माणसांना भेटायला लागतं, हे माझ्या लक्षात आलंय.”

सुट्टी संपल्यावर पहिल्याच रात्री विठ्ठलची पाळी होती.

रात्री पावणेतीनला टाइमरचा क्लिक झाला. चार मोटारी उठल्या; पायाखालच्या गाद्यांनी बराचसा हादरा आत गिळला. दादांनी लालटण जाळून वहीत लिहिलं — ‘मोटार चालू ०२:३०. रात्र चांगली.’ उरलेला बारीक हादरा डोंगरांतून सात सेकंदांत वेधशाळेत पोहोचला, आणि संगणकाने त्याला ओळखून वजा केलं. पहाटे चार वाजता विठ्ठलने रात्रीची शेवटची ओळ लिहिली — ‘रात्र शांत. निरीक्षणे घेतली.’

दोन्ही वह्या सकाळी बंद झाल्या. एकीत पाणी होतं. दुसरीत तारे.