उंबरठा

भाग १

वैशाख, १९७६

त्या वर्षी वैशाखात आम्ही गाव उचललं.

ट्रक वेशीबाहेर रस्त्यावर उभे होते. धरणाच्या कचेरीने पाठवलेले तीन ट्रक, आणि गावचे बैल जुंपलेल्या अकरा गाड्या. ट्रक वेशीच्या आत येऊ शकत नव्हते, कारण वेशीचा दगड आणि दोन्ही बाजूंच्या भिंती यांच्यामधून ट्रकचा पत्रा निघत नव्हता. म्हणून सगळं सामान आधी चावडीवर आलं, चावडीवरून गाडीवर, आणि गाडीतून वेशीबाहेर ट्रकवर. चावडीच्या ओसरीवर, पारावर, पिंपळाच्या सावलीत घरागणिक ढीग लागले. कुणाची पेटी, कुणाचं जातं, कुणाची बाज, कुणाचे चार कंदील दोरीने एकत्र बांधलेले. प्रत्येक ढिगावर खडूने आकडा.

आकडे मोहित्यांच्या मंजुळाने सांगितले. वेशीपासून देवळापर्यंत घरं कोणत्या क्रमाने येतात, ते तिला लहानपणापासून तोंडपाठ होतं. तिने गावाची मोजणी सुरू केली, "येक पाटील, दोन कदम, तीन गुरव," आणि सामान उतरवणारे पोरगे तिच्या मागोमाग खडू घेऊन फिरले. ती वीस वर्षांची होती, आणि त्या दिवशी तिच्याशिवाय चावडीवर कुणाचं सामान कुणाचं हे कळलं नसतं.

आम्ही सगळे चावडीवर होतो. आणि चावडीच्या खांबाजवळ, जिथे अप्पा पाटील बसायचे, तिथे सखाराम उभा होता.

अप्पा फाल्गुनात गेले. सखाराम एकोणीस वर्षांचा होता. त्याचं लग्न माघात झालं होतं, आणि लक्ष्मी वाड्यात येऊन अकरा दिवस झाले तेव्हा अप्पा आजारी पडले. महिन्याभरात ते गेले. अप्पांच्या तेराव्याला सगळ्या गावाने वाड्यात जेवण केलं, आणि त्याच आठवड्यात धरणाच्या कचेरीचा शिपाई वेशीवर कागद चिकटवून गेला. वैशाखापर्यंत गाव रिकामं करायला सांगितलं होतं. मग सखारामने बसायला आणि आम्ही त्याच्याकडे पाहायला सुरुवात केली.

त्या दिवशी तो सकाळपासून एकदाही बसला नाही. चावडीच्या खांबाला टेकून तो सगळ्यांना जागा दाखवत होता.

"जाधवांचं सामान पिंपळाखाली. मोहित्यांचं पारावर. कदमांचं ओसरीत. शिंद्यांचं चावडीच्या मागं."

दगडू जाधव गाडीवरून बाज उतरवत होता. एकवीस वर्षांचा, घरचा मोठा मुलगा, आणि त्या वर्षी पहिल्यांदा स्वतः पेरणी करायला शिकलेला. तो म्हणाला, "पाटील, माझी बाज मोडंल, वरती दुसरं काय ठिवू नगा."

"दगडू, बाज तुझी हाय, तू बघ. म्या सगळ्यांच्या बाजा बघत बसलो तर गाव उचलायचं कुणी?"

दगडू हसला, आणि त्याने बाज पिंपळाखाली सगळ्यात वर ठेवली, वर कुणाला काही ठेवता येऊ नये म्हणून.

सखारामकडे त्या दिवशी आम्ही जे जे घेऊन गेलो, ते आम्ही आधी अप्पांकडे न्यायचो. कदमाची म्हातारी विचारायला आली, "देवळातला बाळकृष्ण कुणी न्यायचा?" सखाराम म्हणाला, "पुजाऱ्याच्या पेटीत, आणि पेटी वाड्याच्या गाडीवर". मोहित्याचा बापू विचारायला आला, "नव्या गावात गुरं चारायला माळ हाय का?" सखाराम म्हणाला, "हाय, म्या बघून आलोय". चावडीची घंटा कुणी काढायची, हे सुद्धा त्यालाच विचारलं गेलं. तो म्हणाला, "शेवटच्या दिवशी काढू. तोवर घंटा जाग्यावर."

तो अप्पांसारखा उंच होता, पण अप्पांचं अंग त्याला अजून आलं नव्हतं. अप्पांच्या जागी उभा राहिल्यावर खांबाचा जो भाग अप्पांच्या पाठीमागे झाकला जायचा, तो सखारामच्या मागे उघडा दिसत होता. आम्ही ते पाहिलं. पण आम्ही अप्पांना जे विचारायचो तेच त्याला विचारलं, आणि त्याने प्रत्येकाला उत्तर दिलं.

दुपार झाली तेव्हा पांडुरंग देशपांडे कराडहून सायकलीने आला.

पांडुरंग चोवीस वर्षांचा होता. दहावी पास, गावातला एकटा. धरणाच्या कचेरीत तो रोजंदारीवर कारकून होता, आणि गावाची यादी त्याच्याच हाताने लिहिली जात होती. त्याच्या काखेत लाल पुठ्ठ्याची जाड वही होती. धोतर धुळीने पांढरं झालं होतं. त्याने सायकल पिंपळाला टेकवली आणि सरळ सखारामकडे गेला.

"पाटील, दोन मिनिटं. मागं चला."

ते दोघं चावडीच्या मागच्या भिंतीकडे गेले. पण चावडीच्या मागच्या भिंतीला शिंद्यांचं सामान लागलं होतं, आणि तिथे गठ्ठे बांधणारी माणसं होती. पांडुरंगने जे सांगितलं ते आम्ही ऐकलं. ते आम्ही आताच सांगतो, कारण पुढचं सगळं याच्यातून आलं.

"वाड्यावर सोसायटीचं कर्ज हाय. अप्पांनी मोटरसाठी घेतलेलं, तीन वर्षांपूर्वी. सात हजार चारशे, अजून व्याज. त्याचा बोजा सातबाऱ्यावर हाय. मोबदला आला की आधी बोजा जातो, मग उरलेलं हातात."

सखाराम म्हणाला, "ठावं हाय मला."

"ते न्हाई सांगत. पुढचं ऐका." पांडुरंगने वही उघडली. "सर्व्हे बेचाळीस आणि त्रेचाळीस. धोंडी शिंदे आणि भागू शिंदे. कुळाची घरं. कुळाचा वाटा मोबदल्यातून आधी लागतो, तसा नियम हाय. दोन घरं, दोन वाटे. ते वजा केलं की वाड्याला जे उरतंय ते कर्जाच्या आकड्याच्या खाली जातंय."

"किती खाली?"

"वाचून दावू?"

पांडुरंगने वही सखारामच्या पुढे केली. उघडं पान, त्यावर आकडे.

सखारामने वही घेतली नाही. तो म्हणाला, "ठिव. संध्याकाळी बघू." आणि तो चावडीच्या पुढच्या बाजूला गेला, जिथून कदमांची पेटी गाडीवर चढत होती. "अरं, ती उलटी ठिवू नगा, कुलूप खाली जातंय."

पांडुरंगने वही चावडीच्या कठड्यावर ठेवली आणि तो स्वतः सामान चढवायला लागला.

कुळं म्हणजे काय, हे आम्हाला सांगायची गरज नव्हती. वाड्याच्या खालच्या बाजूला, ओढ्याच्या काठाने, शिंद्यांची दोन घरं होती. एक धोंडीचं, एक भागूचं. दोन्ही वाड्याच्या जमिनीवर. धोंडीचा बाप तुकाराम वाड्याचं रान नांगरायचा, त्याचा बाप त्याच्या आधी. कायदा आला तेव्हा दोन्ही घरांची नावं कुळ म्हणून लागली, आणि अप्पांनी त्याबद्दल कधी एक शब्द काढला नाही. ते शिंद्यांना म्हणायचे, आपली माणसं. दिवाळीत शिंद्यांच्या दोन्ही घरांत वाड्याकडून तेल आणि गूळ जायचा. वाड्याची शेवटची मोट तुकारामच्या हाताने चालली होती.

त्या दिवशी दुपारी धोंडी शिंदे वाड्याची पेटी उचलायला आला.

वाड्याचं सामान सगळ्यात जास्त होतं. मोठी सागवानी पेटी, जी चार माणसांशिवाय हलत नव्हती. जातं, उखळ, तांब्याचे हंडे, पितळेचे डबे, देवघराचं लाकडी देऊळ, आणि अप्पांची बैठक. ते सगळं आधी गाडीवर आणि मग ट्रकवर चढवायला सकाळपासून पोरगे धडपडत होते. धोंडीने स्वतःचं गाठोडं चावडीच्या मागे ठेवलं आणि तो वाड्याच्या पेटीला आला.

"पाटील, पेटी निघाली का?"

"निघती निघती. चार माणसं कमी पडत्यात."

"भागू, ये हिकडं."

दोघं भाऊ पेटीला लागले. धोंडी तिशीचा, भागू त्याच्याहून धाकटा. दोघांनी दोन कोपरे धरले, दोन पोरगे मागे लागले, आणि पेटी उचलली गेली. मग जातं. मग उखळ. उखळ धोंडीने एकट्याने उचललं आणि गाडीवर ठेवलं. तो खाली उतरला आणि सखारामला म्हणाला, "वाड्याचं आधी होऊ द्या. आमचं गाठोडं दोन मिनिटांचं."

सखाराम म्हणाला, "धोंडी, तुझं घर बी हाय. तुझं बघ."

"घर कसलं, पाटील. दोन खोल्या, येक चूल. उचलंल कुणीबी. वाड्याला हात लागतोय तो आमचा हाय, तुकारामच्या वेळंपासून."

आम्ही हे ऐकलं. पांडुरंग शेजारी उभा होता आणि त्याने सुद्धा ऐकलं. सखारामने धोंडीच्या पाठीवर हात ठेवला आणि म्हणाला, "बरं." मग तो दुसऱ्या बाजूला गेला, जिथे मोहित्यांची गाडी अडकली होती.

लक्ष्मी त्या दिवशी चावडीवर वाड्याची भांडी मोजत बसली होती. अठरा वर्षांची, तीन महिन्यांची सून. वाड्याचं कोणतं भांडं कुठल्या पेटीत, हे तिने स्वतः ठरवलं होतं, कारण सासू तिच्या लग्नाआधीच गेली होती आणि वाड्यात सांगणारी दुसरी बाई नव्हती. दुपार कलली तेव्हा ती उठली, घरी गेली, आणि भाकरी घेऊन परत आली. तिने सखारामला भाकरी दिली. तो खांबाला टेकून उभ्याने जेवला आणि जेवत जेवत सांगत राहिला, कुणाचं सामान कुठे.

मंजुळाने सांगितलं, त्या दिवशी चावडीवर एकोणचाळीस घरांचे ढीग लागले. गावात एकूण बेचाळीस घरं होती. वाडा आणि शिंद्यांची दोन घरं वेगळी नव्हती; ती त्या बेचाळीसातच होती. वाड्याचा आकडा एक होता आणि शिंद्यांचे आकडे सात आणि आठ. वेशीपासून मोजत आलं की वाडा पहिला, मग पाच घरं, मग ओढा, मग शिंद्यांची दोन घरं, मग जाधव, मोहिते, पुढे सगळे.

संध्याकाळी तीन ट्रक पहिल्या खेपेला निघाले. एक वाड्याच्या सामानाचा, दोन गावाच्या. ट्रकच्या मागे गाड्या रिकाम्या होऊन वेशीतून परत आल्या. आठ दिवसांनी जत्रा होती, वैशाखी पौर्णिमेची. जत्रेनंतर उरलेलं सामान आणि उरलेली माणसं. तसं धरणाच्या कचेरीने लिहून दिलं होतं, आणि तसं आम्ही ठरवलं होतं.

पहिला ट्रक वेशीबाहेर रस्त्याला लागला तेव्हा सखाराम वेशीत उभा होता. त्याने ट्रकवर चढलेल्या पोराला हाक मारली, "दोरी पक्की हाय का बघ." पोराने दोरी ओढून दाखवली. ट्रक गेला.

अंधार पडला तेव्हा चावडीवर अजून दोन-तीन घरांचं सामान शिल्लक होतं. कंदील लावले. सखाराम एकेक ढीग बघत फिरला. मग तो कठड्याजवळ आला. पांडुरंगची लाल वही तिथेच होती. दुपारपासून ती कुणी हलवली नव्हती.

पांडुरंग त्याच्या शेजारी येऊन उभा राहिला. आम्ही चावडीवरून घरी जात होतो आणि आम्ही थांबलो.

सखाराम म्हणाला, "वाच."

पांडुरंगने वही उघडली आणि कंदिलाच्या उजेडात आकडे वाचले. वाड्याचा मोबदला. त्यातून कर्ज. त्यातून बेचाळीस आणि त्रेचाळीसचे दोन वाटे. शेवटी उरलेला आकडा त्याने दोनदा वाचला, कारण सखारामने पहिल्यांदा ऐकून विचारलं, "परत."

मग सखाराम म्हणाला, "ठिव वही. उद्या बोलू."

पांडुरंगने वही काखेत घेतली आणि तो सायकलीकडे गेला. सखाराम चावडीच्या खांबाजवळ उभा राहिला. लक्ष्मी ओसरीवर रिकामी भांडी मोजत बसली होती. दगडू पिंपळाखाली त्याच्या बाजेवर बसून होता, कारण बाज दुसऱ्या दिवशी निघणार होती आणि रात्री कुणी तिच्यावर काही ठेवू नये म्हणून.

आम्ही घरी गेलो. घरं अर्धी रिकामी झाली होती. आम्ही भिंतींना टेकून जेवलो आणि जमिनीवर झोपलो. गावातून त्या रात्री सामान कमी झालं होतं आणि आकडे वाढले होते, आणि ते आकडे आम्ही चावडीवर ऐकले होते. तेव्हा आम्ही त्यावर काही बोललो नाही. आम्ही फक्त झोपलो.

भाग २

जत्रेची रात्र, २०२६

पन्नास वर्षांनी पाणी मागे सरकलं.

गेल्या वर्षी पाऊस आलाच नाही. हिवाळ्यात धरणाचा काठ दर आठवड्याला दहा पावलं मागे गेला, आणि फाल्गुनात पहिल्यांदा देवळाचा कळस पाण्यावर आला. तो फोटो पांडुरंग देशपांड्यांच्या नातवाने मोबाईलवर काढला, आणि चार जिल्ह्यांत पसरलेल्या आम्हा सगळ्यांपर्यंत तो एका दिवसात पोचला. चैत्रात विहिरी दिसायला लागल्या. वैशाखात वेशीचा दगड. तो उभा नव्हता; पन्नास वर्षं पाण्याखाली राहून तो आडवा पडला होता आणि चिखलात अर्धा रुतला होता.

मग पांडुरंगने यादी काढली. ती जुनी लाल वही नाही, नवी. त्याने बेचाळीस घरांची नावं लिहिली आणि प्रत्येकापुढे आजचा गाव, आजचा जिल्हा, आणि एखादा मोबाईल नंबर. सातारा, सांगली, सोलापूर, पुणे. बेचाळीसांपैकी सदतीस घरांचे निरोप परत आले. वैशाखी पौर्णिमा,जत्रा, धामणीत. आम्ही पन्नास वर्षं वेगवेगळ्या गावांत जत्रा केली होती, आणि यंदा ती आम्ही पात्रात करणार होतो.

कराडच्या बाहेर, धरणाच्या रस्त्यावर, एक चहाची टपरी आहे. काठ तिथून दीड मैल आत गेला आहे. संध्याकाळी त्या टपरीजवळ पुण्याची बस थांबते, सोलापूरकडची बस थांबते, सांगलीकडून आलेले दोन ट्रॅक्टर उभे राहतात, आणि आम्ही एकेक करून उतरतो.

पहिला दगडू जाधव उतरतो. तो एकाहत्तर वर्षांचा आहे. सोलापूरच्या बाजूला माळावर त्याने आयुष्य काढलं, कोरडवाहू पंधरा एकर, आणि ते त्याच्या चेहऱ्यावर दिसतं. पाठ थोडी वाकली आहे, पण तो ट्रॅक्टरवरून कुणाचा हात न धरता उतरतो. उतरल्यावर तो पहिल्यांदा टपरीच्या मागच्या बाजूला जाऊन खाली पाहतो. तिथून पात्र दिसतं, आणि पात्राच्या तळाशी, लांबवर, काळ्या भिंतींचे चौकोन.

"हाय की," तो म्हणतो. "हाय तसंच हाय."

मग पुण्याच्या बसमधून मंजुळा मोहिते उतरते. सत्तर वर्षांची, मुलाकडे पुण्याला राहते. तिला उतरायला बसचा खांब धरावा लागतो, पण उतरल्यावर ती सरळ दगडूकडे जाते आणि म्हणते, "दगडू, तुझ्या मागं कोण उतरलं? सोलापूरची बस आली, तर कदम आलं असत्याल."

"कदमाची म्हातारी गेली. तीस वर्सं झाली, मंजुळा."

"ती ठावं हाय मला. तिचा नातू म्हणतेय."

कदमाचा नातू उतरलेला असतो. मंजुळाला तो माहीत नव्हता, पण ती त्याच्या चेहऱ्यावरून म्हणते, "तीन कदम," आणि तो हसतो.

पांडुरंग टपरीवरच बसलेला असतो. चौऱ्याहत्तर वर्षं. कराडलाच राहिला, कचेरीत कायम झाला, निवृत्त झाला, आणि त्याचा मुलगा आता त्याच कचेरीत आहे. त्याच्याजवळ एक पिशवी आहे आणि पिशवीत नवी वही, एक टॉर्च, आणि कागदाचं एक जुनं भेंडोळं. तो उतरणाऱ्या प्रत्येकाकडे पाहून वहीत खूण करतो.

पाटलांची गाडी सगळ्यात शेवटी येते. कराडहूनच, पंधरा मिनिटांच्या अंतरावरून. गाडी नातू चालवतो. मागच्या दारातून सखाराम उतरतो, आणि उतरताना काठी आधी जमिनीला टेकवतो, मग पाय टाकतो. तो एकोणसत्तर वर्षांचा आहे. उंची तशीच आहे, पण ती आता वाकली आहे, आणि धोतराऐवजी त्याने पांढरा सदरा आणि पांढरी विजार घातली आहे. कराडजवळ त्याची बारा एकर जमीन आहे, बागायती, धरणाच्याच कालव्यावर. त्या जमिनीवर आज काही उभं नाही, कारण कालव्यात पाणी नाही.

त्याच्या मागून लक्ष्मी उतरते. अडुसष्ट वर्षं. तिच्या हातात कापडी पिशवी आहे. ती पिशवी नातू घ्यायला येतो, आणि ती म्हणते, "राहू दे, हलकी हाय." ती पिशवी तिने गाडीतून उतरल्यापासून खाली ठेवलेली नाही.

दगडू सखारामकडे चालत जातो.

पन्नास वर्षांत हे दोघं दोनदा भेटले आहेत, आणि दोन्ही वेळा कुणाच्या तरी लग्नात, लांबून. आता दगडू समोर उभा राहतो आणि म्हणतो, "पाटील."

सखाराम म्हणतो, "आता कसला पाटील, दगडू? म्हातारा हाय."

"म्हातारं तर समदंच गाव हाय. पण वेशीत उभा ऱ्हाणारा तू व्हतास. माळावर मी पन्नास वर्सं खपलो, तिकडं पाऊस न्हाई. हिकडं आलो तर हिकडंबी पाऊस न्हाई. पाण्यानं गाव खाल्लं, आणि आता पाणी न्हाई म्हणून गाव परत दिसतंय. कसं वाटतंय हे?"

सखाराम म्हणतो, "खाली चल. मग सांगतो."

लक्ष्मीला मंजुळा भेटते. दोघी जवळपास एकाच वयाच्या, आणि दोघी त्या शेवटच्या वर्षी धामणीत होत्या. मंजुळा लक्ष्मीच्या पिशवीला हात लावते आणि विचारते, "पाटलीणबाई, देवळासाठी नारळ आणलं का?"

लक्ष्मी म्हणते, "देवळासाठी वायलं हाय. हे वेगळं."

आम्ही हे ऐकतो. टपरीवर चहा घेताना आम्ही एकमेकांची विचारपूस करतो, कोण राहिलं, कोण गेलं, कुणाचा मुलगा कुठे. मोहित्याचा बापू पुण्यात वारला. कदमांचं घर पंढरपूरकडे गेलं आणि तिथेच राहिलं. लोहारांचा धंदा संपला, मुलगा सांगलीत मजुरीला. आम्ही बेचाळीस घरं होतो; आज सदतीस घरांतलं कुणी ना कुणी इथे आहे, आणि प्रत्येक घरातून दोन-तीन माणसं. एकूण नव्वद-पंचाण्णव. त्यांत पन्नास वर्षांपूर्वी धामणीत असलेले बावीस. बाकी सगळे नंतरचे, ज्यांना गाव फक्त ऐकून माहीत आहे.

आणि एक बाई. सांगलीकडच्या ट्रॅक्टरवरून उतरलेली, तिशीतली, डोक्यावरून पदर घेतलेली. तिला आम्ही कुणी ओळखत नाही. ती चहाच्या घोळक्यात येत नाही. ती टपरीच्या बाजूच्या दगडावर बसते आणि आम्हा सगळ्यांकडे पाहत राहते. पांडुरंगने तिचं नाव वहीत लिहिलं की नाही, हे आम्हाला त्या वेळी कळलं नाही.

सूर्य मावळल्यावर पांडुरंग उठतो.

"चला. अंधार पडायच्या आत वेशीपर्यंत पोचायचं."

टपरीच्या मागून एक पायवाट खाली उतरते. पन्नास वर्षं पाण्याखाली असलेली जमीन आता वर आली आहे आणि उन्हाने तिला भेगा पडल्या आहेत. काही ठिकाणी चिखल अजून ओला आहे, आणि तिथे पाय रुततो. आम्ही रांगेने उतरतो. पुढे सखाराम, काठी टेकवत. त्याच्यामागे नातू, त्याच्या मागे लक्ष्मी. मग दगडू, मग मंजुळा. मग सगळे. टॉर्च लागतात. पांडुरंग सगळ्यांच्या मध्ये चालतो, आणि ती अनोळखी बाई सगळ्यांच्या शेवटी.

अर्ध्या तासाने पायाखाली चिखलाऐवजी दगड लागतो. तो रस्ता आहे. आमचा रस्ता. वेशीकडे जाणारा. त्याच्यावर आता बाभळीचं झुडूप उगवलं आहे, कोरड्या पात्रात पहिल्या पावसाची वाट न पाहता.

आणि मग वेस.

दोन्ही बाजूंच्या भिंती उभ्या आहेत. त्या दगडाच्या होत्या म्हणून टिकल्या. वरचं लाकूड गेलं. वेशीचा दगड आडवा पडला आहे, आणि त्याच्या अर्ध्या भागावर चिखलाचा थर. सखाराम त्या दगडाजवळ थांबतो. आम्ही सगळे त्याच्या मागे थांबतो. आम्हाला वाटलं तो काही म्हणेल. तो काही म्हणत नाही. तो दगडावरून पलीकडे पाऊल टाकतो, आणि आम्ही त्याच्यामागून टाकतो.

वेशीच्या आत मंजुळा पुढे येते. तिला हे कुणी सांगावं लागत नाही. ती उजव्या बाजूला उभी राहते, आणि तिथे एक मोठा चौकोन आहे, गुडघ्याएवढ्या भिंतींचा. तिच्या मागच्या भिंती दोन खोल्यांत विभागलेल्या दिसतात. समोर एक पायरी. ती म्हणते, "येक पाटील."

सखाराम त्या पायरीवर उभा राहतो. लक्ष्मी त्याच्याजवळ जाते, आणि चौकोनाच्या आतल्या बाजूला, जिथे ओटा होता, तिथे ती टॉर्च फिरवते. ओट्याचा दगड आहे. त्याच्यावर दोन इंच गाळ.

मंजुळा पुढे चालते. "दोन कदम. तीन गुरव. चार सुतार." ती प्रत्येक घरापाशी थांबते आणि त्या घरातलं कुणी असेल तर ते पुढे येऊन उभं राहतं. कदमाचा नातू दुसऱ्या चौकोनात उभा राहतो. सुतारांचं कुणी आलं नाही; तिथे ती एकटीच क्षणभर थांबते आणि पुढे जाते. "पाच लोहार. सहा कुलकर्णी."

मग ओढा. तो आता कोरडा आहे, पण त्याचा खड्डा आहे. आम्ही तो ओलांडतो. ओढ्याच्या पलीकडे, वाड्याच्या खालच्या बाजूला, दोन लहान चौकोन आहेत. एकमेकांना लागून. त्यांच्या भिंती वीतभर उंच आहेत.

मंजुळा म्हणते, "सात."

कुणी पुढे येत नाही.

ती टॉर्च त्या चौकोनावर फिरवते. चूल होती तिथे काळा दगड. मग शेजारचा चौकोन. "आठ."

पुन्हा कुणी नाही.

मंजुळा वळून पांडुरंगकडे पाहते. "सात शिंदे. आठ शिंदे. धोंडी आणि भागू. त्यांचं कोण?"

पांडुरंग वही उघडतो आणि टॉर्च वहीवर धरतो. "निरोप धाडला व्हता. यादीत जो पत्ता हाय, तिकडं. उलट निरोप आला न्हाई. दोघांच्या घरचं येणं नक्की न्हाई."

"यादीत पत्ता कुठला हाय?"

पांडुरंग वहीकडे पाहतो, आणि मग मंजुळाकडे. "जुन्या यादीतला."

आमच्यातलं कुणीतरी, मागून, म्हणतं, "ते ऊसतोडीला लागलं व्हतं. आमच्या बापानं सांगितलं व्हतं."

पांडुरंग म्हणतो, "ऊसतोडीला गेलेल्याला पत्ता नसतो."

मंजुळा त्या दोन चौकोनांच्या मधल्या भिंतीवर हात ठेवते. ती अजून तिथेच उभी आहे. दगडू तिच्याजवळ जातो आणि म्हणतो, "मंजुळा, पुढं चल. नऊ जाधव. मला उभं कर."

ती पुढे चालते. "नऊ जाधव." दगडू आपल्या चौकोनात उतरतो. त्याचं घर मोठं होतं, तीन खोल्या, आणि गोठा मागे. गोठ्याच्या जागी त्याची नात टॉर्च फिरवते. "दहा मोहिते." मंजुळा स्वतःच्या घरात उभी राहते. मग ती पुढे मोजत जाते, आणि आम्ही एकेक घर घेत देवळापर्यंत पोचतो. चाळीस, एकेचाळीस, बेचाळीस. शेवटची तीन घरं देवळाच्या पाठीमागची.

देऊळ उभं आहे. कळस थोडा कलला आहे, पण गाभारा आहे. आत देव नाही; बाळकृष्ण पुजाऱ्याच्या पेटीतून गेला होता आणि आता कराडच्या पाटलांच्या देवघरात आहे. सखाराम देवळाच्या पायरीवर बसतो. पन्नास वर्षांनी तो गावात बसला आहे, आणि आम्ही त्याच्याभोवती उभे आहोत, कंदील हातात.

पांडुरंग सांगतो, "मध्यरात्री कंदील. ज्याचं घर जिथं हाय त्यानं तिथं ठिवायचं आणि उभं ऱ्हायचं. म्या नावं वाचीन. तोवर जेवा, बसा."

आम्ही बसतो. जमीन कोरडी आहे आणि अजून उन्हाची ऊब धरून आहे. चौकोनांच्या भिंतींवर टॉर्च पडतात आणि सावल्या लांब होतात. दगडू सखारामच्या शेजारी पायरीवर बसतो आणि म्हणतो, "सांग आता. कसं वाटतंय?"

सखाराम काठी दोन्ही गुडघ्यांवर आडवी ठेवतो. "वेस आडवी पडलीय, दगडू. ती उभी करायची हाय."

"ती करू. पण वेस उभी केली की पुन्हा समदं गाव वेशीच्या आत येतंय. येणार हाय का समदं?"

सखाराम उत्तर देत नाही. ओढ्यापलीकडचे दोन चौकोन अंधारात आहेत. कुणाची टॉर्च तिथे वळलेली नाही. ती अनोळखी बाई देवळापासून लांब, ओढ्याच्या काठावर बसली आहे. आम्ही ते पाहतो, आणि आम्ही पांडुरंगला विचारतो, "ती कोण?". पांडुरंग म्हणतो, "सांगलीच्या ट्रॅक्टरवर आली." नाव सांगितलं नाही, आणि त्याने विचारलं नाही.

आम्ही जेवायला बसतो. लक्ष्मी पिशवी मांडीवर ठेवून जेवते. मंजुळा जेवताना एकदा म्हणते, "मोजणी सदतीस आली. बेचाळीस व्हती." दगडू म्हणतो, "पाच कमी." मंजुळा म्हणते, "सुतार, लोहार तर आलंच न्हाई म्हणून. पण सात आणि आठ ही वायली. ती कमी न्हाईत; ती कुठं हाईत ते आम्ही सांगू शकत न्हाई."

त्यावर कुणी काही म्हणत नाही, आणि आम्ही जेवतो.

ही त्या रात्रीची सुरुवात. मध्यरात्रीपर्यंत अजून तीन तास आहेत. वेशीचा दगड आडवा आहे, देवळात देव नाही, आणि ओढ्यापलीकडे दोन चौकोन रिकामे आहेत. पन्नास वर्षांत पहिल्यांदा आम्ही सगळे एका जागी आहोत, आणि ती जागा आमचं गाव आहे.

भाग ३

जत्रेची रात्र, १९७६

वैशाखी पौर्णिमेला आम्ही शेवटची जत्रा केली.

जत्रेसाठी दरवर्षी वाईहून हलगीवाले यायचे, उंब्रजहून बांगडीवाला, आणि कराडहून रेवड्यांच्या दोन टोपल्या. त्या वर्षी हलगीवाले आले, कारण त्यांना आदल्या वर्षीच विडा दिला होता. बांगडीवाला आला नाही. रेवड्यांची एक टोपली आली. देवळासमोरच्या माळावर कुस्तीसाठी माती दगडूने आणि त्याच्या धाकट्या भावाने उकरली, कारण दरवर्षी ते दोघंच ती उकरायचे. घरं अर्धी रिकामी होती. ज्यांच्या बाजा ट्रकवर गेल्या होत्या ते माळावर जमिनीवर बसले, आणि ज्यांचे कंदील गेले होते त्यांनी देवळातल्या समया बाहेर आणल्या.

त्याच दिवशी दुपारी पांडुरंगने चावडीवर यादी वाचली होती. घराचा आकडा, घरमालकाचं नाव, आणि नव्या गावातल्या जागेचा आकडा. बेचाळीस नावं. चाळीस नावांपुढे जागेचा आकडा होता. सात आणि आठ या दोन नावांपुढे पांडुरंग क्षणभर थांबला आणि नवव्यावर गेला. धोंडी त्या वेळी चावडीवर नव्हता; तो वाड्याच्या गोठ्यातली दावण सोडवत होता. भागू होता. भागूने ते धोंडीला सांगितलं, आणि धोंडीने संध्याकाळपर्यंत कुणाला काही विचारलं नाही.

पालखी अंधार पडल्यावर निघाली. देवळातून वेशीपर्यंत आणि वेशीपासून परत. चार खांदे. उजवा पुढचा खांदा पाटलाचा, हे अप्पांच्या वेळेपासून चालत आलेलं. डावा पुढचा गुरवाचा. मागचे दोन कुणीही. सखाराम उजव्या पुढच्या दांड्याखाली आला, गुरव डाव्या. मागे दगडू आला, आणि चौथ्या दांड्याखाली धोंडी. हलगी वाजली आणि पालखी उचलली गेली.

वेशीत पालखी थांबते. तिथे पाटील नारळ फोडतो, देवाला गावाबाहेरचा रस्ता दाखवतो, आणि पालखी वळते. त्या रात्री सखारामने दांडा खाली केला, नारळ उचलला, आणि तो वेशीच्या दगडावर फोडला. दोन शकलं. एक शकल त्याने पालखीत ठेवलं. हलगी थांबली. आम्ही सगळे वेशीच्या आत उभे होतो, आणि वेशीबाहेर ट्रकचा रिकामा रस्ता होता.

धोंडीने दांडा खाली केला नाही. पालखी तीन खांद्यांवर उभी राहत नाही, म्हणून दगडू आणि गुरव तसेच उभे राहिले. धोंडी दांड्याखालूनच म्हणाला, "पाटील, येक सांगा. दुपारी चावडीवर यादी वाचली. त्यात आमची नोंद कुठं हाय?"

सखारामच्या हातात नारळाचं दुसरं शकल होतं. तो म्हणाला, "कुणी सांगितलं तुला?"

"भागूनं. समद्यांच्या नावापुढं जागेचा आकडा हाय. सात आणि आठच्या पुढं काय न्हाई. देशपांडे तिथं थांबलं आणि पुढं गेलं. आमी बी गाव सोडणार, मग आमी कुठं?"

"धोंडी, जत्रा हाय. उद्या बोलू."

"उद्या समदी सामानात गुंतत्याल, पाटील. आज गाव येका जाग्याला उभं हाय. आज सांगा."

आम्ही सगळे वेशीत होतो आणि आम्ही ऐकत होतो. कदमाची म्हातारी मागून म्हणाली, "सांग की रं पाटला, पालखी खांद्यावर हाय." गुरवाचा दांडा हलला.

सखाराम म्हणाला, "लिहितो."

"कवा?"

"ट्रक निघायच्या आत. कागदावर तुमचं नाव आणि जागा, दोन्ही. म्या सांगतोय."

धोंडीने ते दांड्याखालूनच ऐकलं. मग तो म्हणाला, "बास. तेवढं पुरं," आणि त्याने खांदा वर घेतला. सखाराम आपल्या दांड्याखाली आला. हलगी पुन्हा वाजली आणि पालखी देवळाकडे वळली.

हे वेशीत घडलं, सगळ्यांसमोर, पालखी खांद्यावर असताना. आम्ही ते ऐकलं आणि आम्ही पालखीमागे चालत देवळाकडे गेलो.

देवळासमोर कुस्त्या लागल्या. दगडू मोहित्याच्या बापूशी लढला आणि हरला. तो मातीतून उठला, अंगावरची माती झटकली, आणि रेवड्यांच्या टोपलीपाशी बसलेल्या सखारामजवळ येऊन बसला. त्याचं सगळं सामान गाडीवर चढलेलं होतं, आणि आठ दिवसांपूर्वी पिंपळाखाली राखलेली ती बाज सुद्धा पहिल्या ट्रकबरोबर गेली होती. तो म्हणाला, "पाटील, तुमी नवं गाव बघून आलासा. तिकडची माती कशी हाय?"

"माळाची. मुरमाड."

"पेरलं तर उगवतंय?"

"पाऊस आला तर."

दगडू हसला. "मग पाऊसबी ट्रकवर चढवा. आणि दोरी पक्की बांधा, न्हाई तर वाटेत पडंल." आजूबाजूचे हसले. मोहित्याचा बापू हसला. दगडूने टोपलीतून रेवडी घेतली आणि ती तोंडात टाकली.

दगडूला भीती होती. त्या रात्री ती आम्हाला दिसली नाही, कारण तो आमच्यासमोर हसत होता. पण ती त्याच रात्री दोनदा वेशीपर्यंत गेली. कुस्त्या सुरू असताना तो उठून वेशीकडे गेला आणि रस्त्याकडे पाहून परत आला. आरतीच्या आधी तो पुन्हा गेला. मंजुळाने त्याला दुसऱ्यांदा जाताना पाहिलं आणि विचारलं, कुठे. तो म्हणाला, "ट्रक आला का बघतो," आणि ट्रक दोन दिवसांनी येणार हे त्याला ठाऊक होतं. ही गोष्ट आम्हाला त्या वेळी मंजुळाने सांगितली, आणि दगडूने स्वतः पन्नास वर्षांनी.

पांडुरंग अंधार पडल्यावर सायकलीने आला. चावडीवर यादी वाचून तो कराडला कचेरीत परत गेला होता, आणि जत्रेसाठी पुन्हा आला होता. त्याने सायकल देवळाच्या पारापाशी टेकवली, रेवड्यांच्या टोपलीपाशी सखारामला पाहिलं, आणि तो त्याच्याजवळ जाऊन उभा राहिला. वहीची लाल पुठ्ठ्याची कड त्याच्या काखेतून दिसत होती.

"पाटील, मागं चला."

देवळाच्या मागे गावची विहीर होती आणि विहिरीचं थाळं. देवळाच्या मागच्या भिंतीला एक झरोका होता, गाभाऱ्यात उजेड जावा म्हणून. त्या झरोक्याच्या आत, गाभाऱ्यात, लक्ष्मी आरतीच्या समया भरत बसली होती. तिला ते दोघं दिसले नाहीत; ती त्यांना दिसली नाही. ती झरोक्याच्या खालीच बसली होती.

देवळामागे काय बोललं गेलं ते आम्ही त्या रात्री ऐकलं नाही. ते दोघांना माहीत होतं, आणि तिसरं लक्ष्मीला. आम्हाला ते नंतर कळलं. ते आम्ही इथेच सांगतो, कारण पुढे जे घडलं त्याचं हे मूळ आहे.

पांडुरंग म्हणाला, "वेशीत धोंडीनं विचारलं, ते मला माळावर कुणीतरी सांगितलं. तुमी लिहितो म्हणालात."

"म्हणालो."

"काय लिहायचं, ते ठरलं का?"

"तू सांग. वही तुझी हाय."

"वहीत कुळाच्या नावापुढं दोन रकानं हाईत. येक मोबदल्याचा वाटा, येक नवी जागा. वाट्याच्या रकान्यात कुळाचं नाव गेलं तर वाटा वाड्याच्या रकमेतून जातो. नव्या जागेच्या रकान्यात गाव लिहिलं तर कचेरी धरती की मालकानं कुळाला दुसरीकडं जागा दिली, आपापसात मिटलं. मग वाटा जात न्हाई. दोन्ही रकानं रिकामं ठिवता येत न्हाईत, म्हणून दुपारी म्या थांबलो."

"नवी जागा म्हणजे कुठली?"

"ती कागदावर लिहायची. कचेरी बघायला जात न्हाई."

"म्हणजे कागदावर जागा, आणि जमिनीवर काय बी न्हाई."

"म्या तसं म्हणालो न्हाई, पाटील. म्या रकाना सांगितला."

सखाराम विहिरीच्या थाळ्यावर बसला. त्याने विचारलं, "वाटा गेला तर आकडा काय हाय? परत सांग."

पांडुरंगने वही उघडली नाही. आकडे त्याला पाठ होते. "वाड्याचा मोबदला बारा हजार दोनशे. कर्ज सात हजार चारशे, व्याज धरून आठ हजार दोनशे. येका कुळाचा वाटा दोन हजार सहाशे, दोन कुळांचे पाच हजार दोनशे. ते गेलं की वाड्याला सात हजार. कर्ज आठ हजार दोनशे. बाराशे कमी पडत्यात. ते बाराशे नव्या जमिनीवर बोजा म्हणून चढत्यात, आणि व्याज चालू ऱ्हातंय. नवी जागा लिहिली तर बारा हजार दोनशे हातात, कर्ज फिटतंय, आणि चार हजार उरत्यात. दोन्हीतलं येक."

सखाराम थाळ्यावर बसून राहिला. मग त्याने विचारलं, "धोंडीला वाचता येतं का?"

"न्हाई."

"भागू?"

"न्हाई."

"आणि तू हे लिहिलं तर तुझ्या नावावर काय येतंय?"

"माझं नाव कारकुनाचं हाय. म्या जे सांगितलं जातंय ते लिहितो. परवा ट्रक निघताना म्या यादी घेऊन वेशीत उभा असतो. तवा सांगा."

सखाराम म्हणाला, "परवा सांगतो." त्याने दोन्ही हात गुडघ्यांवर ठेवले आणि तो उठला. पांडुरंग वहीसकट देवळाच्या पुढच्या बाजूला गेला. सखाराम विहिरीपाशी थांबला.

गाभाऱ्यात लक्ष्मीने समईत तेल घातलं आणि वात सारली. ती उठली, आरतीचं ताट घेऊन गाभाऱ्याच्या दारात आली, आणि तिने गुरवाला हाक मारली, "आरतीची वेळ झाली." गुरव आत गेला. सखाराम देवळाच्या मागून पुढे आला आणि गाभाऱ्याच्या दारात उभा राहिला. लक्ष्मीने ताट त्याच्या हातात दिलं आणि म्हणाली, "फुडं उभं ऱ्हावा. तुमचा मान हाय." तिचे डोळे ताटावर होते. तो पुढे उभा राहिला, आणि गावाची शेवटची आरती त्याच्या हाताने झाली.

आरती संपल्यावर पालखी गाभाऱ्यात ठेवायची होती. चार खांदे पुन्हा लागले. धोंडी पुन्हा चौथ्या दांड्याखाली. पालखी आत गेली आणि जागेवर बसली. धोंडीने दांडा सोडला, कपाळाला हात लावला, आणि सखारामकडे वळून म्हणाला, "पाटील, नोंद लिहिली की मला येकदा वाचून दावा. म्या वाचू शकत न्हाई, पण माझं नाव वळखतो. धो, मग ढी. तेवढं दिसलं की बास."

सखाराम म्हणाला, "दावतो."

हलगीवाले देवळाच्या ओसरीवर झोपले. रेवड्यांची रिकामी टोपली पारावर राहिली. आम्ही समया विझवल्या आणि आम्ही घरी गेलो. ओढ्यापलीकडे शिंद्यांच्या दोन्ही घरांत दिवे जळत होते, कारण त्यांच्या घरचे कंदील अजून ट्रकवर गेले नव्हते. ते दिवे आम्ही ओढा ओलांडताना पाहिले.

त्या रात्री गावाने दोन गोष्टी ऐकल्या. वेशीत सखारामचा शब्द, तो आम्ही सगळ्यांनी ऐकला. देवळामागचा आकडा, तो लक्ष्मीने ऐकला. ट्रक दोन दिवसांनी येणार होते, आणि यादीत सात आणि आठच्या पुढचे दोन्ही रकाने अजून रिकामे होते.

भाग ४

जत्रेची रात्र, २०२६

मध्यरात्री पांडुरंग उठतो आणि देवळाच्या पायरीवरून वेशीकडे चालत जातो. त्याच्या पिशवीतलं जुनं भेंडोळं तो वेशीच्या भिंतीवर उलगडतो. ते शहात्तरचं यादीचं पान आहे, त्याने कचेरीतून नक्कल करून आणलेलं. पिवळं पडलेलं, घड्यांवर फाटलेलं, पण अक्षरं त्याचीच. तो म्हणतो, "कंदील पेटवा. म्या वाचतो तसं उभं ऱ्हा."

आम्ही कंदील पेटवतो. नव्वद माणसांत चाळीस-पंचेचाळीस कंदील आहेत, बाकी टॉर्च आणि मोबाईल. वेशीपासून देवळापर्यंत चौकोनांची रांग अंधारात आहे, आणि त्यात एकेक उजेड उभा राहणार आहे.

"येक. सखाराम पाटील. नवी जागा, नव्या गावातला आकडा येक."

सखाराम वाड्याच्या पायरीवर कंदील ठेवतो आणि त्याच्या शेजारी उभा राहतो. लक्ष्मी ओट्याच्या दगडापाशी. नातू भिंतीबाहेर.

"दोन. कदम. आकडा दोन." कदमाचा नातू उभा राहतो. "तीन. गुरव. आकडा तीन." गुरवाची सून. "चार. सुतार." कुणी नाही; पांडुरंग थांबतो आणि पुढे जातो. "पाच. लोहार." कुणी नाही. "सहा. कुलकर्णी." कुलकर्ण्यांचा मुलगा, साठीचा, पुण्याहून आलेला.

मग ओढा. पांडुरंग ओढ्याच्या काठावर येतो. भेंडोळं वाऱ्यात फडफडतं आणि तो ते दोन्ही हातांनी धरतो.

"सात. धोंडी शिंदे. नवी जागा खटाव."

हे आम्ही पहिल्यांदा ऐकतो. शहात्तरमध्ये चावडीवर दुपारी सात आणि आठपुढे काही नव्हतं, हे आमच्यातल्या म्हाताऱ्यांना आठवतं. आता तिथे गाव लिहिलेलं आहे. दगडू आपल्या चौकोनातून म्हणतो, "खटाव? खटावला कुणी गेलं व्हतं?"

पांडुरंग उत्तर देत नाही. तो वाचतो, "आठ. भागू शिंदे. नवी जागा खटाव."

दोन्ही चौकोन अंधारात राहतात.

आणि मग ओढ्याच्या काठावर बसलेली ती बाई उठते. तिने संध्याकाळपासून कुणाशी एक शब्द बोललेला नाही. ती कोरड्या ओढ्यात उतरते, पलीकडे चढते, आणि सातव्या चौकोनाच्या वीतभर भिंतीवरून आत पाऊल टाकते. तिच्या हातात कंदील नाही. ती चुलीच्या काळ्या दगडापाशी उभी राहते आणि पदर खांद्यावर घेते.

"सुमन शिंदे. धोंडी शिंद्याची नात. सांगलीकडं कारखान्याच्या वस्तीवर ऱ्हाते."

मंजुळा दहाव्या चौकोनातून सातव्याकडे चालत जाते. ती स्वतःचा कंदील सुमनच्या पायाशी ठेवते आणि परत आपल्या जागी जाऊन उभी राहते. आता सातव्या जागेवर उजेड आहे.

सुमन पांडुरंगकडे पाहते. "देशपांडे, तुमी आता वाचलं ते परत वाचा."

"सात. धोंडी शिंदे. नवी जागा खटाव."

"खटावला आमचं कुणी गेलं न्हाई. आजा इथून गाठोडं घेऊन निघाला तो थेट कारखान्याच्या फडावर. कोयता हातात. आजी त्याच्या मागं, बाप तिच्या कडंवर. खटाव गावाचं नाव आमच्या घरात कुणी कधी घेतलं न्हाई. आजी म्हणायची, पाटलानं जागा लिहून दिली व्हती, कागद कचेरीत चुकला असंल. आजा मरंपर्यंत तेच म्हणाला." ती भेंडोळ्याकडे बोट करते. "कागद चुकला न्हाई. कागदावर खटाव हाय. ते कुणी लिहिलं?"

पांडुरंग म्हणतो, "माझ्या हातानं लिहिलंय. अक्षर माझं हाय."

"तुमी स्वतः ठरवलं?"

"न्हाई. म्या कारकून व्हतो. सांगितलं गेलं ते लिहिलं."

"मग कुणी सांगितलं?"

वाड्याच्या पायरीवरून, ओढ्याच्या पलीकडून, सखाराम म्हणतो, "म्या."

तो हे ओरडून म्हणत नाही. पण ओढ्याच्या दोन्ही काठांवर आम्ही उभे आहोत आणि ते सगळ्यांना पोचतं. तो काठी टेकवून पायरीवरून खाली उतरतो. नातू हात द्यायला पुढे येतो आणि सखाराम त्याचा हात बाजूला करतो. तो ओढ्याच्या काठापर्यंत चालतो आणि पलीकडे पाहून उभा राहतो. सुमन आणि तो, मध्ये कोरडा ओढा.

"म्या सांगितलं. ट्रक निघायच्या दिवशी, वेशीत. देशपांड्यानं रकाना सांगितला व्हता. वाट्याच्या रकान्यात नाव गेलं तर तुझ्या आजाचा वाटा वाड्याच्या रकमेतून जात व्हता. दोन वाटे गेलं तर कर्ज फिटत न्हवतं. नव्या जागेच्या रकान्यात गाव लिहिलं तर वाटा जात न्हवता. म्या खटाव लिहायला सांगितलं. खटावला तुमची जागा न्हवती. मला ठावं व्हतं की न्हवती."

सुमन म्हणते, "आजानं तुमचं नाव घेताना कपाळाला हात लावला, शेवटपर्यंत."

"ते बी मला ठावं हाय."

"पन्नास वर्सं ठावं व्हतं?"

"पन्नास वर्सं."

कुणीतरी, कदमांच्या बाजूने, म्हणतं, "पाटील, तवा एकोणीस वर्सांचा व्हता तू." सखाराम वळून त्या दिशेला म्हणतो, "एकोणीसाचा व्हतो म्हणून कागदावरचं खटाव पुसलं गेलं न्हाई. ते आजबी हाय."

मग लक्ष्मी पुढे येते.

तिने वाड्याच्या ओट्याजवळून उठून ओढ्याच्या काठापर्यंत येताना ती पिशवी खाली ठेवलेली नाही. ती सखारामच्या शेजारी उभी राहते आणि सुमनकडे पाहून म्हणते, "मला ठावं व्हतं. जत्रेच्या रातीच. देवळामागं ह्यांनी आणि देशपांड्यानं आकडे घेतलं, तवा म्या गाभाऱ्यात समया भरत व्हते. झरोक्याखाली. समदं ऐकलं. लग्नाला तीन म्हैने झालं व्हतं. सासरा गेला व्हता, वाड्यावर कर्ज व्हतं, आणि ह्यांच्याशिवाय वाड्यात कुणी न्हवतं. घर टिकावं म्हणून म्या गप ऱ्हायले. ट्रक निघाला तवा बी गप ऱ्हायले. तुझी आजी गाठोडं डोक्यावर घेऊन वेशीतनं बाहेर गेली ते म्या ओसरीवरनं पाहिलं."

सुमन म्हणते, "तुमी बाई व्हता. तुमी गप ऱ्हाणार, हे मला समजतंय. पण तुमी आज हे कशापाई सांगताय?"

"कारण पन्नास वर्सं गप ऱ्हाऊन काय झालं ते तुझ्यासमोर उभं हाय. चुलीचा दगड आणि कंदील. बाकी काय न्हाई."

आता गावाची पाळी आहे, आणि आम्ही ती टाळत नाही.

मंजुळा दहाव्या चौकोनातून म्हणते, "म्या बी पाहिलं व्हतं. चावडीवर देशपांड्यानं कंदिलाच्या उजेडात आकडे वाचलं, त्या सांजंला म्या कठड्याजवळ व्हते. कुळाचा वाटा, कर्ज, उरलेला आकडा. समदं ऐकलं. आणि वेशीत धोंडीनं नोंद मागितली तवा म्या पालखीच्या मागं व्हते. मग ट्रक निघाला, यादीत खटाव आलं, आणि म्या मोजणीत सात आणि आठ मोजून पुढं गेले. मला कळलं व्हतं खटाव खोटं हाय. कारण नव्या गावात मी समद्यांची घरं मोजली, आणि त्यात शिंदे न्हवतं."

दगडू नवव्या चौकोनातून म्हणतो, "माझी गाडी त्या दिवशी सकाळी पहिली निघाली. म्या वेशीत उभा ऱ्हायलो न्हाई. पण रस्त्यावर गाडी थांबवून म्या मागं पाहिलं, आणि धोंडी आणि भागू गाठोडी घेऊन वेशीतनं बाहेर आलं. ट्रकच्या रांगेत न्हाई, रस्त्यानं, पायी. म्या बैलांना चाबूक मारला. तवा म्या एकवीस वर्सांचा व्हतो आणि मला माळावरची माती ठावं न्हवती. म्या स्वतःला वाचवत व्हतो. ही बी गोष्ट खरी हाय."

कदमाचा नातू म्हणतो, "माझी आजी सांगायची, शिंद्यांना वाड्यानं जागा दिली. तिला ठावं व्हतं ते खोटं हाय, कारण ती बी चावडीवर व्हती. तिनं मला खरं सांगितलं न्हाई. म्या तिच्याकडनं जे ऐकलं ते आज इथं सांगतोय."

आणि आम्ही, जे त्या वर्षी धामणीत होतो आणि आज या रांगेत कंदील घेऊन उभे आहोत, बावीस माणसं, आम्ही हे सांगतो, कारण आता सांगायची वेळ आहे: चावडीवर आकडे आम्ही ऐकले. वेशीत पाटलाचा शब्द आम्ही ऐकला. ट्रकच्या रांगेत देशपांड्याने खटाव लिहिलं, ते काहींनी पाहिलं. धोंडीने पाटलाचे आभार मानले, ते बऱ्याच जणांनी ऐकलं. आणि शिंद्यांची दोन कुटुंबं गाठोडी घेऊन रस्त्याला लागली, ते आम्ही सगळ्यांनी पाहिलं. आमच्या गाड्या त्यांच्या बाजूने गेल्या. आम्ही कुणी गाडी थांबवली नाही आणि आम्ही कुणी विचारलं नाही, तुमची जागा कुठे. वाड्याचा वाटा वाड्याला मिळावा हे आम्हाला पटत होतं, कारण वाडा आमचा होता आणि शिंदे वाड्याचे होते. आम्ही पन्नास वर्षं ते असं सांगत आलो: पाटलाने कुळांना जागा दिली. ती आमची गोष्ट होती. ती खोटी होती, आणि ती खोटी आहे हे आम्हाला माहीत होतं.

हे आम्ही ओढ्याच्या दोन्ही काठांवरून सांगतो, एकेक घर, आणि सुमन सातव्या चौकोनात उभी राहून ऐकते.

ती म्हणते, "मग आख्ख्या गावानं आजाला इथनं रस्त्यावर आणलं. पाटलानं येकट्यानं न्हाई."

सखाराम म्हणतो, "लिहायला म्या सांगितलं. ते गावावर टाकत न्हाई."

"तुमच्यावरनं उतरवत बी न्हाई मी. पण मला आज हे ऐकायचं व्हतं. आजी म्हणायची, कागद चुकला. कागद चुकला न्हाई, गाव चुकलं. ते तुमच्या तोंडानं ऐकलं."

पांडुरंग भेंडोळं अजून दोन्ही हातांनी धरून उभा आहे. तो म्हणतो, "सुमनबाई, ही नक्कल हाय. मूळ कागद कचेरीत हाय. त्याच्यावर खटाव माझ्या अक्षरात हाय, आणि खाली माझी सही हाय. ती सही म्या नाकारत न्हाई."

सुमन म्हणते, "मग पुढं वाचा. नऊ कोण हाय?"

पांडुरंग भेंडोळ्याकडे पाहतो. "नऊ. दगडू जाधव."

"उभा हाय का?"

दगडू म्हणतो, "उभा हाय."

"मग वाचा पुढं. माझ्यासाठी गाव थांबवू नगा. आजा थांबला न्हवता."

पांडुरंग वाचतो. दहा मोहिते. अकरा. बारा. एकेक कंदील उभा राहतो आणि देवळापर्यंत रांग लागते. बेचाळीसपर्यंत तो वाचतो. मग तो भेंडोळं गुंडाळतो आणि पिशवीत ठेवतो.

सखाराम ओढ्याच्या काठावरच राहतो. तो पहिल्या चौकोनात परत जात नाही. लक्ष्मी त्याच्या शेजारी उभी आहे, पिशवी हातात. ओढ्याच्या पलीकडे सातवा चौकोन उजेडात आहे आणि आठवा अंधारात. सुमन कंदिलाशेजारी बसते, भागूच्या घराच्या बाजूची भिंत पाठीला लावून.

ती म्हणते, "म्या इथंच बसते, पहाटपर्यंत. आजाचं घर हाय."

आम्ही आपापल्या चौकोनांत उभे आहोत. कंदिलांची रांग वेशीपासून देवळापर्यंत आहे, आणि ती आता आम्ही पन्नास वर्षं सांगत आलेल्या गोष्टीची रांग नाही. ती या रात्री जे बोललं गेलं त्याची रांग आहे. त्यात एक जागा रिकामी आहे, आणि ती का रिकामी आहे ते आता सगळ्यांच्या तोंडून आलं आहे.

भाग ५

वैशाख, १९७६

जत्रेनंतर दोन दिवसांनी ट्रक परत आले.

ते पहाटे आले, तीनही एकत्र, आणि वेशीबाहेर रस्त्यावर रांगेने उभे राहिले. गाड्या उजाडायच्या आधीपासून जुंपलेल्या होत्या. चावडीवर आता ढीग नव्हते; उरलेलं सामान घरोघरच्या दारात होतं, आणि गाड्या दारादारांनी फिरून वेशीकडे येत होत्या. पांडुरंगने सायकल पिंपळाला टेकवली आणि तो वेशीच्या आतल्या बाजूला उभा राहिला. लाल वही त्याने वेशीच्या भिंतीतल्या सपाट दगडावर उघडी ठेवली होती. गाडी बाहेर जाताना तो घराचा आकडा विचारायचा आणि त्या आकड्यापुढे खूण करायचा.

सखाराम त्या दिवशी वेशीच्या दगडाजवळ उभा होता. चावडी रिकामी होती, आणि रिकाम्या चावडीवर उभं राहण्याचं काम उरलं नव्हतं. तो वेशीत उभा राहून गाड्या बाहेर काढत होता, ट्रकवर कुणाचं काय चढतंय ते बघत होता, आणि त्याच्या हातात काठी नव्हती, तर एक पोत्याची रिकामी गोणी होती. ती गोणी कशासाठी होती ते आम्हाला दिवस संपेपर्यंत कळलं.

पहिली गाडी जाधवांची निघाली.

दगडूने स्वतः बैल जुंपले होते. गाडीवर त्याची आई, धाकटा भाऊ आणि चार पोती. त्याच्या घरचं बाकीचं सामान पहिल्याच ट्रकने गेलं होतं. तो गाडीच्या पुढे बसला, वेशीत आला आणि थांबला. सखारामने विचारलं, "निघालास?"

"निघालो. उजेडात माळ बघायचा हाय, पाटील. दुपार झाली की मुरूम तापतोय, मग गुरांना उतरवता येत न्हाई."

"जा. कुणाची गाडी तुझ्या आधी लागली न्हाई, तू पहिला."

"पहिला गेलेला पहिला पोचतोय." दगडूने चाबूक उचलला. "तुमी मागनं या. येणार हाय ना? का गाव आमाला येकट्यांना धाडताय?"

सखाराम म्हणाला, "संध्याकाळी."

पांडुरंगने नऊच्या पुढे खूण केली आणि जाधवांची गाडी वेशीतून बाहेर गेली. ती रस्त्याला लागली, आणि बाभळीच्या वळणावर ती थांबली. आम्ही ते वेशीतून पाहिलं. गाडी तिथे बराच वेळ उभी राहिली. दगडू पुढे बसलेला होता आणि त्याचं तोंड गावाकडे होतं. आम्ही तेव्हा समजलो की बैलांना काही झालं असेल. तसं काही नव्हतं, हे त्याने स्वतः आम्हाला पन्नास वर्षांनी सांगितलं.

दुसरी गाडी मोहित्यांची लागली. ती भरलेली होती आणि चाकाला वेशीचा दगड लागत होता. बापू मोहिते खाली उतरून चाक सोडवत होता, आणि त्या वेळात सखाराम पांडुरंगच्या बाजूला गेला. वही उघडी होती. आम्ही दोघांच्या दोन-तीन पावलांवर उभे होतो: मंजुळा आकडे सांगायला वेशीतच थांबलेली, कदमाची म्हातारी गाडीची वाट बघत, आणि गुरव पालखीची पेटी घेऊन.

सखाराम म्हणाला, "देशपांडे, सात आणि आठ."

पांडुरंगने पान उलटलं. "सांगा."

"नव्या जागेच्या रकान्यात लिही. खटाव."

पांडुरंगने लेखणी थांबवली. "खटाव?"

"खटाव. दोन्ही घरं."

"पाटील, येकदा परत सांगा."

"सांगितलं ते लिही. तुझा रकाना हाय, तुझं काम हाय."

पांडुरंगने लिहिलं. सात, धोंडी शिंदे, आणि पुढे तीन अक्षरं. आठ, भागू शिंदे, आणि पुढे तीच तीन अक्षरं. त्याने लिहून झाल्यावर लेखणी खाली ठेवली नाही; ती त्याने कानावर अडकवली, आणि तो मोहित्यांच्या चाकाकडे गेला. चाक सुटलं. मोहित्यांची गाडी बाहेर गेली.

मंजुळाने खटाव ऐकलं. कदमाची म्हातारी ऐकली. गुरव ऐकला. खटाव नावाचं गाव आम्हाला माहीत होतं; ते कराडच्या पूर्वेला, माणदेशाकडे जाताना लागतं, आणि तिथे धामणीचं कुणी कधी गेलं नव्हतं. ते गाव अशा जमिनीवर असतं जिथे वाड्याची एक वीतही नव्हती. हे त्या वेळी वेशीत उभ्या असलेल्या प्रत्येकाला ठाऊक होतं.

शिंद्यांची दोन्ही कुटुंबं वेशीत सकाळच्या उन्हात आली.

त्यांच्याकडे गाडी नव्हती, कारण त्यांच्याकडे बैल नव्हते. धोंडीच्या डोक्यावर एक गाठोडं, त्याची बायको यमुना हिच्या डोक्यावर दुसरं, कडेवर दोन वर्षांचा पोरगा. भागू, भागूची बायको, आणि भागूची दोन पोरं, त्यांतल्या मोठ्याच्या हातात कंदील. चूल, जातं, दोन घागरी, अंथरुणं. दोन घरांचं सामान आठ माणसांवर मावलं होतं. ते आले आणि वेशीच्या आतल्या बाजूला थांबले. धोंडीने गाठोडं खाली ठेवलं नाही.

"पाटील, नोंद?"

सखाराम म्हणाला, "झाली. ये, दावतो."

धोंडी वहीजवळ आला. सखारामने वहीच्या पानावर बोट ठेवलं आणि एका ओळीवरून सरकवलं. "हे तुझं नाव. ही तुझी अक्षरं. आणि हे पुढचं, ही तुमची जागा. खटाव."

धोंडीने पानावर वाकून पाहिलं. त्याचं बोट सखारामच्या बोटामागून गेलं. "धो. ढी." तो थांबला. मग त्याने पुढच्या अक्षरांवर बोट ठेवलं, आणि म्हणाला, "ही खटाव."

"ही खटाव."

"आणि भागूची?"

"खालची ओळ. तीच जागा."

धोंडी सरळ उभा राहिला. "खटाव कुठं हाय, पाटील?"

"पूर्वेला. कराडच्या पलीकडं. कचेरीतनं पुढचं सांगत्याल."

"बास. तेवढं पुरं." धोंडीने कपाळाला हात लावला. "तुकारामच्या वेळंपासून वाडा आमचा धनी. आजबी वाड्यानं आमाला रस्त्यावर सोडलं न्हाई. तुमचं येकोणीस वर्सं हाय आणि तुमी शब्द ठिवला. अप्पा असतं तर तेबी हेच करतं." तो भागूकडे वळला. "भागू, चल."

भागूने विचारलं, "रस्त्यानं?"

"ट्रक नव्या गावाला जातोय. आपलं गाव खटाव हाय. रस्त्यानं."

आणि ते चालायला लागले. वेशीच्या दगडावरून धोंडी पहिला, मग यमुना, मग भागू, मग बाकीचे. ते वेशीबाहेर रस्त्याला लागले, ट्रकच्या रांगेच्या बाजूने, आणि ट्रकवर चढणाऱ्या पोरांनी हातातलं सामान थांबवून त्यांना जाताना पाहिलं. पांडुरंग वहीजवळ उभा होता आणि त्याने सात आणि आठच्या पुढे खूण केली, जशी तो प्रत्येक गाडीपुढे करत होता. आम्ही वेशीत उभे होतो आणि आमच्या गाड्या रांगेत होत्या. कदमाची म्हातारी यमुनेला म्हणाली, "पोराला ऊन लागंल, पदर धर." यमुनेने पदर धरला. मंजुळाने बारावा आकडा सांगितला आणि पांडुरंगने खूण केली.

बाभळीच्या वळणावर दगडूची गाडी अजून उभी होती. शिंदे त्या गाडीपर्यंत पोचले, आणि गाडी हलली. तिने वळण घेतलं. मग शिंदे पायी पुढे गेले, आणि बाभळ आडवी आल्यावर ते आम्हाला दिसेनासे झाले.

वाड्याच्या ओसरीवर लक्ष्मी उभी होती.

ती सकाळपासून वाड्यात होती. वाड्याच्या गाडीवर शेवटचं सामान तिने स्वतः चढवलं होतं, आणि आता ती ओसरीवरून वेस पाहत होती. वेस वाड्यापासून सरळ रेषेत दिसते. ती कुठे गेली नाही, तिने कुणाला हाक मारली नाही. यमुना वेशीतून बाहेर गेली तेव्हा ती ओसरीच्या खांबाला धरून उभी होती, आणि त्यानंतर ती आत गेली.

दुपारपर्यंत एकोणचाळीस गाड्या बाहेर गेल्या. ट्रकच्या तीन खेपा निघाल्या आणि दोन परत आल्या. चावडीची घंटा सखारामने स्वतः काढली. त्याने घंटेचा दोर सोडवला, घंटा खाली घेतली, आणि ती त्या रिकाम्या गोणीत घातली. गोणी त्याने स्वतःच्या गाडीवर ठेवली. देवळाची पालखी ट्रकवर गेली, पुजाऱ्याच्या पेटीच्या शेजारी. गुरवाने देवळाचं दार लावलं आणि कडी घातली; ते कुलूप त्याच्याकडे नव्हतं, म्हणून दार फक्त ओढून बंद केलं गेलं.

संध्याकाळी वेशीत वाड्याची गाडी एकटी उरली. सखाराम गाडीजवळ उभा होता. पांडुरंगने वही मिटली आणि ती काखेत धरली. तो म्हणाला, "म्या कचेरीत नेतो. उद्या सही होईल." सखाराम म्हणाला, "ने." पांडुरंग सायकलीवर बसला आणि ट्रकच्या आधी कराडकडे गेला.

लक्ष्मी वाड्यातून सगळ्यात शेवटी बाहेर आली.

ती गाडीकडे आली नाही. ती परत आत गेली, आणि तिने ओट्याची जागा पाहिली. ओट्यावर काही नव्हतं; भांडी पेट्यांत गेली होती आणि पेट्या ट्रकवर. ती ओट्याजवळ थांबली. ओट्याच्या डाव्या कोपऱ्यात एक पितळेचं पातेलं होतं. ते धोंडीच्या घरचं होतं, यमुनेचं. माघात, लग्नाच्या पंगतीसाठी, वाड्याने ते उसनं आणलं होतं, आणि अप्पा आजारी पडले त्या गडबडीत ते परत गेलं नव्हतं. लक्ष्मीने ते पातेलं उचललं. कोपऱ्यात त्याच्या तळाची गोल खूण राहिली, आणि तिने त्या खुणेभोवतीचा ओटा फडक्याने पुसला. ती खूण तिने तशीच राहू दिली. पातेलं तिने आपल्या पिशवीत घातलं, पिशवी कमरेला लावली, आणि ती वाड्याचं दार लावून बाहेर आली. दाराला कडी होती आणि कुलूप नव्हतं. ती गाडीवर बसली.

हे तिने आम्हाला सांगितलं नव्हतं. ती ओट्यावर काय करत होती हे आम्ही त्या दिवशी विचारलं नाही. ते पातेलं कुणाचं होतं आणि ते कुठे गेलं, हे आम्हाला पन्नास वर्षांनी कळलं, जेव्हा ती पिशवी आमच्यासमोर उघडली गेली.

सखारामने वेशीत गाडी थांबवली. तो खाली उतरला, वेशीच्या दगडावर हात ठेवला, आणि क्षणभर तसाच उभा राहिला. मग तो गाडीवर चढला. लक्ष्मी त्याच्या मागे बसली होती, पिशवी मांडीवर. बैल हलले, आणि वाड्याची गाडी वेशीबाहेर गेली. ट्रकची शेवटची खेप तिच्या मागून निघाली.

रस्त्यावर धूळ होती. त्या धुळीत पुढे गेलेल्या गाड्यांचे ठसे होते, आणि त्या ठशांच्या कडेने, रस्त्याच्या बाजूने, पायांचे ठसे. ते आम्ही कुणी पुसले नाहीत. पाण्याने पुसले.

वेशीचा दगड आम्ही उभा ठेवून गेलो.

भाग ६

जत्रेची रात्र, २०२६

पहाटेच्या आधी ओढ्याच्या काठावरची थंडी वाढते, आणि कंदिलांतलं तेल कमी होतं. काही कंदील विझतात. मंजुळा दहाव्या चौकोनात भिंतीला टेकून बसली आहे. दगडू नवव्यात, गुडघे पोटाशी घेऊन. सुमन सातव्यात, मंजुळाचा कंदील अजून जळता ठेवून. आम्ही कुणी घरी जात नाही, कारण घरं इथेच आहेत.

उजाडायच्या आधी सखाराम ओढ्यात उतरतो.

तो काठी ओढ्याच्या तळाला टेकवतो आणि एकेक पाऊल टाकून पलीकडे चढतो. नातू मागून येतो, आणि यावेळी सखाराम त्याला थांबवत नाही. सातव्या चौकोनाच्या वीतभर भिंतीजवळ तो थांबतो आणि आत पाऊल टाकत नाही. तो भिंतीबाहेर उभा राहतो. लक्ष्मी ओढ्याच्या पलीकडच्या काठावरच राहते.

"सुमन, म्या काय म्हणावं ते सांग."

सुमन उठते. "माफी नगो. ती तुमी मागितली तरी म्या घेणार न्हाई, कारण ती माझी न्हाई, आजाची हाय, आणि आजा न्हाई. मला दोन गोष्टी पायजेत. कागदावर खटाव जाऊन आमचं नाव यावं, वाट्याच्या रकान्यात. आणि आजाचा वाटा. जो तवा वाड्याच्या रकमेतनं जायचा व्हता तो."

"वाटा पैशात व्हता. पैसा तवा गेला. कर्ज फिटलं, आणि उरलेल्या चार हजारांत आणि कालव्याच्या कागदावर कराडजवळ जमीन मिळाली. बारा एकर. ती जमीन त्या रकमेतनं आली." तो सदऱ्याच्या खिशात हात घालतो आणि घडी केलेला कागद काढतो. सातबाऱ्याची नक्कल, त्याच्या नावाची. तो कागद कराडहून निघताना त्याने कपाटातून काढून खिशात घातला होता, हे आम्हाला नंतर नातवाने सांगितलं. तो कागद सुमनच्या हातात देतो. "बारा हजार दोनशेतला पाच हजार दोनशे तुमचा व्हता. बारा एकरातले पाच एकर तुमचं. अडीच धोंडीचं, अडीच भागूचं. सोमवारी तलाठ्याकडं जाऊ. तू, म्या, देशपांडे."

नातू म्हणतो, "आजोबा, बाबांना न विचारता?"

"जमीन माझ्या नावावर हाय, बाळा. बापाच्या नावावर जायच्या आधी म्या हे करतोय. तुझ्या बापाला सांगशील, ती जमीन वाड्याची न्हवती, उसनी व्हती. पन्नास वर्सं उसनी."

नातू पुढे काही म्हणत नाही; तो कागदाकडे पाहत उभा राहतो. सुमन कागद उघडून पाहते. ती वाचू शकते; तिने सातवी केली आहे, हे तिने आम्हाला पुढे सांगितलं. ती म्हणते, "भागूचा नातू आमच्याच वस्तीवर हाय. त्याच फडावर. त्याचा कागद म्या नेते."

"ने."

"आणि हे म्या घेते ते माफी म्हणून न्हाई. वाटा म्हणून. जो व्हता तो."

सखाराम म्हणतो, "म्या बी तो वाटा म्हणूनच दिला."

मग पांडुरंग पिशवीतून भेंडोळं काढतो.

तो सातव्या चौकोनाच्या भिंतीवर भेंडोळं पसरतो आणि दोन्ही कडांना दगड ठेवतो. लेखणी काढतो. कंदील जवळ घेतो. आम्ही ओढ्याच्या दोन्ही काठांवरून त्या भिंतीभोवती गोळा होतो. तो म्हणतो, "ही नक्कल हाय, मूळ न्हाई. पण नक्कल बी कचेरीच्या शिक्क्याची हाय आणि माझ्या नावाची. मूळ कागदावर सोमवारी, माझा पोरगा समोर असताना. आज हिथं, तुमच्या समोर."

तो सातच्या ओळीवर लेखणी ठेवतो. खटाव या पाच अक्षरांवर तो एक आडवी रेघ मारतो. मग दुसरी. ती अक्षरं रेघांखाली दिसतात, कारण ती पुसता येत नाहीत; फक्त खोडता येतात. त्याच्या पुढे, वाट्याच्या रकान्यात, तो लिहितो: धोंडी शिंदे. आठच्या ओळीवर तेच. भागू शिंदे. खाली तो तारीख लिहितो, आणि स्वतःचं नाव, आणि सही. सही केल्यावर तो म्हणतो, "शहात्तरची सही बी माझी, आणि ही बी माझी. दोन्ही येकाच हाताच्या."

"साक्षीदार," सुमन म्हणते.

दगडू नवव्या चौकोनातून उठतो. तो भिंतीपाशी येतो आणि लेखणीकडे पाहतो. "म्या सही करू शकतो. पण अंगठा देतो. पायी जाणाऱ्यांकडं पाठ करून म्या बैलांना चाबूक मारला, त्या दिवशी माझ्या हातात सही न्हवती, चाबूक व्हता. आज अंगठा." तो कंदिलाच्या काचेवरची काजळी बोटाने घेतो आणि पांडुरंगच्या सहीखाली अंगठा दाबतो. काळा, तिरका ठसा. त्याच्या शेजारी पांडुरंग लिहितो: दगडू जाधव, घर नऊ.

मग मंजुळा. ती सही करते, सावकाश. मग कदमाचा नातू, मग गुरवाची सून, मग कुलकर्ण्यांचा मुलगा. आम्ही एकेक येतो. ज्याला लिहिता येतं तो लिहितो, ज्याला नाही तो काजळीत अंगठा बुडवतो. भेंडोळ्याच्या खालच्या कोऱ्या जागेवर नावं आणि ठसे भरतात आणि कागदाची कड गाठतात. बावीस म्हातारी माणसं, आणि त्यांच्यामागे नंतरची. पांडुरंग प्रत्येक नावापुढे घराचा आकडा लिहितो.

सखाराम सही करत नाही. तो म्हणतो, "ज्यानं सांगितलं त्याचं नाव साक्षीत चालत न्हाई." पांडुरंग म्हणतो, "व्हय, चालत न्हाई," आणि लेखणी पुढच्याकडे देतो.

पूर्वेला पात्राच्या काठावर उजेड येतो. चौकोनांच्या भिंती राखाडी दिसायला लागतात, आणि कंदिलांचा उजेड कमी पडतो. मंजुळा भेंडोळ्यापासून मागे सरकते, वेशीकडे तोंड करते, आणि मोजायला लागते.

"येक पाटील. दोन कदम. तीन गुरव. चार सुतार. पाच लोहार. सहा कुलकर्णी." ती ओढ्याकडे वळते. "सात शिंदे. धोंडी. आठ शिंदे. भागू." ती दोन्ही आकडे बाकीच्यांपेक्षा सावकाश म्हणते, आणि प्रत्येक आकड्याला एकेक चौकोनाकडे हात करते. सुमन सातव्यात उभी आहे. आठवा रिकामा आहे, पण आता तो मोजला गेला आहे. "नऊ जाधव. दहा मोहिते." आणि ती बेचाळीसपर्यंत जाते. "बेचाळीस. समदी आली."

लक्ष्मी ओढा ओलांडते.

ती आता पिशवी खाली ठेवते. सातव्या चौकोनाच्या भिंतीवर, भेंडोळ्याच्या शेजारी. ती पिशवीचं तोंड उघडते आणि आतून पितळेचं पातेलं काढते. ते काळवंडलं नाही; ते घासलेलं आहे, आणि पहाटेच्या उजेडात ते चमकतं. ती म्हणते, "हे यमुनेचं. आमच्या लग्नाच्या पंगतीला उसनं आलं व्हतं. माघात. सासरा आजारी पडला त्या गडबडीत परत गेलं न्हाई. ट्रक निघाला त्या दिवशी म्या ओट्यावरनं उचललं आणि सोबत आणलं. पन्नास वर्सं घासलं. कुणाला कधी वापरायला दिलं न्हाई. ओट्यावर जागा मोकळी ठिवली व्हती; ती जागा हितं हाय, आणि पातेलं माझ्याकडं. ते जुळत न्हाई."

ती पातेलं सुमनच्या हातात देते.

सुमन ते घेते. दोन्ही हातांनी. ती त्याचा तळ पाहते, आणि तळावर कुणीतरी खिळ्याने खरवडलेलं एक अक्षर आहे, य. ती म्हणते, "आजी मरंपर्यंत म्हणायची, येक पातेलं वाड्यात ऱ्हायलं. आमी म्हणायचो, पातेल्याचं काय घेऊन बसलीस." ती पातेलं कडेवर घेते, जशी बाई पाण्याची घागर घेते. "हे घेते. माफ करायला मला कुणी सांगितलं न्हाई, आणि म्या करत न्हाई. ते वायलं, हे वायलं."

लक्ष्मी म्हणते, "वायलंच हाय."

सूर्य पात्राच्या काठावरून वर येतो तेव्हा पांडुरंग भेंडोळं गुंडाळतो आणि ते यावेळी स्वतःच्या पिशवीत ठेवत नाही. तो ते सुमनकडे देतो. "मूळ कचेरीत. नक्कल तुझ्याकडं. सोमवारी दोन्ही येकत्र."

मग आम्ही वेशीकडे जातो.

दगड आडवा आहे आणि चिखलात रुतलेला. तो एकट्याने हलत नाही; जुन्या काळी सुद्धा चार माणसांनी तो बसवला होता, हे कदमांच्या नातवाला त्याच्या आजीने सांगितलेलं आहे. पोरं कुदळी घेऊन येतात; ट्रॅक्टरवाल्याकडे दोरी आहे. ते दगडाच्या भोवतीचा चिखल उकरतात. दगड सुटतो. दोरी त्याच्या मध्याला बांधली जाते.

"धरा," दगडू म्हणतो, आणि तो स्वतः दोरीच्या पुढच्या टोकाला उभा राहतो. मंजुळा मागे. सुमन दोरीच्या मधोमध येते, पातेलं भिंतीवर ठेवून. तिच्या दोन्ही बाजूला आमची पोरं. लक्ष्मी दोरीला हात लावते. पांडुरंग दगडाच्या खालच्या बाजूला दोन दगड सारायला उभा राहतो, कारण दगड उचलला की त्याच्याखाली आधार लागतो. सखाराम वेशीच्या भिंतीजवळ उभा आहे, काठी हातात. कुणी त्याला दोरीकडे बोलावत नाही, आणि तो स्वतः येत नाही.

दोरी ओढली जाते. दगड चिखलातून वर येतो, एका बाजूने. तो अर्धा उभा राहतो आणि थांबतो. "अजून," सुमन म्हणते. दुसरा हिसका. दगड सरळ होतो, डोलतो, आणि पांडुरंग खालचे दोन दगड आत सारतो. दगड उभा राहतो. त्याच्या पायथ्याशी पोरं चिखल दाबतात. तो पन्नास वर्षांपूर्वी जिथे होता तिथेच आहे, दोन भिंतींच्या मध्ये, आणि त्याच्या उभ्या अंगावर चिखलाची रेघ आहे. ती कुणी पुसत नाही.

सुमन दगडावरून हात काढते. ती पातेलं उचलते आणि नक्कल पदराखाली धरते. ती म्हणते, "सोमवारी कराडला येते. तलाठ्याच्या कचेरीत दहा वाजता." सखाराम म्हणतो, "म्या असतो." ती त्याच्याकडे पाहते आणि पुढे काही म्हणत नाही. ती वेशीबाहेर पहिलं पाऊल टाकते.

आम्ही तिच्यामागून निघतो. दगडू, मंजुळा, पांडुरंग, लक्ष्मी. कदमाचा नातू, गुरवाची सून, सगळी घरं. टपरीकडे चढणारी पायवाट अरुंद आहे आणि आम्ही रांगेने जातो. पन्नास वर्षं वेशीत पुढे उभा असलेला सखाराम आता रांगेत पुढे नाही. नातू त्याच्या शेजारी चालतो आणि आम्ही सगळे त्याच्या पुढे. तो काठी टेकवत मागून येतो, आणि आम्ही त्याची वाट पाहत थांबत नाही, आणि त्याला मागे टाकत पुढेही जात नाही. तो येतो तेवढ्या चालीने आम्ही चालतो.

चढावरून वळून पाहिलं तर पात्र दिसतं. चौकोनांची रांग, कोरडा ओढा, कलता कळस, आणि वेशीत उभा दगड. पाऊस आला तर हे सगळं पुन्हा पाण्याखाली जाईल. तसं झालं तरी कागदावर आता जे आहे ते आहे.

वेशीचा दगड आम्ही पुन्हा त्याच जागी ठेवतो.

समाप्त!