दोन कप चहा

अनिकेत गेल्यानंतरच्या पहिल्या सकाळी सुनंदाने नेहमीसारखं पातेल्यात दूध ओतलं आणि ओतता ओतता तिचा हात थांबला. पातेलं अर्ध्याहून जास्त भरलं होतं. तिघांचं दूध. अनिकेतला सकाळी उठल्या उठल्या मोठा मग भरून कॉफी लागायची, तीही दुधाचीच. तिने थोडं दूध परत पिशवीत ओतायचा विचार केला, मग तो सोडून दिला. "राहू दे, दुपारी चहाला होईल," ती स्वतःशीच पुटपुटली.

माधव बाथरूममधून बाहेर आला तेव्हा स्वयंपाकघरात कुकरची पहिली शिटी झाली होती. रोज ती शिटी ऐकू यायची, पण अनिकेतच्या खोलीतून येणाऱ्या गाण्यांच्या आवाजात, त्याच्या "आई, माझा चार्जर पाहिलास का?" या हाकेत ती विरून जायची. आज ती शिटी घरभर पसरली आणि मग घर पुन्हा शांत झालं. भिंतीवरच्या घड्याळाची टिकटिक ऐकू यायला लागली. ते घड्याळ त्यांच्या लग्नात सुनंदाच्या मामांनी दिलं होतं. पंचवीस वर्षं ते तिथेच होतं, पण त्याचा आवाज इतका मोठा असतो हे माधवला आजच कळलं.

"पोहोचला असेल ना आत्तापर्यंत?" सुनंदाने विचारलं.

"पोहोचला. रात्रीच मेसेज आला ना. तुला दाखवला मी."

"हो, दाखवलास. पण तिथून घरी पोहोचला का, विचारलं मी."

"त्याच्या कंपनीची गाडी येणार होती. पोहोचला असेल."

"हं."

संभाषण तिथेच संपलं. माधवने डबा बॅगेत ठेवला. सुनंदाने त्याच्या हातात रुमाल दिला. पंचवीस वर्षं तो रुमाल विसरत आला होता आणि पंचवीस वर्षं ती त्याला दारात रुमाल देत आली होती. दाराशी चप्पल घालताना त्याला काहीतरी बोलावंसं वाटलं, पण काय ते सुचलं नाही.

"येतो."

"डबा घेतलास?"

"घेतला."

दार बंद झालं.

डोंबिवली स्टेशनवर आठ वाजून बाराची सीएसटी फास्ट नेहमीसारखीच भरून आली. माधवला गेली पंधरा वर्षं त्या गाडीत चौथ्या डब्यात, खिडकीकडची नाही तरी तिसरी सीट मिळायची. तिथे बसणारी माणसं ठरलेली होती. कुळकर्णी, पाटील, आणि एक दाढीवाले गृहस्थ ज्यांचं नाव माधवला कधीच कळलं नव्हतं पण जे रोज सकाळी त्याला "नमस्कार" म्हणायचे.

"काय माधवराव, गेला का मुलगा?" पाटलांनी विचारलं.

"गेला. काल रात्रीची फ्लाइट होती."

"म्युनिक ना? छान छान. आता काय, तुम्ही दोघंच. मजा आहे बुवा." पाटील डोळा मारत हसले. "आमचा पण पुढच्या वर्षी जाईल म्हणतोय. मग मी आणि आमची हिच्या मागे लागेन, चल गोव्याला जाऊ."

सगळे हसले. माधवही हसला. पण ठाणं जाईपर्यंत तो खिडकीबाहेर बघत राहिला. खाडीवर धुकं होतं. 'आम्ही दोघंच.' ते शब्द त्याच्या मनात घोळत राहिले. दोघं म्हणजे काय करायचं असतं, हे त्याला नीटसं ठाऊक नव्हतं.

लग्न झालं तेव्हा तो सत्तावीस वर्षांचा होता आणि सुनंदा तेवीसची. सातारची मुलगी. बघण्याच्या कार्यक्रमात तिने चहा आणला, खाली बघून बसली आणि माधवच्या आईने "काही विचारायचं असेल तर विचार" म्हटल्यावर माधवने विचारलं होतं, "तुम्हाला मुंबई आवडेल का?" तिने वर बघून म्हटलं होतं, "माहीत नाही. कधी पाहिली नाहीये." तो प्रामाणिकपणा त्याला आवडला होता.

मग लग्न, मग डोंबिवलीतली ही वन बीएचके, मग वडिलांचं आजारपण, मग अनिकेतचा जन्म, मग मोठी जागा, मग अनिकेतची शाळा, शिकवण्या, बारावी, इंजिनिअरिंग, कॅम्पस इंटरव्ह्यू, व्हिसा. पंचवीस वर्षं एका लोकलसारखी धावली होती. स्टेशनं येत गेली, जात गेली. माधवला आठवलं, अनिकेत लहान असताना सुनंदा त्याला रात्री कुशीत घेऊन गाणी म्हणायची. स्वयंपाकघरातून तिचा आवाज ऐकू यायचा. ते कधी थांबलं, त्याला आठवेना.

दादर आलं. गर्दी उतरली, गर्दी चढली.

संध्याकाळी तो घरी आला तेव्हा सुनंदा टीव्हीसमोर बसली होती. मालिका लागली होती. ती मालिका पाहत नव्हती हे त्याला लगेच कळलं. ती टीव्ही सुरू करते ते पाहण्यासाठी नव्हे, आवाजासाठी, हे त्याला आज पहिल्यांदा जाणवलं.

"अनिकेतचा फोन आला होता," ती म्हणाली. "दुपारी. तुझ्या ऑफिसच्या वेळेत. म्हणाला, बाबांना रात्री करतो."

"काय म्हणाला?"

"काही नाही. पोहोचलो, जेवलो. फ्लॅट लहान आहे म्हणाला. थंडी आहे. मी म्हटलं, स्वेटर बॅगेत वरच ठेवलाय, तो काढ."

"बरं."

"तू चहा घेणार?"

"घेतो."

ती उठली. तो कपडे बदलून आला. चहा टेबलावर होता. दोन कप. ते दोघं समोरासमोर बसले. घड्याळ टिकटिकत होतं. खालून सोसायटीच्या आवारात मुलांच्या क्रिकेटचा आवाज येत होता.

"जेवला असेल का आता?" सुनंदा म्हणाली.

"तिकडे दुपार असेल आता. साडेतीन तास मागे आहेत ते."

"हो, खरंच."

पुन्हा शांतता. माधवने चहाचा घोट घेतला. त्याला जाणवलं, गेल्या कित्येक वर्षांत त्यांचं प्रत्येक बोलणं अनिकेतपासून सुरू होऊन अनिकेतवरच संपलं होतं. अनिकेतचा रिझल्ट, अनिकेतची फी, अनिकेतचे मित्र, अनिकेतचं जेवण. ते दोघं एकमेकांशी बोलत होते, पण मधे नेहमी तो होता. एखाद्या पुलासारखा. आणि आता तो पूल अचानक नाहीसा झाला होता. दोन काठ उरले होते, आणि मधे पाणी.

रात्री अनिकेतचा व्हिडिओ कॉल आला. तो हसत होता, थकलेला दिसत होता, मागे पांढरी भिंत होती. सुनंदाने त्याला तीन वेळा विचारलं की तो नीट जेवतोय ना, आणि माधवने दोन वेळा विचारलं की बँकेचं खातं उघडलं का. फोन ठेवल्यावर दोघं आपापल्या बाजूला झोपले. दिवा बंद झाल्यावर अंधारात सुनंदाचा आवाज आला.

"किती शांत वाटतंय ना?"

"हं."

तेवढंच.

पुढचा आठवडा तसाच गेला. सकाळी दूध, कुकरची शिटी, रुमाल, "डबा घेतलास?", लोकल, संध्याकाळी चहा, टीव्ही, अनिकेतचा फोन, झोप. सुनंदाने हळूहळू दूध कमी आणायला सुरुवात केली. पोळ्या सहाऐवजी चार झाल्या. पण भाजी जास्तच व्हायची आणि दुसऱ्या दिवशी डब्यात जायची.

बुधवारी दुपारी समोरच्या फ्लॅटमधल्या जोशी काकू आल्या. हातात वाटीभर साबुदाण्याची खिचडी.

"आज एकादशी. केली होती, म्हटलं तुलाही देऊ." त्या आत आल्या, सोफ्यावर बसल्या, आणि घरभर नजर फिरवली. "करमत नसेल ना गं?"

"नाही हो, होईल सवय."

"होते, होते. आमची नीता गेली अमेरिकेला तेव्हा मी महिनाभर रडत होते. आमचे हे म्हणायचे, अगं ती काय युद्धावर गेलीये का?" काकू हसल्या. "पण खरं सांगू? मुलं गेली की आपल्याला कळतं, आपला नवरा नावाचा प्राणी घरात असतो. इतकी वर्षं त्याच्याकडे बघायलाच वेळ नव्हता."

सुनंदा हसली. पण काकू गेल्यावर ती बराच वेळ खिचडीच्या वाटीकडे बघत बसली.

शनिवारी अनिकेतचा मेसेज आला. "आई, माझा लहानपणीचा तो फोटो पाठव ना, गणपतीतला, मी मोदक खातोय तो. इथे मित्रांना दाखवायचाय."

सुनंदाने दुपारी कपाटाच्या वरच्या कप्प्यातून अल्बम काढले. तीन मोठे, एक छोटा. धूळ झटकली आणि पलंगावर पसरून बसली. माधव वर्तमानपत्र वाचत होता. थोड्या वेळाने तोही येऊन शेजारी बसला.

गणपतीचा फोटो सापडला. पाच वर्षांचा अनिकेत, तोंडाला मोदकाचं सारण लागलेलं, डोक्यावर पिवळी टोपी. सुनंदाने मोबाइलवरून त्याचा फोटो काढला आणि पाठवला. मग अल्बम बंद करायच्या ऐवजी ती पानं उलटत राहिली. मागे मागे.

अनिकेतचा पहिला वाढदिवस. अनिकेतचं बारसं. आणि मग, अनिकेतच्या आधीचे फोटो.

छोट्या अल्बममध्ये माथेरानचे फोटो होते. लग्नानंतरच्या पहिल्या महिन्यातले. सुनंदा एका खडकावर बसलेली, लांब वेणी पुढे घेतलेली, हिरव्या साडीत. माधव घोड्यावर, घाबरलेला. सुनंदा हसली.

"तुला आठवतं, तो घोडा कसा तुला घेऊन पळाला होता? तो घोडेवाला मागे धावत होता."

"आठवतं ना. तू तर हसून हसून बेजार झाली होतीस."

"तुझा चेहरा बघण्यासारखा होता."

माधवने पुढचं पान उलटलं. एक कृष्णधवल फोटो, थोडा पिवळा पडलेला. एका छोट्या स्टेजवर सुनंदा बसलेली, समोर हार्मोनियम, शेजारी तबलेवाला. मागे बॅनरचा अर्धवट भाग दिसत होता, "...सांस्कृतिक मंडळ, सातारा".

"हा कधीचा?"

सुनंदाने फोटो हातात घेतला. "हा? लग्नाच्या आधीचा. अकरावीत असेन. आमच्या मंडळाच्या कार्यक्रमात गायले होते."

"तू गायचीस?"

तिने त्याच्याकडे पाहिलं. एक क्षण तिच्या चेहऱ्यावर काहीतरी हललं, आणि मग ती हसली. "अरे, तुला सांगितलं होतं की. बघण्याच्या कार्यक्रमातच तुझ्या आईने विचारलं होतं, मुलीला काय येतं, तेव्हा माझ्या बाबांनी सांगितलं होतं. मी चार वर्षं गाणं शिकले होते. भावे गुरुजींकडे."

माधवला ते आठवत नव्हतं. अजिबात आठवत नव्हतं. त्या दिवशी त्याला फक्त तिचं "माहीत नाही, कधी पाहिली नाहीये" एवढंच आठवत होतं.

"मग सोडलं का?"

"सोडलं कुठे? लग्न झालं, इकडे आले. इथे कोण शिकवणार? आणि मग कुठे वेळ होता?" तिने फोटो परत अल्बममध्ये सरकवला. "जाऊ दे. जुनी गोष्ट."

"तू अनिकेतला गाणी म्हणायचीस ना, रात्री."

"म्हणायचे. तो झोपायचाच नाही त्याशिवाय."

"कुठलं म्हणायचीस?"

ती थोडी थांबली. "बरीच. 'निंबोणीच्या झाडामागे' म्हणायचे. आणि कधी कधी 'शुक्रतारा'."

"शुक्रतारा मंदवारा?"

"हं."

"ते तर दोघांचं गाणं आहे ना. अरुण दाते आणि..."

"सुधा मल्होत्रा. हो. पण मी एकटीच म्हणायचे. दोन्ही भाग." ती हसली. "अनिकेतला काय कळतंय."

माधवने काही न बोलता पुढचं पान उलटलं. पण त्याच्या मनात ते एक वाक्य अडकून बसलं होतं. मी एकटीच म्हणायचे. दोन्ही भाग.

त्या रात्री झोप येईना म्हणून तो उठून बाल्कनीत गेला. खाली रस्त्यावर एक रिक्षा उभी होती, रिक्षावाला सीटवरच झोपला होता. समोरच्या इमारतीत एकाच खिडकीत दिवा होता. माधवने विचार केला, आपल्याला सुनंदाबद्दल काय काय माहीत आहे? तिला चहात साखर कमी लागते. तिला पावसाळ्यात सर्दी होते. तिला वांगी आवडत नाहीत, पण ती करते कारण आपल्याला आवडतात. ती रविवारी सकाळी लवकर उठून देवाचं करते. आणि मग? तिला कुठला रंग आवडतो? तिला कुठे जायचं होतं, जे राहून गेलं? ती दुपारी एकटी असताना काय विचार करते? त्याला काहीच माहीत नव्हतं. पंचवीस वर्षं एका घरात राहून.

त्याला थोडी लाज वाटली. आणि थोडी भीतीही.

सोमवारी संध्याकाळी डोंबिवली स्टेशनच्या पुलावरून उतरताना त्याला कोपऱ्यावर गजरेवाली दिसली. रोजच दिसायची. आज तो थांबला. हातात मोगऱ्याचा गजरा घेऊन घरापर्यंत चालताना त्याला स्वतःचंच हसू येत होतं. पंचावन्न वर्षांचा माणूस, खांद्याला ऑफिसची बॅग आणि हातात गजरा. सोसायटीच्या गेटवर वॉचमनने त्याच्याकडे पाहिलं आणि माधवने गजरा पटकन बॅगेमागे लपवला.

सुनंदाने दार उघडलं. त्याने काहीच न बोलता गजरा पुढे केला.

ती बघत राहिली. "हे काय?"

"गजरा."

"ते कळतंय मला. पण कशाला?"

"असंच. दिसला, घेतला."

"आता या वयात?" ती म्हणाली. पण तिने गजरा हातात घेतला, तो नाकाशी नेला, आणि आत गेली. माधव बूट काढत होता तेव्हा त्याने पाहिलं, तिने स्टीलच्या वाटीत पाणी घेतलं आणि गजरा त्यात ठेवून वाटी फ्रिजमध्ये ठेवली. तिच्या आईची सवय होती ही. सकाळपर्यंत फुलं ताजी राहतात.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो रुमालाची वाट बघत दारात उभा होता. ती आली, रुमाल दिला. तिच्या वेणीत गजरा होता. त्याने पाहिलं. ती काही बोलली नाही. तोही काही बोलला नाही.

"डबा घेतलास?"

"घेतला."

पण लोकलमध्ये त्या दिवशी पाटलांनी विचारलं, "काय माधवराव, आज खुशीत दिसताय?" आणि माधवने खरंच हसून उत्तर दिलं, "काही नाही हो. असंच."

त्या आठवड्यात छोट्या छोट्या गोष्टी बदलल्या. इतक्या छोट्या की कोणी बाहेरचा माणूस असता तर त्याला काही दिसलंही नसतं.

मंगळवारी रात्री जेवताना माधवने विचारलं, "आज दिवसभर काय केलंस?"

सुनंदा चमकली. पंचवीस वर्षांत हा प्रश्न तिला कोणी विचारला नव्हता, असं नाही. पण तो नेहमी "जेवण झालं?" किंवा "बाई आली होती का?" या रूपात यायचा.

"काय करणार? नेहमीचंच. धुणं, भांडी. दुपारी जोशी काकूंकडे गेले होते जरा. त्यांच्या नीताचे फोटो दाखवत होत्या."

"आणि?"

"आणि काय?"

"नाही, म्हणजे... दुपारी काय करतेस तू? एकटी असतेस तेव्हा?"

तिने पोळीचा तुकडा मोडला. थोडा वेळ गप्प राहिली. "खरं सांगू? आधी अनिकेत कॉलेजमधून यायची वाट बघायचे. आता काही नाही. बसते. खिडकीतून बघत. कधी रेडिओ लावते."

"कुठलं स्टेशन?"

"विविधभारती. दुपारी जुनी गाणी लागतात."

"मराठी?"

"कधी कधी."

माधवने मान डोलावली. पुढे काय विचारावं, त्याला कळलं नाही. पण त्या रात्री झोपताना अंधारात ती म्हणाली, "आज 'या चिमण्यांनो परत फिरा रे' लागलं होतं दुपारी. आणि मला वाटलं, कुणीतरी मुद्दाम लावलंय." आणि ती हलकेच हसली. माधवही हसला. मग दोघंही बराच वेळ जागे होते, पण काही बोलले नाहीत. ती शांतता मात्र आधीच्या शांततेपेक्षा वेगळी होती.

गुरुवारी तिने विचारलं, "तुझ्या ऑफिसात तो देसाई होता ना, ज्याची बदली झाली होती, तो परत आला का?"

माधवला आश्चर्य वाटलं. देसाईबद्दल त्याने तिला सात-आठ वर्षांपूर्वी एकदाच सांगितलं होतं.

"तुला आठवतं?"

"मग? तू त्या दिवशी किती चिडला होतास त्याच्यावर. जेवलाही नव्हतास नीट."

"परत आला. गेल्या वर्षी. आता माझ्याच शेजारच्या टेबलावर बसतो."

"मग? अजून भांडता का?"

"नाही गं. आता म्हातारे झालो दोघं. आता तो त्याच्या गुडघ्यांबद्दल सांगतो, मी माझ्या बीपीबद्दल."

ती खळखळून हसली. माधवला तो आवाज अनोळखी वाटला. मग त्याला आठवलं, माथेरानला घोड्यावरून पडता पडता वाचलो तेव्हा ती अशीच हसली होती.

शनिवारी संध्याकाळी त्याने विचारलं, "चल, जरा बाहेर जाऊ."

"कुठे?"

"कुठेही. रेतीबंदरला जाऊ. खाडीवर."

"आत्ता? स्वयंपाक व्हायचाय."

"आल्यावर कर. नाहीतर आज बाहेरच खाऊ काहीतरी."

ती त्याच्याकडे बघत राहिली, जसं एखाद्या अनोळखी माणसाकडे बघतात. मग म्हणाली, "थांब, साडी बदलते."

"कशाला? अशीच चल."

"गप्प रे. अशी गाऊनवर येऊ का मी?"

ती पाच मिनिटांनी आली. फिकट निळी कॉटनची साडी. माधवला ती साडी आठवत होती, अनिकेतच्या दहावीच्या निकालाच्या दिवशी तिने नेसली होती. रिक्षात बसताना जोशी काकू त्यांच्या बाल्कनीत उभ्या होत्या. त्यांनी हात हलवला आणि सुनंदाने लाजून नजर दुसरीकडे वळवली.

रेतीबंदरला खाडीकाठी फारशी गर्दी नव्हती. काही तरुण मुलं मोबाइलवर फोटो काढत होती. एक म्हातारे गृहस्थ कुत्र्याला फिरवत होते. सूर्य मावळतीला चालला होता आणि खाडीचं पाणी तांबूस झालं होतं. पलीकडे दूरवर दिवे लागायला सुरुवात झाली होती. दोघं एका कट्ट्यावर बसले.

"किती वर्षांनी आलोय इथे," सुनंदा म्हणाली.

"अनिकेत लहान होता तेव्हा आलो होतो. सायकल शिकवायला."

"हो. आणि तो पडला होता, गुडघा फुटला होता."

"आणि तू मला किती बोललीस त्या दिवशी."

"मग? तू त्याला एकट्याला सोडलं होतंस."

"सायकल शिकवताना सोडावंच लागतं, सुनंदा."

"ते मला आता कळतंय."

दोघं गप्प बसले. पाण्यावर एक होडी हळूहळू सरकत होती. माधवने तिच्याकडे पाहिलं. तिच्या कानशिलाजवळचे केस पांढरे झाले होते. डोळ्यांखाली बारीक रेषा होत्या. ती खाडीकडे बघत होती आणि तिच्या चेहऱ्यावर एक अशी शांतता होती जी त्याने कधी पाहिली नव्हती. किंवा पाहिली असेल, पण लक्ष दिलं नसेल.

"सुनंदा."

"हं?"

"तुला राग नाही आला कधी? गाणं सोडावं लागलं त्याचा?"

ती लगेच काही बोलली नाही. मग खांदे उडवले. "राग कसला? कुणी सोडायला लावलं नव्हतं. ते आपोआप सुटलं. आयुष्य असंच असतं."

"पण तू कधी बोलली नाहीस."

"तू कधी विचारलं नाहीस." ती हे सहज म्हणाली, तक्रारीच्या सुरात नाही. जणू एखादी वस्तुस्थिती सांगावी तशी. आणि मग तिने त्याच्याकडे वळून पाहिलं. "आणि मीही तुला कुठे विचारलं? तू कॉलेजमध्ये असताना कविता करायचास, असं तुझी आई सांगायची. मी कधी विचारलं का, त्या कविता कुठे गेल्या?"

माधव हसला. "त्या कविता वाचण्यासारख्या नव्हत्या."

"असतील. पण मी विचारलं नाही."

"त्या माळ्यावर एका ट्रंकेत आहेत. वडिलांच्या घरून आणलेल्या ट्रंकेत."

"खरंच?"

"हं. एक वही आहे. हिरव्या कव्हरची."

"दाखवशील?"

"वाचून हसणार नसशील तर."

"हसणार. नक्की हसणार." आणि ती आत्ताच हसली.

सूर्य मावळला. खाडीवरून गार वारा आला. सुनंदाने पदर खांद्यावर घट्ट ओढला. माधवला तिच्या हातावर हात ठेवावासा वाटला, पण आजूबाजूला माणसं होती, आणि पंचवीस वर्षांच्या सवयी अशा एका संध्याकाळी मोडत नाहीत. त्याने हात कट्ट्यावरच ठेवला, तिच्या हाताच्या शेजारी. इतक्या जवळ की करंगळ्या एकमेकांना लागत होत्या. तिने हात मागे घेतला नाही.

परत येताना त्यांनी स्टेशनजवळच्या एका छोट्या हॉटेलात मिसळ खाल्ली. सुनंदाने "तिखट आहे" म्हणत अर्धी त्याच्या ताटात ढकलली, आणि मग त्याच्या ताटातला पाव उचलून खाल्ला. त्याला ते आवडलं.

रात्री दहा वाजता अनिकेतचा व्हिडिओ कॉल आला. तिकडे संध्याकाळ होती. तो कुठल्यातरी कॅफेत होता, मागे गर्दी होती.

"काय मग, काय करताय तुम्ही दोघं? बोअर होत असेल ना?"

सुनंदा आणि माधवने एकमेकांकडे पाहिलं.

"काही नाही रे," माधव म्हणाला. "आत्ताच बाहेरून आलो."

"बाहेरून? कुठे गेला होतात?"

"रेतीबंदरला. खाडीवर."

अनिकेत क्षणभर गप्प झाला. मग हसला. "तुम्ही दोघं? रेतीबंदरला? काय बाबा, आई, काय चाललंय तुमचं?"

"काय चाललंय म्हणजे? आम्हाला जाता येत नाही का?" सुनंदा म्हणाली, आणि तिचे गाल किंचित लाल झाले. माधवने पाहिलं.

"जाता येतं ना. मस्त. मस्त आहे." अनिकेतच्या आवाजात काहीतरी होतं. आश्चर्य, आणि त्याखाली एक हलकं समाधान. "चला, मग मी ठेवतो. तुम्ही एन्जॉय करा."

फोन ठेवल्यावर सुनंदा स्वयंपाकघरात गेली. पाण्याचा ग्लास भरून घेताना ती गुणगुणत होती. सुरुवातीला माधवला कळलं नाही, कुठलं गाणं. मग त्याने ओळखलं.

शुक्रतारा, मंद वारा...

ती एका ओळीनंतर थांबली. जणू स्वतःचाच आवाज ऐकून ती दचकली असावी.

"थांबलीस का?" माधव दारात उभा होता.

"काही नाही. असंच आलं तोंडात."

"म्हण ना पुढे."

"नको रे. आवाज बसलाय. वर्षं झाली."

"म्हण. मी नाही हसणार."

तिने त्याच्याकडे पाहिलं. मग पाण्याचा ग्लास ओट्यावर ठेवला. आणि ओट्याला टेकून, खिडकीबाहेरच्या अंधाराकडे बघत, हलक्या आवाजात तिने पहिलं कडवं म्हटलं. आवाज खरंच थोडा कापत होता. काही सूर हलले. पण माधवला ते कळलंही नाही. तो दारात उभा राहून ऐकत होता, आणि त्याला वाटलं, हा आवाज पंचवीस वर्षं या घरात होता. रोज. कुकरच्या शिटीच्या मागे, टीव्हीच्या आवाजाच्या मागे, "डबा घेतलास?" च्या मागे. आणि त्याने तो कधी ऐकला नव्हता.

पहिलं कडवं संपलं. पुढचा भाग पुरुषाच्या आवाजातला होता. सुनंदा थांबली. तिने त्याच्याकडे बघितलं, थोडी खट्याळ, थोडी आव्हान देणारी.

"आता तुझी पाळी."

"मला गाणं येत नाही, तुला माहीत आहे."

"मग मी एकटीच म्हणू? दोन्ही भाग?"

माधव एक क्षण गप्प राहिला. मग घसा खाकरला. आणि अत्यंत बेसूर, अत्यंत हळू आवाजात त्याने पुढची ओळ म्हटली. शब्दही चुकले. सुनंदा हसू दाबत होती, पण तिने त्याला थांबवलं नाही. उलट, तो अडखळला तिथे तिने हळूच पुढचा शब्द पुरवला.

गाणं पूर्ण झालं नाही. मधेच दोघंही हसायला लागले. पण स्वयंपाकघरात त्या रात्री जे होतं, ते घड्याळाच्या टिकटिकीपेक्षा मोठं होतं.

सोमवारी सकाळी सुनंदाने दूध तापवायला ठेवलं. पातेलं न बघता, हात न थांबवता, नेमकं दोघांपुरतं दूध ओतलं. चहा झाला. दोन कप.

माधव तयार होऊन बाहेर आला. ती रुमाल घेऊन उभी होती. त्याने रुमाल घेतला. चप्पल घातली. बॅग खांद्याला लावली.

"डबा घेतलास?"

"घेतला." तो दारात थांबला. "आणि ऐक, संध्याकाळी लवकर येतो आज. सहापर्यंत."

"का? काही आहे का?"

"काही नाही. माळ्यावरची ट्रंक काढायचीय."

तिने त्याच्याकडे पाहिलं. आणि मग हसली, अगदी हलकं, फक्त डोळ्यांनी.

"ये लवकर."

दार बंद झालं. सुनंदा आत वळणार होती, पण का कुणास ठाऊक, ती बाल्कनीत गेली. खाली माधव सोसायटीच्या गेटमधून बाहेर पडत होता. पंचवीस वर्षांत तिने त्याला असं कधी जाताना पाहिलं नव्हतं. दार बंद झालं की ती कुकरकडे, भांड्यांकडे, अनिकेतच्या डब्याकडे वळायची. आज ती उभी राहिली. तो रस्त्याच्या कडेने चालत होता, जरासा पुढे झुकून, नेहमीसारखा घाईत.

कोपऱ्यावर, जिथून स्टेशनचा रस्ता वळतो, तिथे तो एक क्षण थांबला. आणि त्याने मागे वळून वर पाहिलं.

ती बाल्कनीत होती.

त्याने हात हलवला नाही. तिनेही नाही. तो फक्त एक क्षण बघत राहिला, मग वळला आणि गर्दीत मिसळून गेला.

सुनंदा आत आली. फ्रिज उघडला. स्टीलच्या वाटीतला मोगरा आता सुकायला लागला होता, पण वास अजून होता. तिने वाटी बाहेर काढली, खिडकीत ठेवली, आणि रेडिओ लावला. विविधभारतीवर कुठलंतरी जुनं हिंदी गाणं लागलं होतं. तिने ते बदललं नाही. ती गुणगुणत भांडी घासायला लागली.

भिंतीवरचं घड्याळ टिकटिकत होतं. पण आज तिला ते ऐकूच आलं नाही.