वेस सरकली

आता तुम्ही म्हनशीला, वेस कशी सरकती? वेस म्हंजे काय बैलगाडी हाय का, बैल जुपले की चालली? पन आमच्या वडगाव खुंटीची वेस सरकली. एका रातीत न्हाई, एका दुपारीत सरकली. आन् तीबी तीनशे मीटर! आता तीनशे मीटर म्हंजे किती, ते आमच्या गावात कुनालाच ठावं न्हवतं. ग्रामसेवक भोसले भाऊसायबांनी सांगितलं, "साधारन तीनशे पावलं." तवा पारावरचे गणपा आजोबा म्हनले, "कुनाची पावलं? माझी का तुझी?" कारन गणपा आजोबांचं एक पाऊल म्हंजे भाऊसायबांची दीड पावलं. भाऊसायेब बुटके, आजोबा उंच. त्या दिवशी तीनशे मीटर किती, ह्यावरच दोन तास वाद झाला. गोष्ट सुरू व्हायच्या आधीच!

मी रंगा. एसटी स्टँडसमोर माझी पानाची टपरी हाय. गावात जे काय घडतं ते आधी माझ्या टपरीवर येतं, मग गावात जातं. काही काही गोष्टी तर गावात घडायच्या आधीच माझ्या टपरीवर घडून गेलेल्या असत्यात. तर ऐका.

आमच्या वडगाव खुंटीच्या शेजारी आंबेवाडी. दोन्ही गावांच्या मधी एक वढा, एक बांध आन् तीन पिढ्यांचं वैर. हे वैर कशापायी सुरू झालं, ह्याच्या गावात सात गोष्टी सांगत्यात. कुनी म्हनतं बैलांच्या शर्यतीत आंबेवाडीच्या बैलानं आमच्या बैलाला ढुशी दिली. कुनी म्हनतं आमच्या गावच्या एका लग्नात आंबेवाडीची वरात आली आन् जिलेबी संपली. वऱ्हाडी पंगतीत बसून ऱ्हायले आन् वाढपी कढईत डोकावून ऱ्हायले. तवापासून आंबेवाडीचे लोक आमच्या गावात पाणीसुद्धा उभ्यानंच पित्यात, बसले तर कुनीतरी "जिलेबी संपली" म्हनेल ह्या भीतीनं. खरं काय ते देवालाच ठावं. आन् देव कुनाचा, ह्यावरच पुढचा सगळा घोळ झाला.

तर झालं असं की सरकारनं सगळ्या गावांची नवी मोजनी काढली. उपग्रहावरून. म्हंजे आभाळात एक यंत्र फिरतंय, ते खाली बघतं आन् सांगतं की तुझा बांध इथं, माझा बांध तिथं. आमच्या गावात आजपर्यंत बांध मोजायची एकच पद्धत व्हती: ज्याचा आवाज मोठा त्याचा बांध पुढं. आता आभाळातलं यंत्र आपला आवाज ऐकत न्हाई, ह्याचंच गावाला मोठं दुःख झालं.

मोजनीला सरकारी साहेब आले. देसाई साहेब. पांढरा शर्ट, डोळ्यावर चष्मा, हातात एक काळं डबडं आन् खांद्यावर तीन पायांचं स्टँड. ते स्टँड बघून गणपा आजोबा म्हनले, "ह्यो फोटूवाला दिसतोय. लगीन कुनाचं हाय?" साहेबांनी समजावून सांगितलं की ह्या डबड्याचा उपग्रहाशी संबंध हाय. तवा तुकाराम बाबा पुढं सरकले आन् त्या डबड्याच्या कानाशी तोंड नेऊन मोठ्यानं म्हनले, "आमचा राम राम सांगा वर!" साहेबांनी चष्मा काढून पुसला, परत घातला आन् काही बोलले न्हाईत. सरकारी माणूस कुठं बोलायचं आन् कुठं गप बसायचं हे बरोबर जानतो.

साहेब दिवसभर फिरले. डबडं इथं ठेवलं, तिथं ठेवलं. डबडं मधीच "पीप पीप" करायचं. प्रत्येक "पीप"ला मागं चाललेली पोरं "पीप" म्हनायची. संध्याकाळपर्यंत साहेबांच्या मागं वीस पोरं आन् दोन कुत्री व्हती. संध्याकाळी साहेब ग्रामपंचायतीत आले, नकाशा पसरला आन् म्हनले, "सरपंच साहेब, जरा बसा."

आमचे सरपंच आबासाहेब जगताप. माणूस मोठा तालेवार. मिशी अशी की तिच्यावर चिमण्या बसतील. ते म्हनले, "बसायचं काय कारन? उभ्यानं सांगा."

साहेब म्हनले, "नव्या मोजनीप्रमानं तुमच्या गावाची हद्द तीनशे मीटर अलीकडं येते."

"मंजी?"

"मंजी, मारुतीचं देऊळ, ही ग्रामपंचायत आन्..." साहेब थांबले. नकाशावर बोट ठेवलं. "...आन् तुमचं घर, आंबेवाडीच्या हद्दीत जातंय."

आबासाहेब बसले. कुनी सांगायच्या आधीच बसले. बसले ते खुर्चीवर न्हाई, खुर्चीच्या बाजूला. भाऊसायबांनी पानी आनलं. आबासाहेबांनी ते प्यायलं न्हाई, आधी विचारलं, "हे पानी कुठलं? आपल्या गावचं का त्यांच्या?" कारन ग्रामपंचायतीचा नळसुद्धा आता आंबेवाडीत गेला व्हता!

ही बातमी माझ्या टपरीवर पंधरा मिनिटांत आली आन् गावात अर्ध्या तासात पसरली. आन् आंबेवाडीत? आंबेवाडीत ती दहा मिनिटांत पोचली. कसं ते आजपर्यंत कुनाला कळलं न्हाई. आमच्या गावात आंबेवाडीचा कुनीतरी हेर हाय अशी गावात कुजबूज हाय. संशय माझ्यावरबी घेतला गेला, कारन मी आंबेवाडीच्या लोकांनाबी पान लावून देतो. पन धंदा म्हंजे धंदा. चुना गावाचा भेद करत न्हाई.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आंबेवाडीचे पाटील, शिवराम पाटील, आमच्या गावात आले. पहिल्यांदा. तीन पिढ्यांत पहिल्यांदा पाटलांचा पाय आमच्या वेशीच्या आत पडला. आता वेस कुठली, हाच प्रश्न असल्यानं त्यांनी आधी साहेबांचा नकाशा मागवला, नकाशा हातात धरून चालत आले आन् जिथं नवी हद्द संपती तिथं बरोबर थांबले. एक पाऊल पुढं न्हाई. सोबत त्यांच्या गावचा बँड. बँडवाले "आज मेरे यार की शादी है" वाजवत व्हते. त्यांना दुसरं गानं येत नव्हतं.

पाटील मारुतीच्या देवळापाशी आले, हात जोडले आन् मोठ्यानं म्हनले, "आमच्या गावात तुमचं स्वागत असो, मारुतीराया!"

आता हे ऐकून आमच्या गावचे लोक कसे गप बसतील? पारावरून गणपा आजोबा काठी टेकत आले. "मारुती तुमचा कसा? ह्यो मारुती माझ्या आजोबाच्या आजोबानं बसवलाय!"

"मग बसवला तुमच्या आजोबांनी, पन बसलाय आमच्या जागेत," पाटील म्हनले. "पाव्हना घरात आला म्हंजे घर पाव्हन्याचं होतं का?"

तुकाराम बाबा म्हनले, "मारुती पाव्हना न्हाई, मालक हाय!"

"मग मालकाचं घर आमच्या गावात हाय," पाटील म्हनले.

आता ह्याला उत्तर काय? सगळे गप. तवा भाऊसायेब ग्रामसेवक पुढं आले. भाऊसायेब म्हंजे सरकारी कागदांचं चालतं बोलतं कपाट. त्यांनी खिशातून कागद काढला, चष्मा लावला आन् म्हनले, "नियमाप्रमानं जोपर्यंत गॅझेट निघत न्हाई, तोपर्यंत..."

"गॅझेट म्हंजे?" पाटलांनी विचारलं.

"सरकारी कागद."

"मग तो निघंल तवा बघू," पाटील म्हनले. "तवापर्यंत मारुती आमचा." आन् बँडवाल्यांना खूण केली. बँडवाल्यांनी परत "आज मेरे यार की शादी है" सुरू केलं.

त्या रात्री आमच्या गावात कुनीच झोपलं न्हाई. आंबेवाडीवाले रातोरात मारुती उचलून नेतील अशी भीती. आता मारुती उचलायचा म्हंजे चेष्टा न्हाई; चार हात उंच, शेंदरानं माखलेला दगडी मारुती. त्याला हलवायला दहा माणसं आन् एक क्रेन लागेल. पन भीतीला अक्कल कुठं असती? आबासाहेबांनी देवळाभोवती पहारा बसवला. वीस माणसं, हातात काठ्या, कंदील. रात्री दोन वाजता अंधारात कुनीतरी चालत येत असल्याचा आवाज आला. "कोन हाय?" म्हनून सगळे धावले. कंदील उचलला तर तुकाराम बाबा. लघवीला आलते. पहाऱ्यावरच्या लोकांनी त्यांना चांगलं घेरलं आन् बाबांनी घाबरून हात वर करून आपलं नाव, बापाचं नाव, आजोबाचं नाव आन् आपल्या म्हशीचं नाव सांगितलं, तवा कुठं सुटका झाली. म्हशीचं नाव ऐकल्यावर पहारेकऱ्यांची खात्री पटली, कारन त्या म्हशीला आख्खा गाव ओळखतो. ती सगळ्यांच्या मळ्यात चरती.

पहाटे चार वाजता दुसरा आवाज आला. ह्या वेळेला खरंच आंबेवाडीची माणसं व्हती. पाच-सहा. हातात काठ्या, कंदील. आमचे लोक धावले, ते लोक थांबले. कंदिलाच्या उजेडात एकमेकांची तोंडं बघितली. विचारलं, "इथं काय करताय?" ते म्हनले, "आमच्या गावचं देऊळ हाय, पहारा करतोय. तुम्ही कुठं निघाला?" आमचे लोक म्हनले, "आमच्या गावचं देऊळ हाय, आम्हीबी पहाराच करतोय." मग झालं काय, दोन्ही गावची माणसं देवळाच्या दोन्ही बाजूला बसली आन् पहाटेपर्यंत एकमेकांवर लक्ष ठेवत ऱ्हायली. सकाळी पुजारी आले तवा दोन्ही गावच्या पहारेकऱ्यांना पेंग आलती आन् दोघंबी एकमेकांच्या खांद्यावर डोकं टेकवून घोरत व्हते. पुजारीबुवांनी कुनाला उठवलं न्हाई. त्यांनी फक्त मारुतीकडं बघून म्हनलं, "देवा, ह्यांच्यात समेट तूच घडवू शकतोस. आन् तो तू रात्री घडवलास."

आता सगळ्यात गमतीची गोष्ट म्हंजे आबासाहेबांचं घर. साहेबांनी परत मोजनी केली, बारीक मोजनी, तवा कळलं की हद्दीची रेघ आबासाहेबांच्या घराच्या बरोबर मधून जाती. स्वयंपाकघर वडगावात, आन् ओसरी, माजघर आन् आबासाहेबांचा पलंग आंबेवाडीत.

हे कळल्यावर आबासाहेबांच्या कारभारनी, सुमनवहिनी, ताडकन उठल्या. "मी माझ्या गावात स्वयंपाक करणार. ज्याला जेवायचं त्यानं वडगावात यावं."

आबासाहेब म्हनले, "आगं, मी तुझा नवरा!"

"नवरा माझ्या गावचा असला तर," वहिनी म्हनल्या. "परगावच्या माणसाला मी ताट वाढत न्हाई."

त्या दिवसापासून आबासाहेब रोज जेवायला स्वयंपाकघरात येत्यात आन् जेवून झालं की "आपल्या गावात" जाऊन झोपत्यात. वहिनी रात्री माजघरात यायला तयार न्हाईत, कारन "मी आंबेवाडीत झोपणार न्हाई." मग आबासाहेबांनी आपला पलंग ओढत ओढत आनून बरोबर रेघेवर ठेवला. अर्धा पलंग वडगावात, अर्धा आंबेवाडीत. "आता बोल," ते म्हनले. वहिनींनी विचार केला आन् पलंगाच्या वडगावच्या बाजूला झोपल्या. रात्री आबासाहेबांनी कूस बदलली की वहिनी म्हनायच्या, "सीमा ओलांडू नका!" तीन दिवस हे चाललं. चौथ्या दिवशी आबासाहेब ओसरीवर झोपले आन् म्हनले, "ह्यापेक्षा आंबेवाडीत ऱ्हायलेलं बरं. तिथं कुनी हद्दीचा हिशोब मागत न्हाई."

पन खरा घोळ पुढं व्हता. घर आंबेवाडीत गेलं म्हंजे आबासाहेब कागदोपत्री आंबेवाडीचे रहिवासी झाले. आन् आंबेवाडीचा रहिवासी वडगावचा सरपंच कसा? हा प्रश्न पारावर कुनीतरी काढला आन् सगळा पार हादरला. तुकाराम बाबा म्हनले, "मंजी आपलं गाव आता सरपंचाशिवाय?" गणपा आजोबा म्हनले, "मग आपल्या गावात आता राज्य कुनाचं? माझ्या म्हशीचं?" ते म्हस म्हनले का माझ्या म्हशीचं म्हनले, ते कुनालाच नीट ऐकू आलं न्हाई.

ही बातमी पन आंबेवाडीत दहा मिनिटांत पोचली. आन् शिवराम पाटील दुसऱ्या दिवशी परत आले. ह्या वेळेला बँड न्हाई, हातात हार. आबासाहेबांच्या ओसरीवर, म्हंजे आंबेवाडीच्या हद्दीत, उभे ऱ्हायले आन् म्हनले, "आबासाहेब, आता तुम्ही आमच्या गावचे. आमच्या गावाचे सरपंच व्हा. आमचा सरपंच तसाबी गेले दोन वर्षं शहरात लेकीकडं हाय."

आबासाहेबांचा चेहरा बघण्यासारखा व्हता. एका बाजूला मान, एका बाजूला गाव. ते काही बोलायच्या आत स्वयंपाकघरातून सुमनवहिनींचा आवाज आला, "हार घातला ना, तर आज रात्रीची भाकरी आंबेवाडीतून मागवा!"

आबासाहेबांनी हार परत केला. पाटलांनी तो हार मारुतीला घातला. मारुती आपला की त्यांचा, ह्याचा निकाल न लागल्यानं मारुतीला त्या आठवड्यात अकरा हार पडले. सहा आमचे, पाच त्यांचे. तुकाराम बाबांनी ते हार मोजून ठेवले आन् जाहीर केलं, "आम्ही एका हारानं पुढं हावोत!"

मग आली जत्रा. चैत्रात आमच्या मारुतीची जत्रा भरती. ती इतकी मोठी की पंचक्रोशीतून लोक येत्यात. आता प्रश्न: जत्रा कुनाची? आंबेवाडीनं जाहीर केलं, "मारुती आमच्या हद्दीत, जत्रा आम्ही भरवणार." आमच्या गावानं जाहीर केलं, "जत्रा आमच्या आजोबांनी सुरू केली, आम्हीच भरवणार." दोघांनीबी पत्रकं छापली. दोघांनीबी एकाच छापखान्यात छापली. छापखानेवाल्यानं दोघांकडून पैसे घेतले, एकच मजकूर ठेवला आन् फक्त गावाचं नाव बदललं. त्यानं मला नंतर सांगितलं, "रंगा, ह्या वर्षीची दिवाळी तुमच्या वैरावर झाली."

दोन्ही गावांनी तमाशाचा फड बोलावला. आन् इथंच खरी गंमत. पंचक्रोशीत नावाजलेला फड एकच, "कमळाबाई वडगावकरीन आन् पार्टी." हो, नावात वडगाव! आमच्या गावाला वाटलं, हा तर आपल्या गावचा फड. आंबेवाडीला वाटलं, पैसे दिले की फड कुनाचाबी असतो. दोघांनीबी त्याच फडाला सुपारी दिली. एकाच दिवसाची, एकाच वेळेची, एकाच मारुतीसमोरची.

जत्रेच्या दिवशी कमळाबाई आल्या. देवळासमोर दोन स्टेज. एक वडगावच्या बाजूला, एक आंबेवाडीच्या बाजूला. मधी फक्त दहा हाताचं अंतर. कमळाबाईंनी दोन्ही स्टेज बघितले, आपल्या ढोलकीवाल्याकडं बघितलं आन् विचारलं, "आता नाचायचं कुठं?"

आबासाहेब म्हनले, "इकडं."

शिवराम पाटील म्हनले, "तिकडं."

कमळाबाईंनी दोघांना बघितलं आन् म्हनल्या, "मी दोन्ही गावांचे पैसे घेतलेत. त्यामुळं मी दोन्हीकडं नाचणार. एक लावणी इकडं, एक तिकडं."

मग काय, पहिली लावणी वडगावच्या स्टेजवर. आमचे लोक शिट्ट्या मारू लागले. लावणी संपली, कमळाबाई घुंगरू वाजवत दहा हात चालल्या आन् आंबेवाडीच्या स्टेजवर चढल्या. आता तिकडं शिट्ट्या. ढोलकीवाला ढोलकी गळ्यात अडकवून मागं मागं धावत व्हता. चौथ्या लावणीनंतर त्यानं ढोलकी जमिनीवर ठेवली आन् म्हनला, "बाई, मी इथंच, मधी बसतो. माझी ढोलकी दोन्ही गावाला ऐकू जाईल." आन् खरंच तो रेघेवर बसला. त्या रात्री वडगाव आन् आंबेवाडीत एकच गोष्ट समान व्हती: ढोलकी.

रात्री बारा वाजता कमळाबाईंनी "मला लागली कुनाची उचकी" सुरू केली. गानं इतकं रंगलं की दोन्ही स्टेजवरची माणसं उठून मधी आली. मधी, म्हंजे बरोबर रेघेवर. आन् नाचू लागली. आमचे तुकाराम बाबा आन् आंबेवाडीचे एक म्हातारे, त्यांचं नाव पंढरी आजोबा, एकमेकांच्या खांद्याला हात लावून नाचू लागले. गानं संपलं तवा दोघांच्या लक्षात आलं की आपण कुनासोबत नाचतोय. दोघंबी दचकून मागं सरकले. पन तवापर्यंत गावानं ते बघितलं व्हतं.

दुसऱ्या दिवशी पारावर पंढरी आजोबा आले. आंबेवाडीचा माणूस आमच्या पारावर! गावानं त्यांच्याकडं डोळे वटारून बघितलं. पन ते आले आन् गणपा आजोबांच्या शेजारी बसले. मग जे सांगितलं ते ऐकून आख्खा पार गप झाला.

पंढरी आजोबा म्हनले, "गणपा, आता लपवून काय उपयोग. ती हद्दीची दगडी खूण आठवती का? वढ्याजवळची?"

गणपा आजोबांचा चेहरा बदलला. "आठवती."

"तू आन् तुझा भाऊ एका रातीत ती खून उपसून आमच्या बाजूला दीडशे हात पुढं नेऊन रोवली व्हती. पन्नास वर्षांपूर्वी."

सगळा पार गणपा आजोबांकडं बघू लागला. गणपा आजोबांनी मान खाली घातली. मग हळूच म्हनले, "आन् दुसऱ्या रातीत तू आन् तुझा मेव्हना ती परत उपसून आमच्या बाजूला तीनशे हात आत नेऊन रोवलीत. मला ठावं हाय."

"मंजी?" आबासाहेब ओरडले.

"मंजी आम्ही दीडशे हात पुढं नेली, ह्यांनी तीनशे हात मागं आनली," गणपा आजोबा म्हनले. "आम्हाला वाटलं जाऊ दे, पुढच्या वर्षी परत नेऊ. पन पुढच्या वर्षी माझं लगीन झालं आन् रातीचं बाहेर जायची बंदी आली."

पंढरी आजोबा म्हनले, "माझं पन तेच झालं."

पारावर हशा पिकला. आबासाहेब हसावं का रडावं ह्या विचारात. भाऊसायबांनी पटकन कागदावर हिशोब मांडला. आन् म्हनले, "आबासाहेब, आता कळलं. आपले नकाशे, आपली वेस, आपली जत्रा, सगळं गेली पन्नास वर्षं ह्या दगडावरून ठरत व्हतं. आन् तो दगड ह्या दोघांनी रातीत फिरवला. उपग्रहानं फक्त खरी जागा दाखवली."

तवा शिवराम पाटील पारावर आले. पंढरी आजोबांना शोधत. त्यांनी सगळं ऐकलं. मग गणपा आजोबांकडं बघितलं, आपल्या गावच्या आजोबांकडं बघितलं आन् म्हनले, "मंजी हे वैर...?"

"वैर कसलं," पंढरी आजोबा म्हनले. "आम्ही दोघं रातीत भेटायचो. एक दगड उपसायला यायचा, दुसरा बघायला. मग दोघंबी बसून विडी ओढायचो आन् परत जायचो. दिवसा भांडायचो, कारन गावाला तेच आवडायचं."

आता काय बोलायचं! तीन पिढ्यांच्या वैराचा पाया एक दगड आन् दोन विड्या!

त्यानंतरची गोष्ट लहान हाय. देसाई साहेब परत आले. त्यांनी सांगितलं, "उपग्रहाची मोजनी फक्त मोजनी असती. कायद्यानं हद्द बदलायची म्हंजे फाईल जिल्ह्याला जानार, तिथून वर, वरून परत खाली. त्याला दहा वर्षं लागतील." भाऊसायबांनी विचारलं, "तवापर्यंत?" साहेब म्हनले, "तवापर्यंत जुनी हद्द." आन् आपलं तीन पायांचं स्टँड उचलून निघून गेले. जाताना माझ्या टपरीवर पान खाल्लं आन् म्हनले, "तुमच्या गावासारखी मोजनी मी आयुष्यात केली न्हाई. डबडं पीप करायचं ते ठीक, पन पोरं पीप करायची ते डबड्यापेक्षा मोठ्यानं."

मारुती आमचाच ऱ्हायला. ग्रामपंचायत आमचीच ऱ्हायली. आबासाहेबांचं घर परत एकाच गावात आलं आन् सुमनवहिनींनी त्यांना परत माजघरात झोपायची परवानगी दिली. पन पलंग त्यांनी रेघेवरून हलवू दिला न्हाई. "आठवन म्हनून," त्या म्हनतात.

आन् जत्रा? पुढच्या वर्षीपासून जत्रा दोन्ही गावं मिळून भरवत्यात. पत्रक एकच छापतात, फक्त त्यात गावांची नावं कुनाचं आधी, ह्यावरून दर वर्षी दोन दिवस वाद होतो. मग छापखानेवाला अर्ध्या पत्रकांत एक नाव आधी आन् अर्ध्यांत दुसरं नाव आधी छापतो. फड एकच, स्टेज एकच, आन् ढोलकीवाला मधी.

गणपा आजोबा आन् पंढरी आजोबा आता रोज संध्याकाळी वढ्याजवळच्या त्या दगडापाशी बसत्यात. विडी ओढत्यात. मी एकदा विचारलं, "आजोबा, आता तरी दगड हलवायचा विचार न्हाई ना?"

गणपा आजोबा हसले आन् म्हनले, "रंगा, दगड हलवायला आता कंबर न्हाई. पन भांडायला तोंड हाय. ते कोन घेऊन जानार?"

आन् खरंच, वैर काही संपलं न्हाई. आता दोन्ही गावं भांडत्यात ते ह्या गोष्टीवरून, की त्या रातीत दगड पहिल्यांदा कुनी हलवला. आमचे म्हनतात आंबेवाडीवाल्यांनी, ते म्हनतात आमच्यांनी. आन् ह्याचा निकाल उपग्रहालासुद्धा लावता येत न्हाई, कारन पन्नास वर्षांपूर्वी तो आभाळात नव्हता.

माझ्या टपरीवर मात्र आता दोन्ही गावची माणसं एकाच बाकड्यावर बसून पान खात्यात. एक आमचा, एक त्यांचा. आन् मधी मी. चुना सगळ्यांना सारखाच लावतो. वेस सरकली, पन माझी टपरी जागची हलली न्हाई. धंदा म्हंजे धंदा!