नक्कल

सातारा जिल्हा न्यायालयाच्या जुन्या इमारतीत तळमजल्यावर, उत्तरेकडच्या टोकाला टंकलेखनाची खोली आहे. त्या खोलीत ऊन कधी येत नाही. खिडकीबाहेर एक जुनं उंबराचं झाड आहे आणि त्याच्या पलीकडे मुद्देमालाच्या खोलीची ओलसर भिंत. त्यामुळे भर दुपारीही तिथं ट्यूबलाईट लावावी लागते. ती ट्यूबलाईट गेली तीन वर्षं एका टोकाला काळी पडली आहे आणि अधूनमधून थरथरते. तिच्या दुरुस्तीचा अर्ज सुनंदा भोसलेने स्वतःच टाईप करून दिला होता. आता तो अर्ज कुठल्या कपाटात, कुठल्या गठ्ठ्याखाली दबला असेल हे तिलाही सांगता आलं नसतं.

सुनंदाला त्या खोलीत वीस वर्षं झाली होती. वीस वर्षांत सात न्यायाधीश आले आणि बदलून गेले. तीन शिपाई निवृत्त झाले, एक वारला. फायली मात्र तशाच राहिल्या. लाल फितीत बांधलेले, कोपरे दुमडलेले, वरच्या पानावर निळ्या शाईत तारखांवर तारखा लिहिलेले गठ्ठे. काही फायली तर तिच्या नोकरीपेक्षाही जुन्या होत्या. त्यांच्या पानांना एक विशिष्ट वास येई. जुन्या कागदाचा, डिंकाचा आणि कुणाच्या तरी घामेजलेल्या हातांचा. पहिल्या वर्षी त्या वासाने तिला मळमळायचं. आता तो वास आला नाही तर दिवस सुरू झाल्यासारखा वाटत नसे.

तिचं काम साधं होतं. दिवाणी न्यायाधीश, वरिष्ठ स्तर, न्यायालय क्रमांक तीनमध्ये साक्षी नोंदवायच्या. साहेब सांगतील ते, साक्षीदार बोलेल ते, लघुलिपीत वहीत उतरवायचं आणि मग खोलीत येऊन टाईप करायचं. कोर्टातला संगणक गेले आठ महिने बंद पडला होता. नव्या संगणकाची मागणी जिल्हा कार्यालयातून मुंबईकडे आणि मुंबईहून पुन्हा जिल्हा कार्यालयाकडे असा प्रवास करत होती. त्यामुळे सुनंदाची जुनी पेन्सिल आणि जुनी वही पुन्हा कामाला लागली होती. ती दुपारची साक्ष संध्याकाळी टाईप करायची. सकाळी ती प्रत एकदा वहीशी ताडून पाहायची, शिक्का मारायची आणि फायलीत लावायची. वीस वर्षांत तिच्या प्रतीत एकही चूक सापडली नव्हती. याचा तिला अभिमान होता, पण तो ती कधी बोलून दाखवत नसे.

तिच्या पहिल्या वरिष्ठ, जोशीबाई, तिला एक गोष्ट सांगायच्या. "शब्द ऐकायचे सुनंदा, अर्थ नाही. अर्थ ऐकायला लागलीस की हात मागे पडतो." सुनंदाने ते मनावर घेतलं होतं. खुनाचे खटले, हुंड्याचे खटले, बापाने मुलाविरुद्ध दिलेल्या साक्षी, वहिनीने दिराविरुद्ध केलेले आरोप, सगळं तिच्या कानातून थेट बोटांत उतरायचं. मधे कुठे थांबायचं नाही. साक्षीदारांचे चेहरे तिला आठवायचे. कठड्याला धरायची त्यांची पद्धत, घसा खाकरून "होय साहेब" म्हणायची त्यांची लकब, शपथ घेताना थरथरणारे हात. पण त्यांनी काय सांगितलं, हे विचारलं असतं तर ती गोंधळली असती.

नियमित दिवाणी दावा क्रमांक १८७/२००९ हा तिच्या ओळखीचा होता. कुरणवाडी, तालुका कोरेगाव. गट नंबर चारशे बारा. दोन चुलत भावांमधला वाटणीचा दावा. मूळ वादी चार वर्षांपूर्वी वारला आणि त्याचा मुलगा वारस म्हणून दावा चालवत होता. वादाचा मुद्दा जमिनीपेक्षा त्या जमिनीतल्या एका जुन्या विहिरीचा होता. ती आता बुजवलेली होती, तरी कागदोपत्री होती. सोळा वर्षांत त्या फायलीची जाडी तीन बोटांवरून एका वितीवर गेली होती. सुनंदाने त्यातली किमान दोनशे पानं स्वतः टाईप केली असतील.

सोमवारी वादीतर्फे साक्षीदार क्रमांक तीन तपासला गेला. दत्तू बाबूराव जाधव, वय अठ्ठ्याहत्तर, धंदा शेती. कानाने कमी ऐकणारा, प्रत्येक प्रश्न दोनदा विचारावा लागणारा. बांध पूर्वीपासून ओढ्याच्या कडेने होता, एवढं सांगायला त्याने दीड तास घेतला. सुनंदाने संध्याकाळी सहा वाजता ती साक्ष टाईप केली. रेखा साडेपाचलाच गेली होती. शिपाई गणपतने कुलपं लावायची घाई केली होती. ती प्रत छापून ड्रॉवरमध्ये ठेवून सुनंदा घरी गेली होती.

मंगळवारी सकाळी, चहाचा पहिला घोट घेऊन तिने प्रत उघडली.

तिसऱ्या पानावर, "बांध ओढ्याच्या कडेनेच होता, हे मला माझ्या वडिलांनी सांगितलं" आणि "मला एवढंच माहीत आहे" या दोन वाक्यांच्या मधे एक वाक्य होतं:

"त्या वर्षी विहिरीचं पाणी गोड लागलं, म्हणून कुणी काही विचारलं नाही."

सुनंदाने ते वाक्य दोनदा वाचलं. मग तिने चहाचा कप बाजूला ठेवला.

दत्तू जाधव हे बोलला नव्हता. याबद्दल तिच्या मनात जराही शंका नव्हती. तो विहिरीबद्दल एक शब्दही बोलला नव्हता. विहिरीचा प्रश्न पुढच्या साक्षीदारासाठी राखून ठेवल्याचं वकील साळुंखेंनी आदल्याच दिवशी साहेबांना सांगितलं होतं. दत्तू बांधाबद्दल बोलला, ओढ्याबद्दल बोलला, एकदा त्याच्या बैलाबद्दल बोलला. तेव्हा साहेबांनी त्याला थांबवलं होतं. पण विहीर नाही. आणि "गोड" हा शब्द तर नाहीच नाही.

तिने लघुलिपीची वही उघडली. सोमवारची पानं. तिची ओळखीची, किंचित डावीकडे झुकलेली वळणं. बांध, ओढा, वडील, "मला एवढंच माहीत आहे." मधे काही नव्हतं. दोन ओळींमध्ये जेवढी जागा असायला हवी तेवढीच होती.

तिने मनाशी हिशोब मांडला. काल संध्याकाळी ती थकली होती. डोकं दुखत होतं. कदाचित दुसऱ्याच कुठल्या फायलीतलं वाक्य... पण कुठल्या? तिने गेल्या आठवड्यात टाईप केलेल्या सगळ्या साक्षी आठवून पाहिल्या. एक अपघात विम्याचा दावा, एक भाडेकरूचा, दोन बँकेच्या वसुलीचे. कुठेही विहीर नव्हती.

तिने संगणक सुरू केला, फाईल उघडली आणि ते वाक्य खोडलं. प्रत पुन्हा छापली, शिक्का मारला आणि जुनी प्रत फाडून कचऱ्याच्या टोपलीत टाकली. मग, का कुणास ठाऊक, ती टोपलीतून परत काढली, चौपदरी घडी करून पर्समध्ये ठेवली.

साडेअकराला न्यायालय क्रमांक तीनमध्ये दावा क्रमांक १८७ पुकारला गेला. वकील साळुंखेंनी नवा साक्षीदार उभा केला. साक्षीदार क्रमांक चार. यशोदा गणपत शिंदे, वय सुमारे ऐंशी, राहणार कुरणवाडी. तिला नातवाने टेम्पोतून आणलं होतं. सकाळी आठची एसटी चुकली, म्हणून टेम्पो, असं तो कुणालातरी सांगत होता. म्हातारीच्या अंगावर नऊवारी होती, कपाळावर मोठं कुंकू आणि डोळ्यांत मोतीबिंदूचा पांढरा पडदा. तिने शपथ घेतली नाही, फक्त हात जोडले. साहेबांनी ते चालवून घेतलं.

साळुंखेंनी विहिरीबद्दल विचारलं. विहीर कुणाची होती, पाणी कोण भरायचं, विहीर बुजवली कधी. म्हातारी सावकाश, थांबत थांबत बोलत होती. सुनंदाची पेन्सिल नेहमीसारखी चालत होती. "विहीर दोघांचीच होती. दोन्ही घरची माणसं पाणी भरायची. आमच्या सासूबाई सांगायच्या..."

मग म्हातारी थांबली. ती साहेबांकडे पाहत नव्हती, वकिलांकडेही नाही. तिची नजर खाली कुठेतरी होती, साहेबांच्या व्यासपीठाच्या पायथ्याशी.

"त्या वर्षी विहिरीचं पाणी गोड लागलं, म्हणून कुणी काही विचारलं नाही."

सुनंदाची पेन्सिल थांबली नाही. वीस वर्षांच्या सवयीने तिच्या हाताने ते वाक्य उतरवलं, शब्दन् शब्द, आणि पुढच्या ओळीसाठी तयार राहिला. पण तिच्या पोटात कुठेतरी, बेंबीच्या थोडं वर, काहीतरी थंड पसरलं. तांब्यातलं विहिरीचं पाणी पोटात उतरताना जसं जाणवतं, तसं.

साहेबांनी चष्म्यावरून पाहिलं. "कुठलं वर्ष, आजी?"

"ते आता कुणाला आठवायचं, साहेब."

"बरं. पुढे विचारा."

साळुंखे पुढे गेले. विहीर बुजवली ती बहुधा ब्याऐंशी-त्र्याऐंशीत. नंतर वाद सुरू झाला. वगैरे. सुनंदा लिहीत राहिली. दुपारी एकला जेवणाची सुट्टी झाली. म्हातारीची उलटतपासणी उद्यावर गेली.

डबा उघडून सुनंदा खोलीत बसली, पण घास घशाखाली उतरेना. तिने पर्समधली घडी केलेली प्रत काढली आणि वाक्य पुन्हा वाचलं. ते तिथंच होतं. तिने ते खोडलं होतं, फाडलं होतं, पण इथे ते छापलेलं होतं. तिच्याच संगणकावर, तिच्याच अक्षरांच्या वळणात.

मनाने लगेच एक सोपी वाट शोधली. म्हातारी कदाचित कालही आली असेल. कॉरिडॉरमध्ये बाकावर बसली असेल आणि नातवाशी बोलताना हे वाक्य म्हणाली असेल. सुनंदा तिथून गेली असेल आणि ते वाक्य कानावर पडून कुठेतरी आत राहिलं असेल. संध्याकाळी थकलेल्या बोटांनी ते नकळत टाईप केलं असेल. असं होतं. माणसाचं मन विचित्र असतं.

पण म्हातारी सकाळीच टेम्पोतून आली होती. नातू सांगत होता. एसटी चुकली, म्हणून टेम्पो.

त्या संध्याकाळी सुनंदाने मंगळवारची साक्ष अतिशय सावकाश टाईप केली. प्रत्येक ओळ टाईप केल्यावर ती वहीतली ओळ ओठांनी पुटपुटत वाचायची आणि पडद्यावरची ओळ बोटाने ताडून पाहायची. रेखा जाताना म्हणाली, "काय गं, आज परीक्षा आहे का?" सुनंदा हसली. शेवटी तिने प्रत छापली, संपूर्ण वाचली आणि ड्रॉवरमध्ये ठेवली. ड्रॉवरला कुलूप लावलं आणि किल्ली गळ्यातल्या मंगळसूत्राच्या वाटीला अडकवून घरी नेली.

बुधवारी सकाळी तिने ड्रॉवर उघडला. कुलूप जसं लावलं होतं तसंच होतं. प्रत जशी ठेवली होती तशीच होती, कोपरा किंचित दुमडलेला.

पाचव्या पानावर, साळुंखेंच्या शेवटच्या प्रश्नानंतर, एक ओळ होती:

"ती मुलगी विहिरीकडे गेली होती. परत येताना तिला कुणी पाहिलं नाही."

या वेळी सुनंदाने कप खाली ठेवला नाही. तिचा हात तसाच अर्धवट उचललेला राहिला आणि चहा निवत गेला.

मग तिने वही उघडली.

ओळ वहीत होती.

तिच्या लघुलिपीत. तिची डावीकडे झुकलेली वळणं. फक्त ती थोडी जास्त दाबून लिहिलेली होती, पेन्सिलीचं टोक कागदात रुतल्यासारखी. मागच्या पानावरही तिचा उठाव जाणवत होता. आणि तिला ती लिहिल्याचं आठवत नव्हतं. काल साळुंखेंचा शेवटचा प्रश्न कोणता होता हे आठवत होतं, म्हातारीचं उत्तर आठवत होतं, त्यानंतर साहेबांनी "बस, जेवणाची सुट्टी" म्हटल्याचंही आठवत होतं. मधे काही नव्हतं.

तिने ती ओळ खोडली नाही.

रेखा आली, पर्स टेबलावर टाकून मुलीच्या अकरावीच्या प्रवेशाबद्दल बोलू लागली. कुठल्या कॉलेजची यादी किती टक्क्यांवर थांबली, कोणाच्या ओळखीने काय होऊ शकेल. सुनंदा मान डोलवत राहिली. मग तिने सहज विचारल्यासारखं विचारलं, "काल दुपारी तू कोर्टात होतीस का गं, तीन नंबरमध्ये?"

"नाही गं. मी दोन नंबरला होते, जामिनाचे अर्ज. का?"

"काही नाही."

गणपत चहाचे कप न्यायला आला. त्याला विचारलं, तेव्हा तो खांदे उडवून म्हणाला, "ती म्हातारी? ती सारखी पुटपुटत होती बाई. मी दाराशी उभा होतो, मला काय ऐकू येणार."

साडेअकराला दावा पुन्हा पुकारला गेला. आज प्रतिवादीचे वकील देशमुख उलटतपासणी घेणार होते. ते तडफदार होते आणि म्हाताऱ्या साक्षीदारांना गोंधळात पाडण्यात पटाईत. सुनंदाने वही उघडली, नवी पेन्सिल तासली. तिचे हात थंड होते.

देशमुखांनी सुरुवात जुन्या पद्धतीने केली. "तुम्हाला वादीच्या घरच्यांनी इथं आणलं, हे खरं आहे की खोटं?" म्हातारी गप्प राहिली. "तुम्हाला वादीने टेम्पोचं भाडं दिलं, हे खरं आहे की खोटं?" ती गप्प राहिली. "तुमची नजर अधू आहे, तुम्हाला बांध दिसत नाही, हे खरं आहे की खोटं?"

म्हातारी हळूच म्हणाली, "ती मुलगी विहिरीकडे गेली होती. परत येताना तिला कुणी पाहिलं नाही."

सुनंदाच्या हाताने ते लिहिलं. आदल्या दिवशीच्या वहीतल्या ओळीसारखंच, पेन्सिल कागदात रुतवून.

देशमुख वैतागले. "साहेब, हे असंबद्ध आहे. हे नोंदवू नये."

"साक्षीदार बोलते ते नोंदवायचं, देशमुख. तुम्ही प्रश्न नीट विचारा." साहेबांनी म्हातारीकडे पाहिलं. "कोणती मुलगी, आजी?"

म्हातारीने मान वळवली. तिच्या पांढुरक्या डोळ्यांना काय दिसत होतं हे कुणालाच सांगता आलं नसतं. पण तिचं तोंड साहेबांच्या व्यासपीठाच्या पायथ्याशी असलेल्या लहानशा टेबलाकडे होतं.

"लिहिणाऱ्या बाईंना विचारा. त्या सगळं लिहून घेतात."

कोर्टात हलकं हसू पिकलं. साळुंखे हसले, देशमुखही नाइलाजाने हसले. मागच्या बाकावर बसलेला एक पक्षकार खुसखुसला. साहेबही किंचित हसले. "त्या फक्त लिहितात, आजी. त्यांना काही माहीत नसतं. पुढे विचारा, देशमुख."

सुनंदा हसली नाही. तिने वर पाहिलंही नाही. तिच्या हाताने "लिहिणाऱ्या बाईंना विचारा" हे शब्द उतरवले आणि मग साहेबांचे शब्दही उतरवले. "त्या फक्त लिहितात. त्यांना काही माहीत नसतं." ते तिने लिहायची गरज नव्हती. साहेबांचे शेरे साक्षीत येत नाहीत. पण हात थांबला नाही.

त्या संध्याकाळी तिने साक्ष टाईप केली नाही. रेखाला डोकेदुखीचं कारण सांगून ती चार वाजताच निघाली.

सुनंदा शाहूपुरीत आईबरोबर राहायची. नवरा एसटीतून निवृत्त झाल्यावर दोन वर्षांत गेला. मुलगा पुण्यात नोकरीला होता. आई शहाहत्तर वर्षांची होती, गुडघ्यांनी जखडलेली, पण डोकं ठिकाणावर. संध्याकाळी ती दूरदर्शनवरची मालिका आवाज मोठा करून पाहायची. सुनंदाने भाजी चिरता चिरता विचारलं, "आई, आपलं आजोळ कुरणवाडीजवळ होतं ना?"

आईने आवाज कमी केला. "जवळ कसलं? कुरणवाडीच की. तुझ्या आजीचं घर त्या विहिरीच्या पलीकडं होतं. का गं?"

सुनंदाचा हात थांबला. सोळा वर्षं. सोळा वर्षं तिने "कुरणवाडी, तालुका कोरेगाव" हे शब्द शेकडो वेळा टाईप केले होते. प्रत्येक साक्षीच्या मथळ्यावर, प्रत्येक रोजनाम्यात, प्रत्येक नकलेवर. शब्द ऐकायचे, अर्थ नाही.

"आपण तिथं कधी गेलो होतो?"

"एकदाच. तू सात-आठ वर्षांची असशील. उन्हाळ्याची सुट्टी होती." आई क्षणभर थांबली. "तू तिथं आजारी पडलीस. तापाने नुसती फणफणली होतीस. आठ दिवस. मग पुन्हा कधी गेलोच नाही. आई गेल्यावर ते घरही विकलं."

"तापात मी काही बोलत होते?"

"बडबडत होतीस. आता कुठं आठवतंय इतक्या वर्षांनी." आईने रिमोट हातात फिरवला. "पाणी मागायचीस सारखी. आणि तांब्या तोंडाला लावला की नको म्हणायचीस. का विचारतेस हे?"

"काही नाही. त्या गावचा एक दावा आहे."

"तो सोळा वर्षांचा? तूच लिहितेस ना तो?"

सुनंदा काही बोलली नाही. आईने पुन्हा आवाज मोठा केला.

त्या रात्री सुनंदा अंधारात पडून राहिली आणि आठवायचा प्रयत्न करत राहिली. काहीच येत नव्हतं. फक्त एक गारवा. उन्हाळ्याच्या भर दुपारी विहिरीच्या तोंडातून वर येणारा, कुणाच्या तरी श्वासासारखा. दगडांवरचं हिरवं शेवाळ. आणि तिच्या शेजारी कुणीतरी हसत होतं. कुणी, ते नाही. मुलगा की मुलगी, तेही नाही. त्यानंतरचं पान कुणीतरी अर्ध्यातून फाडून टाकल्यासारखं कोरं होतं.

गुरुवारी सकाळी तिने ड्रॉवर उघडला नाही. आधी चहा घेतला, मग रेखाशी बोलली, मग एका जुन्या दाव्याची नक्कल काढली. अकरा वाजता, हात आपोआप गेल्यासारखा, ड्रॉवरची किल्ली कुलपात फिरली.

बुधवारची साक्ष तिने टाईपच केली नव्हती. ड्रॉवरमध्ये फक्त मंगळवारची प्रत होती, जी तिने बुधवारी सकाळीच फायलीत लावायला हवी होती आणि लावायची राहून गेली होती.

तिने ती उचलली. शेवटच्या पानाखाली, जिथे तिचा शिक्का आणि सही असायची, त्याच्या वर एक नवी ओळ होती:

"त्या दिवशी विहिरीजवळ दोघी होत्या. एकच परत आली."

सुनंदाने वही उघडली नाही. तिला ओळ वहीत आहे की नाही, हे पाहायचं नव्हतं.

साडेअकराला ती कोर्टात गेली. दावा पुकारला गेला. वकील साळुंखे उठले आणि दिलगिरीच्या सुरात म्हणाले, "साहेब, साक्षीदार गैरहजर आहे. नातवाने फोन केला होता. आजीची तब्येत बिघडली आहे. पुढची तारीख मिळावी."

देशमुखांनी नेहमीसारखी हरकत घेतली. साहेबांनी नेहमीसारखी ती नोंदवून घेतली आणि रोजनाम्यात लिहिलं: साक्षीदार गैरहजर, उलटतपासणी पुढे चालू, पुढील तारीख सतरा. पंधरा दिवसांनी.

सुनंदाने दिवसभर वाट पाहिली. कशाची, हे तिला स्वतःलाही नीट सांगता आलं नसतं. कुणीतरी ते वाक्य बोलेल, याची. कॉरिडॉरमधला कुणी पक्षकार, एखादा वकील, एखादा साक्षीदार, एखादं मूल. "त्या दिवशी विहिरीजवळ दोघी होत्या." ते लिहिलं गेलं होतं, म्हणजे ते बोललं जाणार होतं. आतापर्यंत तरी असंच घडलं होतं. पण कुणी काही बोललं नाही. संध्याकाळी गणपतने कुलपं लावली तेव्हा ते वाक्य कुठेतरी हवेत लटकलेलं होतं. पूर्ण न झालेल्या सहीसारखं.

ते पंधरा दिवस सुनंदा फारसं बोलली नाही. रेखाला वाटलं, तिची तब्येत बरी नाही. आईला वाटलं, मुलाच्या लग्नाचा विचार डोक्यात असेल. सुनंदा रोज सकाळी ड्रॉवर उघडायची. रोज प्रत तशीच असायची, नवी ओळ नसायची. दाव्याला तारीख नव्हती, म्हणून साक्ष नव्हती. साक्ष नव्हती, म्हणून ओळ नव्हती. तिने स्वतःला हे तर्कशुद्ध वाटावं असं समजावलं. पण यात तर्क कुठे होता, हे तिला उमगत नव्हतं.

एकदा, जेवणाच्या सुट्टीत, ती मुद्देमालाच्या खोलीमागच्या रेकॉर्ड रूममध्ये गेली आणि दावा क्रमांक १८७ ची मूळ फाईल उघडली. सोळा वर्षांची. वादपत्र, कैफियत, सातबाऱ्याचे उतारे, जुने नकाशे. एका नकाशात विहीर होती. एक छोटं वर्तुळ आणि त्याच्याशेजारी कुणीतरी पेन्सिलने लिहिलेलं: "बुजवलेली, सन १९८३." सुनंदा त्या वर्षी सात वर्षांची होती. तिने नकाशा बराच वेळ पाहिला. मग फाईल बांधली, फीत नीट गाठ मारून बांधली आणि परत ठेवली.

सोळा तारखेला संध्याकाळी तिला थांबावं लागलं. दुसऱ्याच एका दाव्याची तातडीची नक्कल हवी होती. रेखा गेली, गणपत बाहेर बिडी ओढत बसला. ट्यूबलाईट थरथरत होती. उंबराच्या झाडावर कावळ्यांचा कलकलाट शांत होत आला होता.

नक्कल छापून झाल्यावर, संगणक बंद करण्याआधी, सुनंदाने सवयीने दावा क्रमांक १८७ ची फोल्डर उघडली. सोळा वर्षांच्या साक्षी, तारखेनुसार लावलेल्या. सगळ्यात खाली, शेवटची फाईल.

तिच्या नावावर उद्याची तारीख होती. सतरा.

सुनंदाने ती फाईल तयार केली नव्हती. उद्याची साक्ष उद्याच होणार होती. आज तिथे काहीच असायला नको होतं.

तिने ती उघडली.

मथळा नेहमीसारखा होता. न्यायालयाचं नाव, दाव्याचा क्रमांक, पक्षकारांची नावं. त्याखाली: "वादीतर्फे साक्षीदार क्रमांक पाच." आणि त्याखाली, साक्षीदाराचं नाव, वय, धंदा, पत्ता. सुनंदाने ते नेहमीच्या नजरेने वाचलं, जशी ती रोज शेकडो नावं वाचायची. शब्द ऐकायचे, अर्थ नाही. मग अर्थ पोहोचला.

सुनंदा विठ्ठल भोसले. वय एकोणपन्नास. धंदा नोकरी. राहणार शाहूपुरी, सातारा.

खाली एकच प्रश्न होता.

"प्र. त्या दिवशी तुम्ही विहिरीजवळ होता का?"

आणि त्याखाली उत्तराची ओळ. ती भरलेली होती.

सुनंदाने ती ओळ वाचली. सावकाश, एकदा. मग पुन्हा एकदा. आणि मग, वीस वर्षांच्या सवयीने, शुद्धलेखन तपासलं. एकही चूक नव्हती. वेलांटी, उकार, अनुस्वार, सगळं जागच्या जागी होतं. जोशीबाईंनाही त्यात काढायला काही सापडलं नसतं.

तिने ती फाईल खोडली नाही. संगणक बंद केला, खुर्ची टेबलाखाली सारली, पर्स उचलली आणि बाहेर पडली. गणपतने विचारलं, "निघालात बाई?" तिने मान हलवली. बाहेर पाऊस पडून गेला होता. रस्त्याच्या कडेला साचलेल्या पाण्यात न्यायालयाच्या इमारतीचं प्रतिबिंब हलत होतं. ती त्यात पाय न घालता, कडेकडेने घरी गेली.

सतरा तारखेला सकाळी अकरा वाजता न्यायालय क्रमांक तीन भरलं. पंखे कुरकुरत फिरत होते. मागच्या बाकांवर नेहमीची गर्दी होती. तारीख घ्यायला आलेले, बसून कंटाळलेले, एकमेकांकडे संशयाने पाहणारे पक्षकार. कठड्याजवळ पाण्याचा तांब्या ठेवलेला होता. साहेब येऊन बसले, चष्मा पुसला, कामकाजाची यादी पाहिली.

सुनंदा तिच्या जागी होती. साहेबांच्या व्यासपीठाच्या पायथ्याशी, लहानशा टेबलापाशी. वही उघडी, पेन्सिल नव्याने तासलेली. तिने पदराने कपाळावरचा घाम टिपला. सकाळी तिने आईला काही सांगितलं नव्हतं. रेखालाही नाही. सांगण्यासारखं काय होतं?

साडेअकराला गणपतने पुकारलं, "नियमित दिवाणी दावा एकशे सत्त्याऐंशी, सन दोन हजार नऊ."

साळुंखे उठले. देशमुख उठले. साहेबांनी विचारलं, "साक्षीदार क्रमांक चार आल्या का?"

"नाही साहेब." साळुंखेंनी कागद चाळले. "नातवाचा निरोप आहे. आजी आता उठू शकत नाहीत. पण साहेब..." ते थबकले. पुन्हा कागद चाळले. त्यांच्या चेहऱ्यावर गोंधळ होता, जसा एखादा परिचित रस्ता अचानक अनोळखी वाटावा तसा. "आमच्या यादीत आणखी एक नाव आहे. मला आठवत नाही, मी ते कधी..."

"असू दे," साहेब कंटाळून म्हणाले. "यादीत आहे ना? बोलवा."

गणपत दाराकडे गेला. कोर्टाच्या रीतीप्रमाणे साक्षीदाराचं नाव तीनदा पुकारायचं असतं. कॉरिडॉरमधल्या गर्दीकडे तोंड करून, खणखणीत आवाजात.

सुनंदाने वहीकडे पाहिलं.

पानावर आधीच एक ओळ उतरलेली होती. तिच्या लघुलिपीत, डावीकडे झुकलेल्या वळणांत, पेन्सिल कागदात रुतवून लिहिलेली. उत्तराची ओळ. तिला ती लिहिल्याचं आठवत नव्हतं.

दारात उभ्या गणपतने श्वास घेतला.

पहिली हाक कॉरिडॉरमध्ये घुमली.

सुनंदाने वर पाहिलं नाही.