याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं
हे मसुदे जसेच्या तसे आहेत: संपादन नाही, गुण नाहीत, क्रम नाही. चुका दिसल्या तर त्या मॉडेलच्या.
Sarvam-105B ची कथा पहिल्या यांत्रिक चाळणीतच बाद झाली, म्हणून ती इथे नाही.
नोंद
लेखन: GPT-6 Astra
साक्षीतलं ते वाक्य शैलानं पहिल्यांदा वाचलं, तेव्हा तिला भीती वाटली नाही. चीड आली.
सकाळचे दहा वाजायला सात मिनिटं होती. खिडकीच्या जाळीत आदल्या दिवशीचा पाऊस अडकून राहिला होता. खाली आवारात स्टँपपेपर विकणारा माणूस आपल्या खुर्चीवरचं पाणी रुमालानं पुसत होता. टंकलेखनाच्या खोलीत नेहमीसारखा ओलसर कागदांचा वास होता. छतावरचा पंखा फिरत होता, पण त्याची हवा टेबलापर्यंत येत नव्हती.
शैलानं चष्मा वर सरकवला आणि ते वाक्य पुन्हा वाचलं.
‘बाईंनी पत्ता सांगितला नव्हता. मला घर माहीत होतं.’
कालच्या साक्षीदारानं हे म्हटलंच नव्हतं.
वीस वर्षांत तिनं हजारो माणसांची वाक्यं लिहिली होती. काही माणसं साक्ष देताना शब्द मोजून बोलत. काही एका प्रश्नाला आपल्या जन्मापासून सुरुवात करत. काही उत्तर देण्याआधी वकिलाकडे पाहत. काहींचं ‘आठवत नाही’ इतकं ठाम असे की आठवण त्यामागे लपवून ठेवली आहे, हे कळे.
कालचा माणूस वेगळा होता. दुय्यम निबंधक कार्यालयातला निवृत्त कारकून. प्रत्येक उत्तराआधी खाकरत होता. तारखा त्याला आठवत होत्या; माणसं आठवत नव्हती. त्याच्या उजव्या मनगटावर घड्याळाच्या पट्ट्याखाली पांढरा डाग होता. बोलताना तो पट्टा सैल करत राहिला होता.
त्याच्या तोंडून घर, पत्ता, बाई—यांतला एकही शब्द अशा रीतीनं आला नव्हता.
शैलानं लघुलेखनाची वही उघडली. कालच्या नोंदींच्या कडेला तिनं एक छोटा चौकोन काढला होता. कारकुनानं मूळ दस्तऐवजाऐवजी त्याची प्रमाणित प्रत पाहून उत्तर दिलं, याची खूण. त्याखालच्या ओळी वाचल्या. मग वरच्या.
ते वाक्य नव्हतं.
दुसऱ्या साक्षीचा मजकूर चुकून राहिला असावा. तिनं संगणकात आधीच्या दोन फायली उघडल्या. एका प्रकरणात पोटगीचा अर्ज होता. दुसऱ्यात शेताच्या बांधाचा वाद. घराचा पत्ता सांगण्याचा संबंध कुठेच नव्हता.
तिनं वाक्य काढून टाकलं. नवी प्रत काढली. चुकीच्या प्रतीवर आडवी रेघ मारून ती बाजूला ठेवली.
साडेदहाला शिपाई गठ्ठा घेऊन आला.
“कुलकर्ण्यांचा दावा आधी घेणार आहेत.”
शैलानं मान हलवली.
तो दावा तिला क्रमांकानं पाठ होता. सात वर्षं झाली होती. घराच्या वाटणीतून सुरू झालेला वाद आता एका हक्कसोडपत्रावर येऊन थांबला होता. सुनंदा केतकर म्हणत होती की त्यांच्या आईनं तो कागद समजून सही केलेली नव्हती. तिचा भाऊ विनायक कुलकर्णी म्हणत होता, आईचा निर्णय होता.
आईला मरून पाच वर्षं झाली होती.
तिच्या इच्छेविषयी अजून साक्षी चालू होत्या.
त्या आठवड्यात जुन्या दाव्यांचे पुरावे सलग नोंदवायचे ठरले होते. एरवी महिन्यांच्या अंतरानं दिसणारे चेहरे आता रोज सकाळी त्याच बाकांवर येऊन बसत होते. सुनंदा पिशवी मांडीवर घेऊन बसे. विनायक सोबतच्या माणसाशी हळू बोलत असे. दोघं एकमेकांकडे पाहत नसत.
त्या दिवशी साक्षीदार होता भाड्याची गाडी चालवणारा एक म्हातारा माणूस.
त्याचं नाव घेतल्यावर तो मागच्या बाकावरून उठला. त्याच्या सदऱ्याची एक बाही दुसरीपेक्षा अधिक चुरगळलेली होती. साक्षीदाराच्या जागी उभं राहिल्यावर त्यानं आधी चप्पल नीट केली.
त्याला कुलकर्ण्यांच्या आईला नोंदणी कार्यालयात नेल्याविषयी प्रश्न विचारले गेले. तो त्यांना ओळखत होता का, गाडी कोणी सांगितली होती, पैसे कोणी दिले होते.
शैला नेहमीच्या वेगानं नोंदी घेत होती.
“त्यांच्या घरी तुम्ही पहिल्यांदाच गेला होतात?”
“नाही.”
“मग पत्ता कुणी सांगितला?”
म्हातारा म्हणाला, “बाईंनी पत्ता सांगितला नव्हता. मला घर माहीत होतं.”
पेन्सिलचं टोक कागदावर तसंच राहिलं.
पुढचा प्रश्न झाला. उत्तरही झालं. शैलानं वर पाहिलं. म्हातारा सदऱ्याच्या खिशातला रुमाल बाहेर काढत होता. वकील कागद चाळत होते. न्यायाधीशांनी समोरच्या प्रतीवर काही नोंद केली.
कुणी थांबलं नव्हतं.
“शैला?”
तिनं दचकून मान वर केली.
“शेवटचं उत्तर वाचा.”
तिनं मागची ओळ वाचली. आवाज अगदी व्यवस्थित निघाला.
न्यायाधीश म्हणाले, “त्यापुढचं.”
“पुन्हा सांगाल का?”
हे तिला फार क्वचित करावं लागे.
म्हाताऱ्यानं उत्तर पुन्हा दिलं. पण आधीचं वाक्य नाही. त्यापुढचं.
दुपारच्या सुटीत शैला आपल्या खोलीत आली आणि बाजूला ठेवलेली चुकीची प्रत शोधू लागली.
ती कागदांच्या टोपलीत होती. चहाचा ओघळ तिच्या एका कोपऱ्यावर वाळला होता. तिनं रेघ मारलेलं वाक्य त्यातून सहज वाचता येत होतं.
तिनं तो कागद दुमडून पिशवीत ठेवला.
त्या रात्री घरी पोळी करताना तिच्या हातून तवा दोनदा रिकामा राहिला. मुलानं विचारलं, “आज फार काम होतं?”
“जुने दावे काढलेत.”
त्याला त्यात पुढे विचारण्यासारखं काही वाटलं नाही.
जेवणानंतर तिनं पिशवीतला कागद बाहेर काढला. तारीख कालची होती. मजकूर कालच्या कारकुनाचा होता. मध्ये ते एक वाक्य.
तिला म्हाताऱ्याचा आवाज आठवत होता. पण आता वाक्य आधी कागदावर पाहिलं होतं की त्याच्या आवाजात ऐकलं होतं, हे आठवण्याचा प्रयत्न केला की दोन्ही गोष्टी एकमेकींवर चढत होत्या.
सकाळची चीड तिला स्पष्ट आठवत होती.
चीड येण्याइतकी खात्रीही.
दुसऱ्या दिवशी ती अर्धा तास आधी आली.
खोली अजून झाडलेली नव्हती. दारामागे बादली होती. शेजारच्या टेबलावर काचेखाली ठेवलेली सुट्ट्यांची यादी एका कोपऱ्यात काळी पडली होती. तिनं संगणक सुरू केला. आदल्या दिवशीच्या गाडीवाल्याची साक्ष उघडली.
पहिल्या पानावर काही नव्हतं.
दुसऱ्या पानावर त्यानं गाडीचं भाडं सांगितलं होतं. तिसऱ्यावर उलटतपासणी होती.
शेवटच्या परिच्छेदात तिला वाक्य दिसलं.
‘वाचून दाखवल्यावर त्या काहीच बोलल्या नाहीत.’
शैला बराच वेळ त्याकडे पाहत राहिली.
हे काल झालं होतं का?
गाडीवाला बाईंना कार्यालयात सोडून बाहेर थांबला होता. त्यानं स्वतः तसं सांगितलं होतं. त्याच्यासमोर काही वाचून दाखवण्याचा प्रश्नच नव्हता.
तिनं वही तपासली. वाक्य नव्हतं.
त्या सकाळी तिनं ते लगेच पुसलं नाही.
शेजारच्या टेबलावरची मोहिते आली, तेव्हा शैला अजून तशीच बसली होती.
“काय, अडकलं?”
“कालची नोंद आहे. एक वाक्य लागत नाहीये.”
मोहितेनं पिशवी ठेवली. “ऐकू आलं नसेल तर विचारून घ्यायचं. हल्ली सगळे तोंडातल्या तोंडात बोलतात.”
“माझ्या वहीत नाहीये.”
“मग काढ.”
इतकं सोपं होतं.
शैलानं प्रत काढली. त्या वाक्याभोवती पेन्सिलीनं चौकट केली. मग संगणकातलं वाक्य काढून टाकलं.
आज कोण साक्ष देणार, हे तिनं मुद्दाम विचारलं नाही.
अकराच्या सुमाराला एक बारीक, स्वच्छ कपड्यातला माणूस साक्षीदाराच्या जागी आला. त्याच्या कपाळावर घाम नव्हता, पण तो वारंवार रुमाल लावत होता. त्यानं हक्कसोडपत्राचा मसुदा तयार केला होता.
शैलाच्या हाताला थोडा ताण आला.
माणूस कागद तयार करण्याची पद्धत सांगत होता. माहिती कुणी दिली, नावे कुठून घेतली, मिळकतीचा तपशील कोणी आणला. एका प्रश्नाला तो लांब उत्तर देऊ लागला, तेव्हा त्याला थांबवण्यात आलं.
“दस्तऐवजाचा मजकूर त्यांना वाचून दाखवला होता का?”
“हो.”
“त्यावर त्या काय म्हणाल्या?”
माणसानं रुमालाची घडी बदलली.
“वाचून दाखवल्यावर त्या काहीच बोलल्या नाहीत.”
शैलानं वाक्य लिहिलं.
यावेळी तिची पेन्सिल थांबली नाही.
पुढे वकिलानं विचारलं, “म्हणजे त्यांची संमती होती, असं तुम्ही समजलात?”
त्यावर आक्षेप घेण्यात आला. प्रश्न बदलला गेला. उत्तर नोंदवलं गेलं.
शैलाला त्या गोष्टींचा नेहमीचा क्रम सांभाळता आला. आश्चर्य त्याचं वाटलं. आत काहीतरी थंड होत असतानाही हाताला आपलं काम माहीत होतं.
सुनंदा केतकर पुढच्या बाकावर बसली होती. त्या उत्तरानंतर तिनं ओठ उघडले होते. तिच्या वकिलानं मागे न पाहताच हात खाली केला. ती गप्प बसली.
शैलाच्या लक्षात तिचे ओठ राहिले.
दुपारी चहाच्या वेळी मोहिते तिच्या टेबलाजवळ आली.
“आज घरी लवकर जाणार. मुलीला डॉक्टरकडे न्यायचंय. तुझं किती राहिलं?”
“ही एक साक्ष.”
“तुझं बरं आहे. वीस वर्षं झाली, अजून एकही शब्द सुटत नाही.”
शैला काही बोलली नाही.
संध्याकाळी तिनं प्रत्येक ओळ लघुलेखनाच्या वहीशी जुळवून पाहिली. दोनदा. मसुदाकाराची साक्ष पूर्ण केली. शेवटचा परिच्छेद मोठ्यानं वाचला. मोहिते गेली होती. खोलीत तिचा स्वतःचा आवाज वेगळा वाटला.
तिनं प्रत काढून टेबलावर ठेवली.
मग पुन्हा तपासली.
काही नव्हतं.
कागदाच्या उजव्या कोपऱ्यात तिनं वेळ लिहिली. सहा वाजून बारा मिनिटं. खाली सही केली. कागद दुमडून पिशवीत ठेवला. संगणक बंद केला.
दाराला कुलूप लावताना आतल्या टेबलाकडे पाहावंसं वाटलं. तिनं पाहिलं नाही.
घरी ती प्रत तिनं जेवणाआधी वाचली. नंतर पुन्हा.
झोपताना कागद उशीखाली ठेवणं तिला मूर्खपणाचं वाटलं. तिनं तो कपाटात ठेवला. कपाट बंद केल्यावर कुलूप लावलं नाही.
रात्री तिला जाग आली, तेव्हा नेमके किती वाजले होते, हे तिनं पाहिलं नाही. स्वयंपाकघरात नळातून थेंब पडत होते. उठून नळ घट्ट केला. परत येताना कपाट उघडलं.
कागद तसाच होता.
त्यावर काय लिहिलं होतं, हे तिनं त्या वेळी वाचलं नाही.
सकाळी कार्यालयात आल्यावर तिनं प्रथम पिशवीतली प्रत काढली. मग संगणक सुरू केला.
नव्या प्रतीत शेवटच्या उत्तरानंतर एक ओळ होती.
‘मी बाहेर थांबले होते. आतलं मला ऐकू आलं नाही.’
तिच्या पिशवीतल्या कागदावर ती ओळ नव्हती.
तिनं दोन्ही कागद समोरासमोर ठेवले.
खिडकीबाहेर कोणीतरी जोरात हाक मारली. आवारातल्या चहावाल्यानं उत्तर दिलं. शेजारच्या खोलीत टपालाचे शिक्के पडू लागले. एका कपाटाचं दार नेहमीप्रमाणे पहिल्या प्रयत्नात बंद झालं नाही.
शैलानं पिशवीतला कागद पुन्हा उचलला.
सहा वाजून बारा मिनिटं. तिची सही.
मात्र आता त्या सहीत तिला स्वतःची खात्री दिसेना. रात्री उठल्यावर तिनं नेमकं काय केलं होतं? कागद फक्त पाहिला होता? वाचला होता? दुसरा कागद हातात घेतला होता?
प्रश्न निरर्थक होते. तरी ते थांबत नव्हते.
आजची साक्षीदार कुलकर्ण्यांच्या जुन्या शेजारीण होत्या.
दोन दिवसांपूर्वी त्यांना समन्स मिळालं होतं. येताना मुलगा सोबत आला होता. त्यांनी दाराशीच त्याला चपला सांभाळायला सांगितलं. आत चपला काढायची गरज नसल्याचं शिपायानं सांगितल्यावर त्या अवघडून हसल्या.
त्यांना तारीख आठवत नव्हती. महिना आठवत नव्हता. कुलकर्ण्यांच्या आईला गाडीत बसवायला आपण मदत केली होती, एवढं आठवत होतं.
शैलाला पुढचा प्रश्न येण्याआधीच छातीत धडधड जाणवली.
“तुम्ही त्यांच्याबरोबर कार्यालयात गेला होतात?”
“हो.”
“कागदावर सही करताना तुम्ही तिथे होतात?”
“मी बाहेर थांबले होते. आतलं मला ऐकू आलं नाही.”
शैलानं वहीतलं ते वाक्य पूर्ण केलं.
मग पेन्सिल उचलून त्या वाक्याच्या कडेला एक खूण केली.
खूण कशासाठी केली, हे तिला नंतर सांगता आलं नसतं. ते ऐकलं होतं म्हणून, की आधी वाचलं होतं म्हणून.
साक्ष संपल्यावर बाईंचा मुलगा त्यांना घेऊन गेला. जाताना त्या सुनंदाजवळ थांबल्या. दोघी काही क्षण एकमेकींकडे पाहत राहिल्या. मग बाईंनी तिच्या खांद्यावर हात ठेवला.
शैलाला तेही नोंदवावंसं वाटलं.
त्या दुपारी तिनं जुन्या फायली मागवल्या.
हक्कसोडपत्राची प्रत, आधीच्या तारखांचे आदेश, अर्ज, उत्तरं, साक्षीदारांची यादी. फाईलच्या दोरीची गाठ इतकी घट्ट बसली होती की शिपायाला टोक घालून सोडवावी लागली.
“कशाला एवढं मागवलं?”
“मागची साक्ष पाहायची आहे.”
तो निघून गेला.
फाईलमध्ये वेळ वेगळ्या रीतीनं जमा झाला होता. पहिल्या अर्जाचा कागद पिवळा पडला होता. नंतरच्या प्रती पांढऱ्या होत्या. वकिलाचं नाव बदललं होतं. एका पत्त्यात घरक्रमांकावर खोडून नवा क्रमांक लिहिला होता. एका सुनावणीला न्यायाधीश रजेवर होते. दुसऱ्या वेळी साक्षीदार हजर नव्हता. एका तारखेला दोन्ही बाजूंच्या संमतीनं तहकूब.
दरम्यान आई मरण पावली होती.
त्याची नोंद एका अर्जाच्या दुसऱ्या परिच्छेदात होती.
शैलानं हक्कसोडपत्रावरची सही पाहिली. ‘अनसूया’मधला ‘या’ पुढच्या रेषेवर उतरला होता. अक्षरं थरथरती नव्हती. फार ठामही नव्हती.
त्या बाईंचा फोटो फाईलमध्ये नव्हता.
सही होती. अंगठ्याचा ठसा होता. ओळख पटवणाऱ्यांची नावं होती. त्यांना काय सांगण्यात आलं, याचे अनेक मजकूर होते.
शैलानं फाईल बंद केली.
तिला तिच्या आईची आठवण झाली, असं नव्हतं. पण त्या रात्री तिनं मुलाला फोन करून सांगितलं की रविवारी आपण आजीकडे जाऊ.
“मागच्या महिन्यातच तर गेलो होतो.”
“तरी जाऊ.”
त्याने हो म्हटलं.
पुढच्या सकाळी संगणक सुरू करण्याआधी शैला बराच वेळ टेबलाशी बसून राहिली.
आज नवीन साक्षीदार नव्हता. कालच्या शेजारणींची उरलेली उलटतपासणी होणार होती.
मजकूर उघडल्यावर तिला वाक्य लगेच दिसलं.
‘मला काही सांगायचं नाही.’
ते शेवटी नव्हतं. दोन उत्तरांच्या मध्ये होतं. बाईंनी गाडीचा रंग आठवत नसल्याचं सांगितलं होतं. त्यानंतर हे वाक्य. मग त्यांच्या आणि अनसूयाबाईंच्या ओळखीविषयीचं उत्तर.
शैलानं वही उघडली नाही.
तिनं वाक्य काढलंही नाही.
साडेदहाला बातमी आली की साक्षीदार बाई आजारी आहेत. त्यांचा मुलगा अर्ज घेऊन आला होता. उलटतपासणीसाठी पुढची तारीख मागितली होती.
वकिलांनी फार वाद घातला नाही. दुसऱ्या एका दाव्यात दूरवरून आलेले साक्षीदार होते. कुलकर्ण्यांचा दावा बाजूला ठेवण्यात आला.
शैलाला पहिल्यांदा हलकं वाटलं.
अकरा वाजले. बारा वाजले. वेगळ्या माणसांचे वेगळे जबाब सुरू होते. एका दुकानदाराला आपल्या दुकानाचं क्षेत्रफळ सांगता येत नव्हतं. एका तरुणानं प्रत्येक उत्तरात ‘म्हणजे’ घातलं. दुपारी एक साक्षीदार रडला आणि नंतर पाण्याचा ग्लास कुठे ठेवायचा यासाठी अडखळत उभा राहिला.
ते वाक्य कुणी म्हटलं नाही.
चारच्या सुमाराला सुनंदा केतकर टंकलेखनाच्या खोलीच्या दारात आली.
“एक विचारायचं होतं.”
शैलानं मान वर केली.
“आईबद्दल जे सांगतात, ते सगळं लिहिलं जातं ना?”
“साक्षीत जे येतं ते नोंदवलं जातं.”
“आणि एखादं राहिलं तर?”
“तुमच्या वकिलांना सांगा.”
सुनंदा आत आली नाही. दाराच्या चौकटीवर तिच्या पिशवीची कडी टेकली होती.
“काल त्या काकू बाहेर मला म्हणाल्या, तुझी आई जायच्या आधी माझ्याकडे आली होती. मला वाटलं, त्यांनी ते आत सांगितलं असेल.”
शैलानं काही उत्तर दिलं नाही.
“तुम्हाला नाही विचारायचं असं. पण तुम्ही लिहिता म्हणून…”
ती थांबली.
शैला म्हणाली, “मला काही सांगायचं नाही.”
सुनंदानं लगेच मान हलवली. “हो. तुमचं बरोबर आहे.”
ती निघून गेली.
शैलाचा हात उंदरावर होता. पडद्यावर सकाळचं वाक्य उघडं होतं. त्याभोवतीची बाकी अक्षरं काही क्षण वाचता येईनाशी झाली.
तिला ते दुसऱ्या रीतीनं म्हणता आलं असतं.
‘मला माहिती नाही.’
‘मी काही सांगू शकत नाही.’
‘वकिलांना विचारा.’
तिनं तेच शब्द का निवडले?
सकाळपासून ते मनात होते म्हणून.
हे उत्तर इतकं सहज मिळालं की तिच्या डोळ्यांत पाणी आलं.
मग पहिल्या दिवशीच्या गाडीवाल्याचं काय?
तिनं खोलीचं दार ओढून घेतलं.
त्या संध्याकाळी तिनं पहिल्यांदा सगळं लिहून काढायचा प्रयत्न केला.
तारखा. प्रती. नेमकी वाक्यं. ती कधी पाहिली. कोणी कधी उच्चारली.
पहिल्या वाक्याच्या आधी किती वाजले होते, हे तिला आठवलं. दुसऱ्या दिवशी मोहिते आली होती. तिसऱ्या दिवशी कागदावर सही केली होती.
लिहिता लिहिता तिला जाणवलं की प्रत्येक गोष्टीची साक्षीदार ती एकटीच आहे.
मोहितेनं वाक्य वाचलं नव्हतं. पिशवीतल्या प्रती मुलानं पाहिल्या नव्हत्या. वेळ आणि सही तिची होती. संगणकात काय होतं, हे तिनंच पाहिलं होतं.
तिनं लिहिलेला कागद फाडला नाही. पण पूर्णही केला नाही.
दुसऱ्या दिवशी तिनं न्यायाधीशांना भेटण्याची वेळ मागितली.
“प्रतीत काही त्रुटी आहेत,” एवढंच सांगितलं.
“कुठल्या साक्षीत?”
तिनं क्रमांक सांगितला.
“नोंदी घेऊन या.”
त्या दोन शब्दांनी तिला पुन्हा कामाचा आधार मिळाला. नोंदी होत्या. मूळ वही होती. दुरुस्त केलेल्या प्रती होत्या.
तिनं सगळं एका तपकिरी पाकिटात ठेवलं.
भेटायला जाण्याआधी कालचा मजकूर उघडण्याची तिची इच्छा नव्हती. पण न्यायाधीशांनी विचारलं असतं तर? नवीन काही असेल तर?
तिनं संगणक सुरू केला.
काल साक्ष झाली नव्हती. तहकुबीचा छोटा आदेशच होता. तो व्यवस्थित होता.
तिनं शेजारणींची अपूर्ण साक्ष उघडली.
कालचं वाक्य तिथे नव्हतं.
त्याच्या जागी दुसरं होतं.
‘ते वाक्य माझं नाही.’
शैलानं खुर्ची मागे सारली.
खोलीत मोहितेच्या जागी नवीन आलेली मुलगी बसली होती. प्रशिक्षणासाठी तिला काही दिवस पाठवण्यात आलं होतं. तिनं वर पाहिलं.
“काही हवंय का, बाई?”
शैलानं नकारार्थी मान हलवली.
मुलगी पुन्हा वहीवर वाकली. तिची पेन्सिल टोकदार होती. डाव्या हातानं ती कागदाचा कोपरा दाबून धरत होती.
शैलाला स्वतःचे पहिले दिवस आठवले. तेव्हा प्रत्येक शब्द सुटण्याची भीती असे. नंतर ती गेली. माणूस कुठे थांबणार, कुठे वळणार, उत्तर कसं संपवणार, याचा अंदाज येऊ लागला. काही वेळा शेवटचा शब्द बोलला जाण्याआधीच हात त्याची खूण काढायला निघे.
तिनं पाकीट उचललं.
न्यायाधीशांनी तिचं म्हणणं मध्ये न थांबवता ऐकलं. मात्र तिनं सगळं सांगितलं नाही.
प्रतीत मूळ नोंदीत नसलेली वाक्यं आली आहेत, एवढंच सांगितलं.
“अंतिम प्रतीत गेली आहेत का?”
“नाही. मी काढली.”
“मग नेमकी अडचण?”
तिनं पाकिटातून पहिली प्रत काढली. आडवी रेघ. वाळलेला चहाचा डाग.
“हे वाक्य नंतरच्या साक्षीत आलं.”
त्यांनी कागद पाहिला.
“आधीचा मसुदा करताना पुढच्या साक्षीचा मजकूर मिसळला असेल?”
“पुढची साक्ष तेव्हा झाली नव्हती.”
थोडा वेळ शांतता होती.
बाहेर कुणीतरी फाईल खाली ठेवली. दोरीच्या टोकाला असलेला धातूचा तुकडा फरशीवर आपटला.
“तुम्ही लेखी द्या. कोणत्या प्रतीत काय फरक आहे ते. मूळ नोंदींशी तपासून घेऊ.”
तिनं मान हलवली.
दाराशी गेल्यावर त्यांनी विचारलं, “तब्येत ठीक आहे ना?”
ती थांबली.
“हो.”
खोलीत परत आल्यावर तिनं लेखी निवेदनाचा कागद समोर घेतला.
पहिलं वाक्य लिहायला फार वेळ लागला.
‘माझ्याकडून तयार झालेल्या मसुदा प्रतींमध्ये…’
‘माझ्याकडून’ या शब्दाखाली तिनं रेघ मारली. मग ती खोडली.
दुपारपर्यंत तिनं अर्धं पान लिहिलं. वाक्यं पुढच्या दिवशी ऐकू आल्याचा उल्लेख शेवटी केला. तो वाचताना तिला निवेदन स्वतःचं वाटेना.
तरी तिनं सही केली.
पुढच्या आठवड्यात कुलकर्ण्यांचा दावा पुन्हा लागला. शेजारणींच्या प्रकृतीमुळे तारीख मागण्यात आली. सुनंदा आली होती. तिचा भाऊही होता. सात वर्षांच्या वादात आणखी एक तारीख पडली.
शैलाच्या निवेदनावर स्वतंत्रपणे मूळ नोंदी तपासण्यात आल्या. तिनं दुरुस्त केलेल्या अंतिम प्रतींमध्ये आक्षेप घेण्यासारखं काही नव्हतं. तरी मसुद्यांबद्दल तिच्याकडून स्पष्ट खुलासा मागण्यात आला.
त्या कामासाठी तिच्या ऐवजी प्रशिक्षणाला आलेल्या मुलीला बसवण्यात आलं.
“तुम्ही तोंडी सांगा. नोंद करून घेऊ,” असं तिला सांगितलं गेलं.
शैलाला ते रास्त वाटलं. स्वतःच्या खुलाशाची नोंद स्वतः कशी करणार?
ठरलेल्या वेळी ती बाहेरच्या बाकावर बसली.
तिच्या मांडीवर तपकिरी पाकीट होतं. तेच पाकीट आता कोपऱ्यांतून मऊ पडलं होतं. आतली पानं तिनं अनेकदा मोजली होती. आज मोजली नव्हती.
समोरच्या भिंतीवर पुढच्या महिन्यातील सुट्ट्यांची सूचना होती. बाकाखाली कुणाची तरी अर्जाची प्रत पडली होती. तिच्यावर चपलेचा अर्धा ठसा होता.
खोलीतून पेन्सिल खाली पडल्याचा आवाज आला.
मग खुर्ची सरकली.
तिचं नाव पुकारल्यावर शैला उठली.
आत नेहमीचीच मांडणी होती. फरक इतकाच की तिच्या जागेवर ती मुलगी बसली होती. शैलासाठी समोर खुर्ची ठेवली होती. तिथून खिडकी दिसत नव्हती.
तिनं पाकीट मांडीवर ठेवलं.
प्रश्न सरळ होते. मसुदे तिनंच तयार केले होते का? संगणक तीच वापरत होती का? अतिरिक्त वाक्यं आढळल्यावर तिनं ती काढली होती का?
ती प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर देत होती.
मुलगी लिहीत होती.
मग पहिली प्रत तिच्यासमोर ठेवण्यात आली. चहाचा डाग असलेली.
“या वाक्याबद्दल तुमचं नेमकं म्हणणं काय?”
शैलानं ओठ उघडले.
समोरच्या मुलीनं पेन्सिल कागदावर टेकवली होती. तिच्या डाव्या हाताखाली पानाचा कोपरा दाबलेला होता.
शैला तिच्याकडे पाहत राहिली.
मुलीनं वर पाहून थोडंसं हसत मान हलवली. सांगा, असं सुचवल्यासारखी.
शैलानं मांडीवरचं पाकीट घट्ट धरलं.
उत्तर देण्याआधी समोरच्या वहीत काय लिहिलं आहे ते एकदा पाहावं, असं तिला वाटलं.
सूचनाही रचना कुठल्या सूचनेवरून लिहिली गेली, ते पाहा
सिस्टीम प्रॉम्प्ट
तुम्ही 'सृजनमित्र २०२६' या मराठी दिवाळी अंकासाठी लेखन करत आहात. तुमचं लेखन जसंच्या तसं, तुमच्या मॉडेलच्या नावाने अंकात छापलं जाऊ शकतं. - फक्त मराठीत (देवनागरी लिपीत) लिहा. इंग्रजी शब्द फक्त जिथे मराठी माणूस रोजच्या बोलण्यात तेच वापरतो तिथेच. - हिंदी शब्द, हिंदी वाक्यरचना आणि इंग्रजीतून भाषांतर केल्यासारखी वाक्यं टाळा. - शीर्षक सोडून इतर कुठलंही मार्कडाउन, बुलेट पॉइंट्स किंवा टिपा नकोत; उपशीर्षकं फक्त प्रॉम्प्टमध्ये सांगितली असतील तरच. रचनेच्या आधी किंवा नंतर स्वतःचं काहीही भाष्य नको. - पहिल्या ओळीत फक्त शीर्षक लिहा, नंतर रचना.
प्रॉम्प्ट
एक मराठी गूढकथा लिहा, रत्नाकर मतकरी आणि नारायण धारप यांच्या परंपरेतली: भीती अंगावर येणारी, पण भडक नाही; जे सांगितलं नाही, त्यातून भीती वाढणारी. बीज: सातारा जिल्हा न्यायालयातली एक लघुलेखिका, वीस वर्षं साक्षी टंकलिखित करणारी. एका सकाळी कालच्या सुनावणीची प्रत तपासताना तिला एक वाक्य दिसतं जे काल कुणीच बोललं नव्हतं; तिला पक्कं आठवतं. आज त्याच खटल्यात नवा साक्षीदार उभा राहतो आणि तेच वाक्य शब्दशः बोलतो. दुसऱ्या दिवशीच्या प्रतीत पुन्हा एक नवं वाक्य असतं. अपेक्षा: - वातावरण न्यायालयाचं: टंकलेखनाची खोली, फायलींचे गठ्ठे, साक्षीदारांचे चेहरे, तारखांवर तारखा; रोजच्या कंटाळवाण्या व्यवहारातून भीती. - भूत-पिशाच्चं, रक्तपात किंवा स्वस्त धक्के नकोत; गूढ हळूहळू गडद व्हावं. - स्पष्टीकरण देऊ नका: ना भूत, ना तांत्रिक बिघाड, ना स्वप्न. ते तिच्या मनाचा खेळ की खरंच काही, हे वाचकाने ठरवावं. - शेवट उघड करून सांगू नका; वाचकाच्या मनात प्रश्न ठेवून जा. - लांबी सुमारे ३,००० शब्द.