याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

वीस वर्षांपासून मी दुसऱ्यांचे 'मी' लिहिते. साक्षीदार साक्षीपीठावर उभा राहतो, शपथ घेतो, आणि त्याच्या तोंडून जे बाहेर पडतं ते माझ्या पेन्सिलीखाली वळण घेऊन उतरतं. नंतर ती वळणं मी मशीनवर उतरवते — काळी शाई, दुहेरी पानं — आणि शेवटी साक्षीदाराची सही. त्या पानाला न्यायालयात म्हणतात, जबानी. जबानी म्हणजे दुसऱ्याचं बोलणं माझ्या हाताने कागदावर उतरवणं. हे काम मी सातारा जिल्हा न्यायालयात, सत्र न्यायालय क्रमांक दोनमध्ये, वीस वर्षं करते आहे.

सत्र न्यायालय क्रमांक दोन म्हणजे उंच छताची, फिकट गुलाबी भिंतींची खोली. न्यायाधीशांच्या उंच बैठकेच्या उजवीकडे, खालच्या पायरीवर, माझं लहानसं टेबल आहे — पेन्सिलींची जुनी पेटी, बांधलेली पांढरी वही, खाली खणात मशीन. भिंतीभोवती गुंडणीच्या बांधलेल्या फाईली उभ्या आहेत; तांबड्या गुंडणी, काळ्या गुंडणी, डोंगरांसारख्या. त्यांच्यात वीस वर्षांच्या माझ्या ओळी गुंफलेल्या आहेत. संध्याकाळी पंखा थांबला की खोलीत एकदम कंटाळा उतरतो. तारखांवर तारखा, तारखांवर तारखा — खटले कधी संपत नाहीत; त्यांची फक्त पानं संपतात. न्यायालयात भीती येऊ शकते, असं मला कधीच वाटलेलं नाही. इथे तर फक्त शब्द असतात.

बाहेर मोकळ्या जागेत मोठा वड आहे. अकरा वाजता त्यावर कावळे जमतात, एक फेरा देतात आणि पुन्हा उडून जातात — रोज, वीस वर्षं, एकाच वेळी. आत साक्षीदारांचे चेहरे. इतकी वर्षं पाहत पाहता त्यांचे चेहऱ्यांवर माझ्या डोळ्यांत वर्ग पडले आहेत — घाबरलेला वर्ग, रागावलेला वर्ग, निरुत्तर हात हालवणारा वर्ग, जमिनीकडे पाहून श्वास रोखणारा वर्ग. चेहऱ्यावरून मी ओळखते, हा माणूस किती तास टिकणार.

या नोकरीत माझ्याकडे एकच ठेवण होती आणि ती मला अभिमानाची वाटत असे — मी जे ऐकते तेच लिहिते, आणि जे लिहिते ते कायम आठवतं. एकदा एका जुन्या खटल्याची दोन पानं दहावणीत हरवली. देशपांडे न्यायाधीशांनी विचारलं होतं, 'साठेबाई, तुम्हाला आठवतं का?' दीड वर्षांपूर्वीची जबानी होती; मी पान पुन्हा टंकलिखित केलं आणि कार्बनच्या प्रतीशी जुळवलं — शब्दशः जुळलं. त्या दिवशी ते म्हणाले होते, 'तुम्ही या न्यायालयाची स्मृती आहात, साठेबाई.' घर न्यायालयापासून दहा मिनिटांवर, एक खोली. नवरा दहा वर्षांपूर्वी गेला; मुलं नाहीत. रात्री झोपेआधी माझी एक सवय — त्या दिवसाची जबानी मनात उलगडत जाणं. वीस वर्षांत ती उलगडणी एकदाही चुकलेली नाही.

गेल्या जानेवारीत राज्य विरुद्ध भिमा पांडुरंग जाधव हा खटला सत्रात आला. खटाव तालुक्यातलं मायणी गाव. दोन भाऊ, वडिलांच्या जमिनीच्या वाटणीचा सहा वर्षांचा वाद, आणि शेताच्या कडेला एक जुनी बारव — ती कुणाची, यावरून भांडणं. चौदा जानेवारीच्या धुक्याच्या सकाळी त्या बारवीत मोठा भाऊ पांडुरंग उतरून पडलेला सापडला. धाकटा भिमा आरोपी झाला. मरणाला जवळपास एक वर्ष उलटून गेलं होतं आणि गावाकडे पुन्हा तशीच धुकं आली होती. बारा तारखा व्यतीत झाल्यावर साक्षीदारांच्या जबान्या सुरू झाल्या.

पहिला साक्षीदार हवलदार जगताप होता — नोंदवही, तक्रारीची रूपणं, पंचनामा. लाकडी जबानी; वेळ, तारीख, नावं. जबानी झाली, त्याच दिवशी वाचून दाखवली — नियम तसाच आहे — आणि जगतापाने सह्या केल्या. रात्री उलगडून पाहिलं, रोजच्याप्रमाणे. काहीही विसंगत नव्हतं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी, नऊ वाजण्याआधी, मी नकल खोलीत होते. मागच्या बाजूची सालगी ती; जुन्या फाईली गोदामासारख्या उभ्या, मध्यभागी दोन मशीना आणि एक टेबल. कालच्या जबानीची प्रत वहीशी जुळवायची, गडे काढायचे, मग फाईल पाठवायची — रोजचा व्यवहार. भोसले कुठे तरी चहाला गेले होते. पंघ्याच्या वाऱ्यात एका फाईलची पानं थरथर हलत होती; दाबणारं कोणी नव्हतं. शाई उसळली की पान बदलावं लागतं — ओलं पान अक्षरांचं रूप जिंकतं. वीस वर्षांत माझ्या हाती असं एकही पान आलेलं नाही.

पाचव्या पानावर, शेवटच्या आधीच्या ओळीत, एक वाक्य होतं:

'रात्री अकरा वाजता बारवेकडे दिवा जळत होता.'

मी वाचलं. पुन्हा वाचलं. जगतापने काल हे बोललं नव्हतं. त्याच्या जबानीत दिवा नव्हता, अकरा वाजता नव्हतं; वाचून दाखवतानाही नव्हतं — असतं तर जगताप उभा राहिला असता. रात्री उलगडतानाही ते आलं नव्हतं. तरी ते इथे होतं, माझ्याच टाइपमध्ये. मी वही उघडली. ती वळणं तिथेही होती. माझ्याच लेखणीची, माझ्याच वळणांची — फक्त ते वाक्य मी लिहिलेलं नव्हतं. म्हणजे ते आलं कधी? रात्री? पण वही घरी आणलीच नाही मी.

वीस वर्षांत किती लाख वाक्यं लिहिली असतील? बोटं आठवणीपेक्षा खोल बसतात, म्हणतात. वय, डोळे, मशीनचा कंटाळा — कारणं मला आपोआप मिळाली. मी ते वाक्य लाल शाईने ओढून काढलं, पान पुन्हा टंकलिखित केलं, फाईल केली. घरी जाताना वडाकडे सूर्य उतरत होता आणि पाठीमागे एकच प्रश्न चालला होता — आठवण खोटी की बोट खोटी?

दहाच्या घंट्यानंतर त्याच खटल्याचा दुसरा साक्षीदार आला — भागाजी शिंदे, मायणीचा, पांडुरंगाचा शेजारी. गुरांना पाणी आणायला गेलो, असं त्याने सुरुवात केली. बारवीचं पाणी शांत होतं; ती बारव आटलेली कधीच नाही, उन्हातही पाणी थंड, असं तो मध्येच म्हणाला. मग आवाज खाली आणला — पाण्यावर तरंगत बसलेलं पांडुरंगाचं धोतर. पुढे बोलता आलं नाही. न्यायाधीशांनी पाणी दिलं, जबानी पुढे गेली. जोशी वकिलांनी चौकशी सुरू केली — 'तेरा ते चौदाच्या दरम्यानच्या रात्री तुला काही दिसलं होतं का, बारवेकडे?'

भागाजी खिडकीकडे बघत होता. आधीची धास्ती, कंपारले हात — एका क्षणात सगळं त्याच्यातून निघून गेलं. उभा राहिला एक फक्त आवाज, सपाट आवाज:

'रात्री अकरा वाजता बारवेकडे दिवा जळत होता.'

शब्दशः. शब्द, क्रम, सुरुवात-शेवट — सगळं उलट-सुलट न झालेलं.

'कोणता दिवा?' जोशी वकिलांनी लगबगीने विचारलं. 'कोण घेऊन उभा होता? कुठून दिसलं तुला?'

भागाजी पलटला. 'काय ग साहेब, मी काय म्हणालो?' त्याच्या डोळ्यांतला गोंधळ खरा होता. तो स्वतःलाच विचारत होता. न्यायाधीशांनी पुढे विचारलं, 'तुला दिसलं होतं, ना?' तो आपल्या हातांकडे बघत म्हणाला, 'दिसलं... असेल...'

दुपारी जबानी वाचून दाखवली. ते वाक्य वाचताना तो शांत होता. 'बरोबर आहे का?' मी विचारलं. 'बरोबर आहे,' तो म्हणाला. सही झाली. ते वाक्य आता कायद्याच्या दृष्टीने त्याचं होतं.

जबानी वाचून दाखवताना साक्षीदारांचा आवाज कसा बदलतो, हे या न्यायालयातल्या कोणालाही माहीत नसेल. पण माझ्या कानांना तो ओळखीचा आहे. जो ऐकलेलं तोंडाने पुन्हा सांगतो आणि जो कागदावरून वाचतो, यांच्यात जमिनीत-आकाशात फरक आहे. भागाजीने ते वाक्य बोललं तेव्हा तो वाचत होता. हातात कागद नाही, डोळे उघडे, तरी तो वाचत होता.

संध्याकाळी नकल खोलीत आजची प्रत वहीशी जुळवत बसले होते. शेवटच्या पानावर, कुठून तरी, आणखी एक वाक्य होतं:

'पाण्यात दोन माणसं होती.'

कालचं वाक्य काढून टाकल्यावरही ते आज तोंडातून आलं होतं. म्हणजे ते आता कागदाला लागून राहिलेलं नव्हतं. मी आजचं काढलं नाही. काढायचं कशाला, हा पहिला विचार आला; आणि मागे आला दुसरा, जो खरा होता — ते वाक्य कागदावर पाहिल्यावर मला घाम फुटला होता; पण ते साक्षीपीठावर ऐकून भीती वाटली नव्हती. वाटलं होतं फक्त एक — थंड. उन्हात उभं असताना पाठीवर बर्फाचा घास लागल्यासारखं. मी जाणीवपूर्वक एक वाक्य जबानीत ठेवलेलं होतं, वीस वर्षांत पहिल्यांदाच. पण ते खोटं नव्हतं — फक्त अजून बोललेलं नव्हतं.

तिसऱ्या दिवशी डॉ. कुलकर्णी होते — वडूज ग्रामीण रुग्णालयातले. श्वासनलिकेत फेन, फुफ्फुसांत पाणी — जिवंत असताना पाण्यात गेलेली खूण. गळ्यावर दाबाची निळसर वर्तुळं. डाव्या खांद्यावर नखांच्या चार रेषी. जोशी वकिलांनी विचारलं, 'पाण्यात वेडीवाकडी झटपट करताना स्वतःचीच नखं लागू शकतात ना, डॉक्टर?' 'शकतात,' ते म्हणाले. न्यायाधीशांनी विचारलं, 'मृत्यूची सुमारात वेळ?' डॉक्टरांनी पुढे झुकून उत्तर सुरू केलं — 'रात्री दहा-अकराच्या दरम्यान...' — आणि थांबले. थांबून, त्याच सपाट आवाजात पुढे म्हणाले, 'पाण्यात दोन माणसं होती.'

खोलीत काही क्षण कोणीच हललं नाही. मग पवार वकिलांनी हसले — 'डॉक्टर साहेबांनी बोडीबरोबर खूनदेखील पाहिला, असं होऊन गेलं!' जोशी हसले नाहीत. ते शांतपणे म्हणाले, 'डॉक्टर, तुम्ही तर मृतदेहाचं परीक्षण करायला गेला होतास.' डॉक्टरांनी आपल्या दोन्ही हातांकडे बघितलं; बोटांकडे. मग म्हणाले, 'हो. मी तिथे नव्हतो.'

नोंद घेतली गेली, न्यायालय पुढे गेलं. न्यायालयात रोज पंधरा-वीस माणसं अशीच वाक्यं बोलतात, नोंदी घेतल्या जातात, गैरसमज वगळले जातात. आणि फाईल वाढत राहते. फाईल कोणी वाचत नाही; फाईल फक्त वाढत असते.

सुट्टीच्या वेळी देशपांडे न्यायाधीश चहाच्या खोलीत होते. दाराशी मी दोन मिनिटं उभी राहिले. 'साठेबाई? काही सांगायचंय का?' 'नाही. शाई संपलीय. उघडी घेतेय.' 'घ्या घ्या. आणि त्रास असेल तर दाखवून घ्या. तुमची पानं चुकत नाहीत — चुकू लागली, की न्यायालयाची दशा वाईट.' मी हसले. खोलीबाहेर आल्यावर हसणं आपोआप थांबलं.

त्या रात्रीच्या प्रतीत आलेलं नवं वाक्य होतं — 'मी ओरडलो, पण आवाज पाण्याखालीच राहिला.'

मी तीन वाक्यं एका ओळीत लावून पाहिली. अकरा वाजता दिवा. पाण्यात दोन माणसं. मी ओरडलो. ही एका रात्रीची, एका माणसाची जबानी होती — धाग्यात गांठलेली, सुरुवात-मध्याने वाहती. फक्त ती अजून कुणी दिलेली नव्हती. आणि ती माझ्याकडे होती — माझ्याच वळणांत, माझ्याच शाईत.

त्या रात्री पहिल्यांदाच नियम मोडून मी वही घरी आणली. लघुलेखन ज्यांना येतं त्यांना माहीत — त्यात अक्षरं नसतात. पाण्यावरच्या लहरींसारखी वळणं, अर्धवट वर्तुळं, उभे ठोके. माझं लिखाण माझ्या बोटांच्या ठशाएवढंच खात्रीचं. दिव्याखाली पान बघत बसले तेव्हा लक्षात येत होतं — त्या वाक्यांची वळणं माझी आहेत आणि नाहीत. 'मी'ची वळण मी कधीच एवढी लांब काढत नाही. दाब हलका आहे — घाई नसलेल्या, ताप नसलेल्या बोटांचा दाब.

झोप येत नव्हती. डोळे मिटून स्वस्थ बसले की एक दृश्य यायचं — धुक्यात उभी जुनी उतरण, पायऱ्या पाण्यापर्यंत, पाण्यावर तरंग नाहीत, कडेला दोरीने बांधलेला एक हंडा लटकतो. मायणीला मी कधीच गेलेली नाही; त्या बारवीचा आकार मला माहीत नाही. तरी ती उतरण मला अंगवळणीची वाटत होती. दृश्य संपतं तिथेच. पाण्याकडे बघायची वेळ येते तेव्हा डोळे आपोआप उघडे होतात — जणू ठरवून ठेवलंय, पाण्यात काय आहे, ते पाहायचं नाही. तारी खाली घालायचा विचार आला. मन झालं नाही. का, ते सांगता येणार नाही.

चौथ्या दिवशी बचावपक्षाचा साक्षीदार आला — सोयराव, सातावरचा, गहू राखण्याची रात्रं शेताकडच्या झोपडीत काढणारा. जबानी साधी होती: तेरा-चौदाच्या रात्री शेतावरच होता, वारा होता, चारधारी शिजवली होती, काही ऐकू आलं नाही. जोशी वकिलांनी हळुवारपणे विचारलं, 'रात्री काही ऐकू आलं नाही ना, सोयराव?'

सोयरावाने 'नाही' म्हणायला तोंड उघडलं.

'मी ओरडलो, पण आवाज पाण्याखालीच राहिला.'

त्याच आवाजात. वाचताना येणाऱ्या आवाजात.

खोलीतला प्रत्येक श्वास थांबला. जोशी वकिलांचा हात धोतरावरून फाईलकडे गेला — साक्षीदाराकडे नाही, फाईलकडे. पवार उठून उभे राहिले. देशपांडे न्यायाधीशांनी समोरचा पाण्याचा तांब्या दोन्ही हातांनी धरला आणि नंतर न सांगता खाली ठेवला; प्याले नाहीत.

'तू?' न्यायाधीश म्हणाले. 'तू कुठे ओरडलास?'

सोयराव आपल्या पसरलेल्या दोन्ही हातांकडे बघत होता. 'साहेब,' तो थरथरत म्हणाला, 'मी रात्री झोपलो होतो ग. मी काय बोललो...'

दुपारी जबानी वाचून दाखवली. सगळी वाक्यं वाचली; तेही वाचलं. सोयराव डोळे बंद करून ऐकत बसला. 'बरोबर आहे का?' मी विचारलं. 'बरोबर आहे,' तो म्हणाला. सही झाली. वाचताना एक क्षण माझाच आवाज मला दुसऱ्या खोलीतून येताना ऐकू आला — जणू माझ्या बरोबर आणखी एक स्त्री वाचतेय, आणि मी तिच्याशी जुळवून घेतेय.

मागच्या बाकावर पांढर्या साडीतली एक स्त्री गळाला हात घेऊन बसली होती — पांडुरंगाची पत्नी. दुसऱ्या बाकावर भिमाची बायको जागची हालली नाही. दोन घरं, एक बारव, न्यायालयाच्या खोलीत वीस जणांचे श्वास — रोजचंच हे सगळं. फरक एवढाच, की आज पहिल्यांदाच खोलीतली हवाही थंड वाटत होती.

त्या रात्रीच्या प्रतीत आलेलं वाक्य — 'दोन्ही हात माझ्या छातीवर धरले होते, पाणी आत गेलं, मग हात सुटले.'

जबानी कशी बांधली जाते, हे मला कंठोस्त झालंय. सुरुवात, मध्य, शेवट; प्रश्न, उत्तर; आणि 'मग काय झालं?' या ओळीनंतर जे येतं, ते सगळ्यांत महत्त्वाचं. या वाक्यांची रचना तशीच होती. कोणीतरी ही जबानी पूर्ण बांधून ठेवलेली होती, आणि तिच्यातून रोज एक वाक्य बाहेर पडत होतं — बारवीतून रोज एक घट. जबानी म्हणजे दुसऱ्याचं बोलणं माझ्या हाताने कागदावर उतरवणं. आता उलटं घडत होतं — कागदावरचं बोलणं कुणाच्या तरी तोंडून उघड्या हवेत येत होतं. आणि ते तोंड रोज बदलत होतं. तोंड शोधत होतं, की शब्द तोंड शोधत होते, हे ठरवत नव्हतं.

पाचव्या दिवशी सकाळीच शोभाने माझ्या हाताला हात लावला — 'ताई, तुमचे हात गार गार झालेत.' मी हात ओढून घेतला. दहाच्या घंट्यानंतर भिमाचा मुलगा रमेश आला. सोळा वर्षांचा, जुनं शाळकरी धोतर, कॉलर घशाला भिडत नव्हता. त्याची जबानी — तेरा-चौदाच्या रात्री वडील घरी होते, जेवण झालं, दहा वाजता सगळे झोपले, रात्री कोणी उठलं नाही. पवारांनी मऊ पडले: 'रमेश, लहान मुलांनी खोटं बोलायचं नसतं. अकरा वाजता तुझे वडील कुठे होते, खात्रीने सांग.'

मुलाने खात्रीने सांगायला तोंड उघडलं.

'दोन्ही हात माझ्या छातीवर धरले होते, पाणी आत गेलं, मग हात सुटले.'

पंजऱ्यात उभं असलेलं भिमाचं शरीर एकदम सरळ झालं. त्याच्या तोंडून आवाज निघाला नाही; ओठ हलले — 'रम्या.' मुलगा पंजऱ्याकडे बघत होता आणि त्याला काहीच सुटेना. त्याने आपलं काय बोललं, ते त्यालाही माहीत नव्हतं. न्यायाधीशांनी घंटा वाजवली. 'आज इतकंच. उद्या सकाळी अकराला.'

अकरा. वडावर कावळे जमणार, त्या वेळेला.

संध्याकाळी मी उशिरापर्यंत नकल खोलीत बसले. धोंडबा दोनदा चहा आणला; दुसरा थंडा झाला. रमेशची जबानी मशीनवर उतरवताना बोटा न थांबता चालल्या आणि शेवटच्या पानावर आल्या — जिथे वाक्य संपतं, तिथे. ते संपलेलं नव्हतं. खाली आणखी एक ओळ होती, माझ्याच टाइपमध्ये:

'उद्या माझी जबानी आहे.'

खोली बंद करून नोंदींच्या दालनात आले. भिंतीवर उद्याच्या कार्यवाहीची यादी लावलेली होती. खालच्या कोपऱ्यात, शेवटचं नाव: भिमा पांडुरंग जाधव — आरोपी. बचावपक्षाचा शेवटचा साक्षीदार, तो स्वतः. दिव्याखाली ते नाव वाचता वाचता दालनातला वारा एकदम थंड झाल्यासारखा वाटला.

घरी जाताना मनात एकच हिशोब चालला. आतापर्यंत ती वाक्यं चार तोंडांतून बाहेर पडली — शेजाऱ्याच्या, डॉक्टरांच्या, मजुराच्या, मुलाच्या. ती चारही तोंडं जबानी देताना चुकीची होती; त्यांच्या आवाजांत ती बोलत नव्हती. उद्या तोंड उरलेलं एकच. जबानीतला 'मी' नेहमी जो बोलतो तो असतो — साक्षीपीठावरचा माणूस. उद्या तिथे भिमा उभा असणार. पण वहीतला 'मी' भिमा नव्हता. तो ओरडलेला, छातीवर हात धरलेला, आवाज पाण्याखाली गाढलेला. म्हणजे उद्या त्या खोलीत दोन 'मी' येणार होते. तिसरा 'मी' असूही शकतो, या विचाराच्या दारापाशी मी थांबले आणि परत आले. नोंद घेणार्‍याने प्रश्न विचारायचे नसतात.

पहाटे चार वाजता डोळे उघडले. वही उशीखाली होती. दिवा पेटवला. शेवटचं पान उघडलं.

'उद्या माझी जबानी आहे.'

त्याच ओळीच्या खाली आणखी एक रेषा सुरू झाली होती. अर्धवट. एका वळणावर थांबलेली. कुठे जाणार ती वळण, ते वाचता येईना. वाचता येणं हे माझं काम आहे — आता एकविसावं वर्ष. माझ्याच हाताची वाटणारी वळण, आणि माझी नाही. ती रेषा पूर्ण होण्याआधीच उद्या उजाडणार होता.

न्यायालयात न जाण्याचा विचार पहिल्यांदाच आला. ताप आलासारखं सांगता येईल; शोभाला सांगता येईल — तू घे आज जबानी. वीस वर्षांत एकही दिवस असा गेलेला नाही. उठले. न्हाले, पातळ नेसली, शेलू गुंडाळला. सवय दुसरी काही नव्हती — सवय हात पकडून घेऊन चालते. दारात धोंडबा उभा होता. 'ताई, आज जज साहेबांनी तुम्हालाच बोलावलंय. शेवटचा साक्षीदार आहे म्हणून. पानं बघा, तशीच घ्या.'

सकाळी अकराला खोली भरली. हिवाळ्याचं उनं उंच खिडकीतून तिरपं आत आलं होतं आणि त्यात धूळ तरंगत होती. दोन्ही बायको आपापल्या बाकांवर. जोशी वकिलांचा कॉलर आजही घामानं ओला. भिमाला आणलं गेलं — राखाडी धोतर, वाळलेली कातडी, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळं. एक वर्षांच्या पंजऱ्याने त्याला लहान केलं होतं. तो आत येताना पहिल्यांदाच जबानीला येणाऱ्या दिशेकडे — माझ्याकडे — बघितलं.

शपथीचं पुस्तक समोर आलं. त्याने हात ठेवला. मुंदळ म्हणाला, 'बोला.' देशपांडे न्यायाधीशांनी चष्मा रोखला.

'तुमचं नाव काय?'

खोलीत वीस जणांचे श्वास एकाच वेळी थांबल्यासारखे वाटले. बाहेर वडावर कावळे जमत होते.

भिमाने तोंड उघडलं.

मी पान उघडलं. पेन्सिल बोटांमध्ये घेतली.

पान ओलं होतं.