याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

सातारा जिल्हा आणि सत्र न्यायालयाच्या मुख्य इमारतीमागे जी जुनी दगडी बराक आहे, तिथल्या तिसऱ्या क्रमांकाच्या खोलीत सूर्यप्रकाश कधीच थेट येत नाही. खिडकीच्या पलीकडे शंभर वर्षं जुनं एक वड आणि त्याशेजारी उंच कडुलिंबाचं झाड आहे. त्यामुळे भर दुपारीही खोलीत एक प्रकारचा हिरवट-राखाडी काळोख दाटलेला असतो. वीस वर्षांपूर्वी मालती इनामदार या खोलीत रुजू झाली, तेव्हा इथे रेमिंग्टनचे काळेकुट्ट, जड टाईपरायटर होते. आता त्या जागी संगणक आले आहेत; पण खोलीतला जुन्या कागदांचा, शिसपेन्सिलच्या भुशाचा, दमट दगडांचा आणि कपाटात ठेवलेल्या डांबरगोळ्यांचा संमिश्र वास तसूभरही बदललेला नाही.

मालतीची बोटं की-बोर्डवर चालताना एखाद्या सराईत सतारवादकासारखी दिसायची, फक्त त्यातून सुरांऐवजी कडक, कोरडा आवाज निघायचा. कड-कड-कड... ठक. एक परिच्छेद पूर्ण. वीस वर्षं न्यायालयात लघुलेखिका म्हणून काम केल्यावर माणसाच्या चेहऱ्यावरचे भाव आणि त्याच्या आवाजातले चढउतार यांचा मालतीशी काहीही संबंध उरला नव्हता. कोर्टरूममधल्या पिंजऱ्यात उभा राहून कुणीही हमसून हमसून रडो, छाती बडवून घेवो किंवा रागाने थरथरो; मालतीसाठी तो फक्त हवेतून तरंगत येणारा शब्दांचा एक प्रवाह असायचा. तिचा हात स्टेनोच्या पॅडवर पेन्सिलने वळणदार, तोकड्या रेषा आणि टिंबं काढत राहायचा. भावनेचं रूपांतर रेघोट्यांत व्हायचं आणि संध्याकाळी या अंधाऱ्या खोलीत बसून त्या रेघोट्यांचं रूपांतर संगणकाच्या पांढऱ्या पडद्यावरच्या काळ्या अक्षरांत व्हायचं. गुन्हा, पश्चात्ताप, खोटं, सत्य, मरण, जन्मठेप... हे सगळे तिच्यासाठी फक्त ‘फॉन्ट साईझ १२’ मधले शब्द होते.

ऑक्टोबरचा शेवटचा आठवडा होता. हवेत किंचित गारवा यायला लागला होता, पण दुपारी अजूनही उकाडा जाणवायचा. सकाळी दहा वाजता मालतीने आपली पर्स टेबलच्या खणात ठेवली, संगणक सुरू केला आणि चष्मा नाकावर चढवून ती आदल्या दिवशीच्या कामाचे कागद तपासू लागली.

सत्र खटला क्रमांक १४८/२०२५. सरकार विरुद्ध सदाशिव मोहिते.

वाईजवळच्या कुठल्याशा गावात जमिनीच्या वादातून सख्ख्या भावाचा विहिरीत ढकलून खून केल्याचा हा खटला होता. न्यायालयात असे खटले नवे नाहीत. मालतीने अशा किमान पन्नास केसच्या साक्षी स्वतःच्या हाताने टाईप केल्या होत्या. काल या खटल्यातला तिसरा साक्षीदार तपासण्यात आला होता—गावातला एक वृद्ध शेतकरी, ज्याचं शेत मोहित्यांच्या बांधाला लागून होतं. संध्याकाळी पाच वाजता मालतीने त्या वृद्धाची उलटतपासणी टाईप करून प्रिंट काढली होती आणि घरी जाण्याच्या घाईत ती तशीच फाईलमध्ये ठेवून दिली होती. आता सकाळी न्यायाधीशांच्या सहीसाठी पाठवण्यापूर्वी ती एकदा वाचून काढणं हा तिचा शिरस्ता होता. चुका तशा होतच नसत. मालतीच्या कामात चूक सापडणं म्हणजे वकिलाने स्वतःची फी परत करण्यासारखं दुर्मिळ होतं, असं कोर्टातला शिपाई दगडू नेहमी म्हणायचा.

तिने पानं चाळायला सुरुवात केली.

पहिलं पान बरोबर होतं. साक्षीदाराचं नाव, वय, धंदा, गाव, शपथ... सगळं यथासांग. सरकारी वकिलांचे प्रश्न आणि साक्षीदाराची तोकडी उत्तरं. दुसऱ्या पानावर आरोपीच्या वकिलांनी—अ‍ॅड. देशमुखांनी—घेतलेली उलटतपासणी सुरू झाली होती.

“हे म्हणणे खरे नाही की मी आरोपीला विहिरीपाशी पाहिलेच नाही. हे म्हणणे खरे नाही की आमच्या घराण्याचे आरोपीशी जुने वैर आहे...”

उलटतपासणीची तीच ती ठरलेली, साच्यातली वाक्यं. मालतीची नजर सवयीने ओळींवरून फिरत होती. तिसऱ्या पानाच्या तळाला तिची नजर पोहोचली आणि एकदम थबकली.

शेवटच्या परिच्छेदात, जिथे उलटतपासणी संपायला हवी होती, तिथे एक जास्तीची ओळ छापली गेली होती.

‘त्या दिवशी पाऊस पडत नव्हता, पण त्याच्या हातावरची घोंगडी चिंब भिजलेली होती आणि तिला शेवाळाचा वास येत होता.’

मालतीच्या कपाळावर आठ्या पडल्या. तिने कागद डोळ्यांच्या अधिक जवळ आणला.

हे वाक्य कुठून आलं?

कालच्या साक्षीदाराने—त्या म्हाताऱ्या शेतकऱ्याने—असं काहीही म्हटलेलं तिला आठवत नव्हतं. घोंगडीचा उल्लेख आजवरच्या पूर्ण खटल्यात कुठेच आलेला नव्हता. नाही पंचनाम्यात, नाही प्राथमिक तपासात. आणि शेवाळाचा वास? कोर्टात साक्षीदार बोलतात ती भाषा अशी नसते. वकील प्रश्न विचारतात आणि साक्षीदार ‘हो’ किंवा ‘नाही’ म्हणतात, ज्याचं रूपांतर न्यायाधीश ‘हे म्हणणे खरे आहे की...’ असं करून लघुलेखकाला सांगतात. असं वर्णनात्मक वाक्य साक्षीत क्वचितच येतं, आणि आलंच तर ते मालतीच्या लक्षात राहिल्याशिवाय राहिलं नसतं.

तिने भराभर टेबलावरच्या कागदांच्या गड्ड्यातून आपलं कालचं स्टेनो पॅड शोधून काढलं. हिरव्या रंगाच्या कव्हरची ती उभी वही उघडून तिने कालची तारीख आणि खटला क्रमांक पाहिला. पान उलटलं. शेवटच्या पानावरच्या त्या सांकेतिक खुणा तिने वाचायला सुरुवात केली.

‘...जुनं वैर आहे. (पूर्णविराम). साक्ष वाचून दाखवली व ती बरोबर असल्याचे सांगितले.’

बस. संपलं.

तिच्या वहीत ‘घोंगडी’ किंवा ‘शेवाळाचा वास’ या शब्दांच्या खुणाच नव्हत्या. मग संगणकावर टाईप करताना हे वाक्य आलं कुठून?

मालतीने भोवताली पाहिलं. खोलीत अजून दुसरं कुणी आलेलं नव्हतं. पलीकडच्या टेबलावरचा कुलकर्णी नेहमीप्रमाणे साडेदहाला येणार होता. काल संध्याकाळी पाच वाजता तिने स्वतः ही फाईल सेव्ह करून संगणक बंद केला होता आणि प्रिंट काढून ठेवली होती. त्यानंतर खोलीला कुलूप लागलं होतं.

मग हे वाक्य तिनेच टाईप केलं होतं का?

कदाचित दुसऱ्या कुठल्या खटल्यातलं वाक्य चुकून इथे कॉपी-पेस्ट झालं असेल, असा विचार तिच्या मनात आला. पण दुसऱ्या कुठल्याही खटल्यात असं काही आल्याचं तिला स्मरत नव्हतं. शिवाय, ती कधीच जुन्या फाईल्समधून काही कॉपी करत नसे; प्रत्येक साक्ष स्वतंत्रपणे नव्याने टाईप करायची तिची सवय होती.

वय झालं आता, मालतीने स्वतःशीच म्हटलं. पंचेचाळीस उलटून गेली. गेली वीस वर्षं रोज हजारो शब्द कानावर पडताहेत. कधीकधी डोक्यात साठलेले जुने शब्द नकळत बोटांतून उतरत असतील का? काल संध्याकाळी ती थोडी थकली होतीच. पाठ दुखत होती. तंद्रीत काहीतरी भलतंच टाईप झालं असेल.

तिने संगणकावर ती फाईल उघडली. ते शेवटचं वाक्य सिलेक्ट केलं आणि ‘डिलीट’चं बटण दाबलं. नवीन प्रिंट काढली. जुना कागद चुरगळून कचऱ्याच्या डब्यात टाकून दिला आणि ती फाईल घेऊन कोर्ट हॉलकडे निघाली.

कोर्ट हॉल क्रमांक दोनमध्ये नेहमीचीच वर्दळ होती. लाकडी कठडे वर्षानुवर्षांच्या हातांच्या स्पर्शाने गुळगुळीत आणि काळे पडले होते. छताला टांगलेले जुने पंखे घरघर आवाज करत संथपणे फिरत होते. वकिलांचे काळे कोट, पक्षकारांचे घाबरलेले किंवा निर्ढावलेले चेहरे, पोलिसांच्या खाकी वर्द्या आणि न्यायाधीशांच्या उंच आसनामागची लाल मखमली भिंत—सगळं कसं कालच्यासारखं, परवाच्यासारखं, दहा वर्षांपूर्वीच्यासारखं स्थिर होतं.

अकराच्या ठोक्याला न्यायाधीश देशपांडे साहेब आत आले. उभं राहून अभिवादन झालं आणि कामकाजाला सुरुवात झाली. सुरुवातीला काही जामीन अर्ज झाले, काही तारखा पडल्या. दुपारी बाराच्या सुमारास पुकारा झाला—

“सेशन्स केस १४८/२०२५... सरकार विरुद्ध सदाशिव मोहिते!”

आरोपी सदाशिव मोहितेला पोलिसांनी कस्टडीतून आणून पाठीमागच्या पिंजऱ्यात उभं केलं. पन्नाशीचा, रापलेल्या चेहऱ्याचा, अगदी सामान्य दिसणारा माणूस. त्याने एकदा कोर्टात नजर फिरवली आणि मग तो खाली मान घालून उभा राहिला.

सरकारी वकिलांनी पुढच्या साक्षीदाराचं नाव पुकारलं. “साक्षीदार क्रमांक चार, पांडुरंग भिकू कदम.”

दगडूने दरवाजापाशी जाऊन मोठ्याने आवाज दिला— “पांडुरंग भिकू कदम हजर व्हा... पांडुरंग कदम!”

गर्दीतून वाट काढत एक सडपातळ, चाळिशीचा माणूस पुढे आला. अंगात मळकट पांढरा शर्ट आणि खाली धोतर. त्याने पिंजऱ्यात पाऊल ठेवलं. मालतीने आपल्या पॅडवरचं नवं पान उघडलं. पेन्सिलचं टोक तपासून पाहिलं.

शपथ दिली गेली. नाव, गाव, वय नोंदवलं गेलं. हा पांडुरंग कदम गावात चहाची टपरी चालवायचा. घटना घडली त्या दिवशी संध्याकाळी आरोपी सदाशिव त्याच्या टपरीसमोरून गेला होता, एवढीच त्याची साक्ष असायची शक्यता होती.

सरकारी वकिलांनी प्रश्न विचारायला सुरुवात केली.

“तुम्ही आरोपी सदाशिव मोहिते याला ओळखता का?”

“होय साहेब. गावातलाच हाय.”

“घटनेच्या दिवशी, म्हणजे पंधरा जुलैला संध्याकाळी तुम्ही कुठे होता?”

“माझ्या टपरीवर होतो साहेब. संध्याकाळचे सहा-साडेसहा वाजले असतील.”

मालतीचा हात यांत्रिकपणे चालत होता. न्यायाधीश साहेब साक्षीदाराचं बोलणं ऐकून ते प्रमाण भाषेत मालतीला डिक्टेट करत होते— “मी माझ्या चहाच्या टपरीवर हजर होतो. सायंकाळचे सुमारे सहा ते साडेसहा वाजण्याची वेळ होती...”

“त्या वेळी तुम्ही आरोपीला पाहिले का?” सरकारी वकिलांनी पुढचा प्रश्न टाकला.

“होय. सदाशिव माझ्या टपरीच्या समोरूनच गावातल्या रस्त्याने चालत गेला. लय घाईत दिसत होता.”

“त्याच्याकडे काही होते का? किंवा तुम्हाला काही विशेष जाणवले का?”

साक्षीदाराने कपाळावर हात फिरवला, आठवण्याचा प्रयत्न करत त्याने छताकडे पाहिलं आणि मग तो बोलला—

“त्या दिवशी पाऊस पडत नव्हता साहेब, पण त्याच्या हातावरची घोंगडी चिंब भिजलेली होती आणि मी जवळून गेलो तवा तिला शेवाळाचा वास येत होता.”

मालतीच्या हातातली पेन्सिल कागदावर तशीच थबकली.

तिने झटकन मान वर करून साक्षीदाराकडे पाहिलं. तो अगदी सहजपणे बोलून गेला होता. न्यायाधीशांचा आवाज कानावर पडला— “लिहा... त्या दिवशी पाऊस पडत नव्हता, परंतु आरोपीच्या हातावरील घोंगडी चिंब भिजलेली होती व तिला शेवाळाचा वास येत होता.”

मालतीच्या अंगावरून एक बारीक शिरशिरी गेली. तिचे हात थंड पडले होते. पेन्सिलचं टोक कागदावर इतकं जोरात दाबलं गेलं की ते कटकन तुटलं.

तिने आजूबाजूला पाहिलं. कोर्टात कुणाच्याच चेहऱ्यावर काहीही वेगळं दिसत नव्हतं. सरकारी वकील पुढचा प्रश्न विचारण्याच्या तयारीत होते, अ‍ॅड. देशमुख आपल्या फाईलमध्ये काहीतरी टिपणं काढत होते, न्यायाधीश देशपांडे साहेबांची नजर समोरच्या लॅपटॉपवर होती. सगळं जग आपल्या नेहमीच्या गतीने चाललं होतं.

फक्त मालतीलाच माहीत होतं की, या पांडुरंग कदमने आत्ता, या क्षणी उच्चारलेलं वाक्य तिने आज सकाळी दहा वाजता आपल्या संगणकावरून खोडून टाकलं होतं. आणि ते वाक्य काल संध्याकाळी पाच वाजता, या पांडुरंग कदमने कोर्टाची पायरी चढण्याच्या चोवीस तास आधी, तिच्याकडून टाईप झालं होतं.

तिने थरथरत्या हाताने बाजूची दुसरी पेन्सिल उचलली आणि कसंबसं पुढचं डिक्टेशन पूर्ण केलं. उलटतपासणीत अ‍ॅड. देशमुखांनी घोंगडीबद्दल आणि वासाबद्दल साक्षीदाराला खूप छळलं. “पोलिसांच्या जबाबात तुम्ही हे सांगितले होते का?” साक्षीदार म्हणाला, “तवा इचारलं न्हाई म्हणून सांगितलं न्हाई, आता आठवलं म्हणून सांगितलं.” वकिलांनी ती ‘सुधारणा’ (omission) म्हणून नोंदवून घेतली.

दुपारच्या सुट्टीत मालती जेवणाचा डबा उघडून बसली, पण तिच्या घशाखाली घास उतरेना. तिने कचऱ्याच्या डब्यातून सकाळी चुरगळून टाकलेला तो कागद परत बाहेर काढला. त्याच्या घड्या नीट केल्या.

तिसऱ्या पानाच्या तळाला ते वाक्य अजूनही तसंच होतं. काळ्याभोर शाईत, स्पष्ट, स्वच्छ.

‘त्या दिवशी पाऊस पडत नव्हता, पण त्याच्या हातावरची घोंगडी चिंब भिजलेली होती आणि तिला शेवाळाचा वास येत होता.’

हे कसं शक्य आहे? तिने स्वतःच्या डोक्याला हात लावला. पोलिसांच्या तपासणीतल्या जबाबात म्हणजे ‘चार्जशीट’मध्ये हे वाक्य आधीच होतं का? आणि आपण कधीतरी चार्जशीट चाळताना ते वाचलं असेल आणि आपल्या सुप्त मनात ते राहून गेलं असेल का?

खात्री करून घेण्यासाठी तिने दुपारच्या सत्रापूर्वी कोर्ट क्लार्ककडून १४८/२०२५ च्या खटल्याची मूळ फाईल मागवून घेतली. पांडुरंग कदमचा कलम १६१ खाली पोलिसांनी घेतलेला जबाब तिने काढून वाचला.

नाही. अ‍ॅड. देशमुख उलटतपासणीत म्हणाले तेच खरं होतं. पोलिसांच्या जबाबात घोंगडीचा किंवा शेवाळाच्या वासाचा अजिबात उल्लेख नव्हता. साक्षीदाराने ते आज कोर्टात पहिल्यांदाच सांगितलं होतं.

मग ते काल माझ्या बोटांतून कसं उतरलं?

संध्याकाळी आजची साक्ष टाईप करताना मालती कमालीची सावध होती. प्रत्येक शब्द, प्रत्येक स्वल्पविराम ती डोळ्यात तेल घालून पाहत होती. स्टेनो पॅडमधली प्रत्येक रेघ ती दोनदा तपासून मगच की-बोर्डवर बोट ठेवत होती. पांडुरंग कदमची साक्ष टाईप करून झाली. तिने स्क्रीनवर ती पूर्ण वाचली. प्रिंट काढली. कागदावर पुन्हा वाचली. सगळं बरोबर होतं. एकही जास्तीचा शब्द नव्हता.

तिने सुटकेचा निश्वास सोडला. काल काहीतरी विलक्षण योगायोग घडला असावा, असं तिने स्वतःला बजावलं. जगात असे अनाकलनीय योगायोग कधीकधी घडतात. आपण त्यावर फार विचार करायचा नाही.

ती घरी गेली. मालती एकटीच राहायची. नवरा दहा वर्षांपूर्वीच वारला होता, मूलबाळ नव्हतं. रविवार पेठेतल्या एका जुन्या वाड्यात वरच्या मजल्यावर तिची दोन खोल्यांची जागा होती. रात्री स्वयंपाक करताना, टीव्हीवरच्या मालिका बघताना, अंथरुणावर पडल्यावरसुद्धा तिच्या डोळ्यासमोरून तो चुरगळलेला कागद जात नव्हता. रात्री दोनदा तिला जाग आली, आणि दोन्ही वेळा तिला असं वाटलं की आपल्या खोलीत कुठूनतरी ओल्या शेवाळाचा उग्र, कुबट वास येतोय. तिने उठून खिडकी लावून घेतली, तरीही तो वास नाकातून जाईना.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी ती कोर्टात पोहोचली तेव्हा नेहमीपेक्षा पंधरा मिनिटं आधीच आली होती. खोलीचं कुलूप उघडून तिने आत पाऊल ठेवलं. लाईट लावला. काल प्रिंट करून ठेवलेली पांडुरंग कदमच्या साक्षीची प्रत तिने फाईलमधून बाहेर काढली.

पहिलं पान. दुसरं पान.

दुसऱ्या पानाच्या शेवटी, उलटतपासणी संपल्यानंतर, जिथे काल संध्याकाळी कोरी जागा होती, तिथे आज एक नवीन ओळ दिसत होती.

मालतीचं काळीज धस्स झालं. तिने चष्मा पुसून परत लावला. कागद खिडकीच्या उजेडात धरला.

तिथे स्पष्ट अक्षरांत छापलं होतं—

‘विहिरीच्या काठावरच्या दगडावर त्याची तंबाखूची चंची सापडली, पण तिची नाडी तुटलेली होती.’

मालतीचे पाय लटपटायला लागले. तिने जवळची खुर्ची ओढून स्वतःला त्यावर झोकून दिलं.

काल संध्याकाळी सहा वाजता तिने हा कागद स्वतःच्या डोळ्यांनी तपासला होता. तेव्हा ही ओळ तिथे नव्हती! मग रात्रीतून कागदावर अक्षरं उमटली कशी? की काल संध्याकाळी ती ओळ तिथेच होती आणि आपल्यालाच ती दिसली नाही?

तिने झपाट्याने संगणक सुरू केला. फाईल उघडली. स्क्रीनवरही ती ओळ होतीच. तिने फाईलच्या ‘प्रॉपर्टीज’मध्ये जाऊन ‘लास्ट मॉडिफाईड’ वेळ पाहिली. काल संध्याकाळी ५ वाजून ४८ मिनिटं. म्हणजे काल ती खोलीतून बाहेर पडली तीच वेळ. त्यानंतर संगणकाला कुणीही हात लावलेला नव्हता.

म्हणजे हे वाक्य काल संध्याकाळीच तिने स्वतः टाईप केलं होतं!

पण कसं? ती तर काल इतकी सावध होती. प्रत्येक अक्षर मोजूनमापून टाईप करत होती. मग हे वाक्य तिच्या नकळत तिच्या बोटांनी कसं टाईप केलं? आणि काल संध्याकाळी वाचताना ते तिच्या डोळ्यांना दिसलं कसं नाही?

डोक्यात मुंग्या आल्यासारखं तिला झालं. आज या खटल्यात पुढचा साक्षीदार तपासला जाणार होता. पंचनाम्याचा साक्षीदार.

ती कोर्ट हॉलमध्ये जाऊन बसली तेव्हा तिचं स्वतःच्या शरीरावर नियंत्रण उरलेलं नव्हतं. अकरा वाजले. कामकाज सुरू झालं. केस पुकारली गेली.

पाचवा साक्षीदार पिंजऱ्यात आला. गावचा पोलीस पाटील, ज्याच्या समोर घटनास्थळाचा पंचनामा झाला होता.

सरकारी वकिलांनी पंचनाम्याबद्दल प्रश्न विचारले. विहिरीची स्थिती, पाण्याची पातळी, आजूबाजूचा परिसर... सगळं सांगितलं गेलं. मालतीचा हात थरथरत होता. तिचे कान फक्त एकाच वाक्याची वाट पाहत होते. हे वाक्य तो बोलू नये, देवा, याने हे वाक्य बोलू नये, अशी प्रार्थना ती मनातल्या मनात करत होती. पंचनामा तर लेखी असतो, त्यात चंचीचा उल्लेख नव्हता हे तिला पक्कं आठवत होतं. त्यामुळे पोलीस पाटील असं काही बोलण्याची शक्यताच नव्हती.

सरकारी वकिलांची मुख्य तपासणी संपली. ते खाली बसले. चंचीचा उल्लेख आलाच नाही!

मालतीच्या जीवात जीव आला. तिने मोठा श्वास घेतला. म्हणजे तो फक्त तिच्या थकलेल्या मेंदूचा भ्रम होता तर!

अ‍ॅड. देशमुख उलटतपासणीसाठी उभे राहिले. त्यांनी पंचनाम्यातल्या त्रुटी काढायला सुरुवात केली.

“पाटील साहेब, मयताचे आणि आरोपीचे शेत एकाच विहिरीवर आहे, हे खरे आहे ना?”

“होय.”

“मग आरोपी तिथे जाणे स्वाभाविक होते. विहिरीच्या आजूबाजूला अशी कोणतीही वस्तू सापडली नाही ज्यावरून तिथे झटापट झाली असे म्हणता येईल, बरोबर?”

पोलीस पाटील जरा वेळ थांबला. त्याने आरोपीकडे एक नजर टाकली आणि म्हणाला, “झटापट झाल्यागतच दिसत होतं साहेब. विहिरीच्या काठावरच्या दगडावर त्याची तंबाखूची चंची सापडली, पण तिची नाडी तुटलेली होती.”

कोर्टात शांतता पसरली. अ‍ॅड. देशमुख अनपेक्षित उत्तर ऐकून जरा गोंधळले. “पंचनाम्यात तर याचा उल्लेख नाही!” ते आवाज चढवून म्हणाले.

“पोलिसांनी लिहून नाही घेतलं साहेब, म्हणले किरकोळ वस्तू हाय. पण म्या स्वतःच्या डोळ्यांनी बघितली होती. सदाशिवचीच चंची होती ती.”

न्यायाधीश डिक्टेशन देत होते, पण मालतीच्या कानात फक्त एकच प्रचंड भुंगा घोंगावत होता. तिच्या डोळ्यांसमोर अंधारी आली. तिने पेन्सिल खाली ठेवली.

“श्रीमती इनामदार? लिहिताय ना?” न्यायाधीश साहेबांनी विचारलं.

“हं... हो... हो सर. पेन्सिलचं टोक तुटलं,” मालतीने कशीबशी वेळ मारून नेली.

त्या दिवशी संध्याकाळी मालतीने टंकलेखनाच्या खोलीत एकटीने थांबायचं धाडस केलं नाही. कुलकर्णी साडेपाचला निघायला लागला तेव्हा तिने घाईघाईने आजचं काम अर्धवट सोडून संगणक बंद केला आणि तीही त्याच्याबरोबरच बाहेर पडली. आजची साक्ष उद्या सकाळी कुलकर्णी समोर असतानाच टाईप करायची, असं तिने ठरवलं.

रात्रभर तिला झोप लागली नाही. घरातले सगळे दिवे तिने चालू ठेवले होते. तरीही कोपऱ्या-कोपऱ्यातून काळोख आपल्याकडे सरकतोय असा भास तिला होत होता. हे काय घडतंय? भविष्यात जे घडणार आहे, जे साक्षीदार उद्या कोर्टात बोलणार आहेत, ते आजच तिच्याकडनं कसं काय लिहिलं जातंय? आणि विचित्र म्हणजे, जे वाक्य येतंय ते मूळ पोलीस तपासात कुठेच नसलेलं, पण आरोपीच्या विरुद्ध जाणारे नवे दुवे जोडणारं असं का आहे? घोंगडीला येणारा शेवाळाचा वास... तुटलेली तंबाखूची चंची...

तिला अचानक मयताचा—सदाशिवच्या धाकट्या भावाचा, तुकारामचा—फोटो आठवला. चार्जशीटमध्ये जोडलेला पोस्टमॉर्टेमच्या वेळचा फोटो. पाण्यात फुगलेला, डोळे पांढरे झालेला चेहरा.

मालतीने डोळे घट्ट मिटून घेतले. नाही, ती असल्या अंधश्रद्धांवर विश्वास ठेवणारी बाई नव्हती. वीस वर्षं कायद्याच्या आणि पुराव्यांच्या जगात वावरलेली ती माणूस होती. इथे प्रत्येक गोष्टीला कार्यकारणभाव असतो. पुराव्याशिवाय इथे पानही हलत नाही. मग हे काय आहे? मला वेड लागतंय का?

सकाळी ती कोर्टात आली तेव्हा तिचे डोळे तांबडे झाले होते. चेहरा ओढल्यासारखा दिसत होता. कुलकर्णी खोलीत हजर होता, हे पाहून तिला हायसं वाटलं.

“काय इनामदार बाई, तब्येत बरी नाही का?” कुलकर्णीने विचारलं.

“काही नाही हो, जरा अपचन झालंय. झोप नाही लागली रात्री,” ती म्हणाली आणि आपल्या जागेवर बसली.

तिने काल अर्धवट ठेवलेलं काम पूर्ण करायला घेतलं. पोलीस पाटलाची साक्ष टाईप करून पूर्ण केली. कुलकर्णी तिच्याच खोलीत, तिच्या समोरच्या टेबलावर बसून स्वतःचं काम करत होता. मालतीने कालची साक्ष पूर्ण केली, प्रिंट काढली.

तिने थरथरत्या हाताने प्रिंटरमधून बाहेर आलेला कोरा करकरीत, गरम कागद उचलला. कुलकर्णीकडे एक नजर टाकली आणि शेवटचं पान पाहिलं.

तिथे काहीही जास्तीचं नव्हतं.

तिने परत एकदा वाचलं. स्टेनो पॅडमधल्या प्रत्येक शब्दाशी जुळवून पाहिलं. तंतोतंत जुळत होतं! एकही अवांतर वाक्य नव्हतं.

तिला रडूच फुटायचं बाकी होतं. म्हणजे काल संध्याकाळी टाईप न करता आज सकाळी सगळ्यांसमोर टाईप केल्यामुळे तो प्रकार थांबला होता का? संध्याकाळच्या त्या अंधाऱ्या, कोंदट वातावरणातच तिच्या मनावर काहीतरी परिणाम होत होता का?

तिने ठरवलं, यापुढे पाचच्या नंतर या खोलीत अजिबात थांबायचं नाही. काम राहिलं तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी करायचं.

त्या दिवशी कोर्टात १४८/२०२५ ची सुनावणी झालीच नाही. अ‍ॅड. देशमुखांना काही कामानिमित्त हायकोर्टात जावं लागल्यामुळे त्यांनी तारीख मागून घेतली. न्यायाधीशांनी पुढची तारीख दिली—तीन दिवसांनंतरची. सोमवारची.

दरम्यानच्या तीन दिवसांत मालतीने इतर खटल्यांच्या साक्षी टाईप केल्या. चोरीच्या, मारामारीच्या, कौटुंबिक वादाच्या. एकाही कागदावर एकही जास्तीचा शब्द आला नाही. मालतीचं मन हळूहळू ताळ्यावर येऊ लागलं. आपल्याला त्या एका खटल्याचा काहीतरी अकारण मानसिक ताण आला होता, किंवा सलग काम केल्यामुळे ‘हॅल्युसिनेशन’ सारखा काहीतरी प्रकार झाला असावा, अशी तिने स्वतःची समजूत घातली.

सोमवार उजाडला.

सकाळी पावणेदहाच्या सुमारास मालती खोलीत आली. शनिवार-रविवार खोली बंद असल्यामुळे आत तो जुन्या कागदांचा आणि डांबरगोळ्यांचा कुबट वास अधिकच गडद झाला होता. तिने खिडकी उघडली, पण बाहेरच्या वडाच्या झाडामुळे हवा आत येतच नव्हती.

आज १४८/२०२५ मध्ये शेवटचा साक्षीदार तपासला जाणार होता—तपास अंमलदार, म्हणजेच इन्व्हेस्टिगेटिंग ऑफिसर (आय.ओ.) पोलीस उपनिरीक्षक जाधव. त्यांची साक्ष झाली की सरकारी पक्षाचे पुरावे संपणार होते आणि मग आरोपीचा ३१३ चा जबाब होणार होता.

मालतीने सहज म्हणून १४८/२०२५ ची फाईल उघडली. पोलीस पाटलाच्या साक्षीची प्रत, जी तिने शुक्रवारी सकाळी कुलकर्णीच्या समोर काढली होती आणि ज्यावर न्यायाधीशांची सहीदेखील झाली होती, ती फाईलमध्ये वरच होती.

तिची नजर सहज त्या शेवटच्या पानावर गेली.

न्यायाधीशांच्या हिरव्या शाईच्या सहीच्या ठीक वर, जिथे शुक्रवारी सकाळी काहीच नव्हतं, तिथे एक ओळ दिसत होती.

मालतीचा श्वास छातीतच अडकला. तिने फाईल जोरात बंद केली. जणू त्या कागदावर एखादा विंचूच बसला होता.

तिने डोळे मिटले. एक... दोन... तीन... मनात अंक मोजले आणि पुन्हा फाईल उघडली.

ती ओळ तिथेच होती. संगणकाच्या त्याच ‘फॉन्ट’मध्ये, तितक्याच काळ्या शाईत. न्यायाधीशांच्या सहीच्या वरच्या मोकळ्या जागेत.

‘विहिरीत पडताना त्याने माझ्या शर्टाची बाही पकडली होती, त्याची दोन बटणं अजूनही तिथल्या गाळात असतील.’

हे वाक्य... हे वाक्य तर तृतीय पुरुषी नव्हतं! ‘त्याने माझ्या शर्टाची बाही पकडली होती...’

हे कोण बोलणार होतं? तपास अधिकारी जाधव तर घटनास्थळी नव्हतेच. मग ‘माझ्या शर्टाची’ असं कोण म्हणणार?

आरोपी? सदाशिव मोहिते?

पण आरोपी कधीच साक्षीदाराच्या पिंजऱ्यात येऊन स्वतःविरुद्ध असं बोलत नसतो. तो तर गुन्हा नाकारतो!

मग हे वाक्य आज कोण बोलणार होतं?

मालतीला दरदरून घाम फुटला. ती कागद घेऊन तशीच कोर्ट हॉलच्या दिशेने धावली. नाही, आज ती या कोर्टात बसणार नव्हती. आज ती रजा टाकणार होती. तिला चक्कर येतेय असं सांगून ती आत्ताच घरी जाणार होती. हे जे काही आहे, ते भयानक आहे. या सापळ्यात तिला अडकायचं नव्हतं.

कोर्ट हॉलच्या दाराशी ती पोहोचली तेव्हा अकरा वाजून गेले होते. न्यायाधीशांची स्वारी आत गेली होती. तिला आता थेट न्यायाधीशांची परवानगी घेतल्याशिवाय जाता येणार नव्हतं, कारण दुसरा स्टेनो आज रजेवर होता.

तिने आत पाऊल ठेवलं. कोर्ट हॉलमध्ये नेहमीपेक्षा जास्त गर्दी होती.

तिने आपल्या खुर्चीकडे पाहिलं आणि मग तिची नजर आरोपीच्या पिंजऱ्याकडे गेली.

पिंजऱ्यात सदाशिव मोहिते उभा होता. पण आज तो खाली मान घालून उभा नव्हता. त्याचे डोळे विस्फारलेले होते, केस विस्कटलेले होते आणि तो पिंजऱ्याचे लाकडी गज दोन्ही हातांनी घट्ट पकडून थरथर कापत होता. त्याच्या शेजारी उभे असलेले दोन पोलीस हवालदार त्याला शांत करण्याचा प्रयत्न करत होते.

“काय प्रकार आहे हा?” न्यायाधीश देशपांडे साहेबांनी करड्या आवाजात विचारलं.

सरकारी वकील उभे राहिले. “युवर ऑनर, आज आय.ओ. जाधव यांची साक्ष आहे. पण आरोपी सकाळपासूनच खूप अस्वस्थ आहे. त्याला कोर्टापुढे स्वतःहून काहीतरी सांगायचे आहे असा तो हट्ट धरून बसला आहे.”

आरोपीचे वकील अ‍ॅड. देशमुख घाईघाईने पुढे आले. “मी याला समजावतोय साहेब, त्याची मानसिक स्थिती ठीक दिसत नाहीये. जेलमध्ये त्याला रात्री झोप लागलेली नाही. आपण केस थोड्या वेळाने घेऊया...”

“नाही! मला आत्ताच बोलायचंय!” सदाशिव मोहितेचा घोगरा, भेसूर आवाज कोर्टात घुमला. त्याने वकिलाचा हात झटकला. “मला नाही लपवायचं आता काही! तो मला झोपू देत नाहीये साहेब! तीन रात्री झाल्या, माझ्या कोठडीत पाण्याचा आवाज येतोय... सगळीकडे शेवाळाचा वास सुटलाय साहेब!”

कोर्टात एकच खळबळ उडाली. कुजबुज सुरू झाली.

“शांतता! कोर्टात शांतता राखा!” शिपायाने ओरडून सांगितलं.

न्यायाधीश देशपांडे साहेबांनी अ‍ॅड. देशमुखांकडे पाहिलं. “देशमुख साहेब, आरोपीला कन्फेशन द्यायचे असेल तर त्याची कायदेशीर प्रक्रिया वेगळी आहे, हे तुम्हाला माहीत आहे. त्याला विचारण्यासाठी वेळ द्यावा लागेल.”

“मला वेळ नकोय साहेब!” सदाशिव मोहिते किंचाळला. त्याच्या डोळ्यांतून पाण्याच्या धारा वाहत होत्या, पण चेहऱ्यावर एका भयानक दहशतीची छाया होती. तो कोर्टाच्या छताकडे, कोपऱ्यांकडे पाहत होता, जणू तिथे त्याला कुणीतरी दिसत होतं. “तो इथंच उभा हाय! घोंगडी पांघरून उभा हाय साहेब! मीच ढकललं त्याला... बांधाच्या दगडावरून मीच लोटलं त्याला खाली!”

अ‍ॅड. देशमुखांनी डोक्याला हात लावला. “सदाशिव, गप बस! काय बोलतोयस तू!”

पण सदाशिव आता कुणाचंच ऐकण्याच्या मनःस्थितीत नव्हता. तो स्वतःच्या शर्टाची उजवी बाही जोराने ओढत, ओरबाडत रडत म्हणाला—

“विहिरीत पडताना त्याने माझ्या शर्टाची बाही पकडली होती साहेब... त्याची दोन बटणं अजूनही तिथल्या गाळात असतील! काढा ती बाहेर... त्याला सांगा मला माफ कर म्हणून... त्याला सांगा माझ्यामागून निघून जा म्हणून!”

आणि तो पिंजऱ्यातच गुडघ्यांवर कोसळला.

कोर्ट हॉलमध्ये स्मशानशांतता पसरली होती. छताच्या पंख्यांचा घरघर आवाज तेवढा ऐकू येत होता. साक्षीदार, वकील, पक्षकार, पोलीस—सगळेच सुन्न होऊन त्या कोसळलेल्या माणसाकडे पाहत होते.

न्यायाधीश देशपांडे साहेबांनी काही क्षणांनी स्वतःला सावरलं. त्यांनी चष्मा काढून ठेवला आणि ते मालतीकडे वळले.

“श्रीमती इनामदार...”

मालती आपल्या खुर्चीवर दगडाच्या मूर्तीसारखी बसून होती. तिच्या हातात पेन्सिल नव्हती. स्टेनोचं पॅड उघडलेलं नव्हतं. तिच्या मांडीवर तो फाईलमधला कागद होता, ज्यावरचं शेवटचं वाक्य आत्ता दोनच मिनिटांपूर्वी या कोर्टाच्या चार भिंतींच्या आत जिवंत झालं होतं.

“श्रीमती इनामदार, हे रेकॉर्डवर घेता येणार नाही, पण...” न्यायाधीशांचा आवाज थांबला. त्यांनी मालतीच्या चेहऱ्याकडे पाहिलं. “काय झालं इनामदार बाई? तुम्हाला बरं वाटत नाहीये का?”

मालतीच्या ओठांची हालचाल झाली, पण आवाज फुटला नाही. तिची नजर आरोपीवरून हळूहळू फिरत तिच्या स्वतःच्या दोन्ही हातांवर स्थिरावली होती. ते दोन हात... ज्यांनी गेली वीस वर्षं फक्त दुसऱ्यांचे शब्द टिपले होते. आज तिला स्वतःच्याच त्या दहा बोटांची भीती वाटत होती. ही बोटं कोणाच्या आज्ञेने चालत होती?

तिने कसंबसं स्वतःला सावरलं आणि ती न्यायाधीशांच्या परवानगीची वाट न पाहताच खुर्चीवरून उठली. फायली तशाच टाकून ती कोर्ट हॉलच्या बाहेर पडली. पाठीमागून दगडू आवाज देत होता, कुलकर्णी काहीतरी विचारत होता, पण ती थांबली नाही.

ती थेट त्या मागच्या अंधाऱ्या बराकीतल्या तिसऱ्या क्रमांकाच्या खोलीत आली. खोलीत कुणीच नव्हतं. बाहेरच्या वडाच्या झाडाची सावली खोलीतल्या तिन्ही टेबलांवर पसरली होती.

मालतीची छाती जोरात धडधडत होती. तिला आपली पर्स घेऊन इथून कायमचं निघून जायचं होतं. आता या क्षणी! पुन्हा कधीही या कोर्टाची, या खोलीची पायरी न चढण्यासाठी.

तिने टेबलाचा खण ओढून पर्स काढली.

आणि अचानक तिचं लक्ष आपल्या संगणकाकडे गेलं.

सकाळी तिने संगणक चालूच केलेला नव्हता. ती आल्या आल्या फाईल बघून तशीच कोर्टात धावली होती.

मग आता संगणकाची स्क्रीन चालू कशी होती?

निळसर-पांढरा प्रकाश तिच्या चेहऱ्यावर पडला होता. खोलीत फक्त संगणकाच्या सीपीयूचा अतिशय बारीक असा ‘हम्म्म’ आवाज येत होता.

मालतीची पावलं जमिनीला खिळली. तिला पळून जायचं होतं, पण शरीराने साथ दिली नाही. कुठल्याशा अज्ञात ओढीने ती एक-एक पाऊल टाकत टेबलाच्या जवळ गेली.

स्क्रीनवर ‘मायक्रोसॉफ्ट वर्ड’चं एक नवं कोरे पान उघडलेलं होतं.

वरती खटल्याचा क्रमांक नव्हता. न्यायालयाचं नाव नव्हतं. साक्षीदाराचं नाव नव्हतं.

पडद्याच्या अगदी मधोमध फक्त एकच ओळ टाईप झालेली होती. त्या ओळीच्या शेवटी असलेला काळा ‘कर्सर’ शांतपणे उघडझाप करत होता—लुकलुकत होता, जणू पुढच्या शब्दाची वाट पाहत होता.

मालतीने वाकून पडद्यावरची ती ओळ वाचली.

‘आज रात्री दहा वाजता रविवार पेठेतल्या जुन्या वाड्यातली वीज जाईल, आणि जिन्यावरून कुणीतरी वर येईल.’

मालतीने झटकन मागे वळून पाहिलं. दारात कुणीच नव्हतं. खिडकीबाहेरच्या वडाच्या पारंब्या वाऱ्याशिवायही किंचित हलल्यासारख्या वाटल्या. आणि खोलीतल्या त्या जुन्या कागदांच्या आणि डांबरगोळ्यांच्या नेहमीच्या वासातून, एक नवाच, ओलसर, कुबट असा शेवाळाचा वास हळूहळू वर येत होता.