दोन ते चार

सांगलीत गावभागातल्या गल्ल्यांमध्ये सकाळी साडेनऊ वाजता एक खाकी शर्ट, काळी छत्री आणि जुनी लुना ठरलेली असते. पाऊस असो वा ऊन, छत्री हँडलला अडकवलेली. लुनाच्या मागे एक पत्र्याची पेटी, आणि शर्टाच्या खिशात खाकी कव्हरची एक डायरी. ती आहे दत्तात्रय माने यांची, म्हणजे गावभागासाठी दत्तूची.

पंचवीस वर्षं महावितरणचं मीटर वाचणारा दत्तू घराच्या दारात उभा राहिला की आधी मीटरकडे बघतो आणि मग माणसाकडे. त्याचं म्हणणं असं, की माणूस खोटं बोलतो, मीटर बोलत नाही. कुठल्या घरात नवी सून आली की इस्त्रीचे युनिट वाढतात. कुठल्या घरातला म्हातारा गेला की पहाटेचा गिझर बंद होतो. पुण्याला नोकरीला गेलेला पोरगा दिवाळीला घरी आला की एसी चालू होतो. नवरा-बायकोचं भांडण झालं की टीव्ही रात्री दोनपर्यंत चालतो, हेही त्याच्या डायरीत सापडेल. घरातले लोक त्याला चहा देतात, सुपारी देतात, कधी कधी घरातली दुःखंही सांगतात. आणि दत्तू त्या दुःखांचे आकडे डायरीत लिहून ठेवतो.

त्याच्या घरी माळ्यावर एक पत्र्याची ट्रंक आहे. त्यात पंचवीस वर्षांच्या पंचवीस डायऱ्या आहेत. बायको सिंधू म्हणते, "त्या ट्रंकेत तुमचा संसार हाय, आमचा न्हाई."

"यशोदा" बंगला कृष्णेच्या सरकारी घाटाकडं उतरणाऱ्या गल्लीत आहे. जुना, दगडी जोत्याचा, पुढं तुळशी वृंदावन आणि मागं चिकूची आणि नारळाची झाडं. मागच्या अंगणात एक जुना आड आहे. उन्हाळ्यात तो दरवर्षी होळीपर्यंत कोरडा पडतो. म्हणून भाऊसाहेबांनी दहा वर्षांपूर्वी बोअर घेतली आणि एक हॉर्सपॉवरची सबमर्सिबल मोटर बसवली. ती मोटर निवडायला दत्तूच त्यांच्याबरोबर मारुती चौकातल्या दुकानात गेला होता.

भाऊसाहेब पाटणकर बहात्तर वर्षांचे. मार्केट यार्डात चाळीस वर्षं हळदीची अडत केलेली. बायको जाऊन सात वर्षं झालेली. एकुलती एक मुलगी मनाविरुद्ध लग्न करून ऑस्ट्रेलियाला गेली, तेव्हापासून बाप-लेकीत बोलणं तुटलेलं. माणूस कडक आणि काटकसरी. चार दिवस पंढरपूरला जायचं असलं तरी जाताना मेन स्विच बंद करणारा. पहाटे चारला त्यांचा गिझर लागायचा, साडेचारला आंघोळ आणि पाचला गणपती मंदिरात काकड आरती, हा क्रम चाळीस वर्षांचा. दत्तू म्हणायचा, "भाऊसाहेबांचं मीटर म्हणजे घड्याळ हाय."

सकाळी सहा ते सात मोटर चालवून ते झाडांना पाणी घालायचे. एकदा दत्तूनं विचारलं होतं, संध्याकाळी का नाही? तर म्हणाले होते, "रात्री झाडांना पाणी द्यायचं न्हाई रे, मुळं कुजत्यात. आमच्या आजोबांचा नियम."

फेब्रुवारीत दत्तू वाचनाला गेला तेव्हा भाऊसाहेबांच्या दारात तीन गोष्टी त्याच्या कानावर पडल्या होत्या.

पहिली, पुतण्या मंदार. मार्केट यार्डात त्याचीही अडत, पण धंदा बुडालेला. सावकाराचं कर्ज डोक्यावर. तो काकांकडं पैसे मागायला आला होता आणि भाऊसाहेब दारातूनच ओरडले होते, "एक दमडी मिळायची न्हाई. मृत्युपत्र बदलतोय मी, समजलं?" मंदार चपला आपटत निघून गेला होता.

दुसरी, बिल्डर संग्राम कोळेकर. यशोदा बंगल्याच्या शेजारचा जुना वाडा पाडून त्यानं सहा मजली इमारत उभी करायला घेतली होती. भाऊसाहेबांची जागा मिळाली तर दोन्ही प्लॉट जोडून मोठा प्रकल्प होणार होता. भाऊसाहेबांनी नकार दिला. गणपती मंदिराच्या पायऱ्यांवर लोकांसमोर कोळेकर म्हणाला होता, "म्हातारा जिवंत असेपर्यंत न्हाई, तर मेल्यावर तरी जागा माझीच हाय." गावभागात ही गोष्ट अजूनही चवीनं सांगितली जाते.

तिसरी गोष्ट त्या मानानं लहान होती. दत्तू मीटरचे आकडे लिहीत होता, तेव्हा भाऊसाहेब फोनवर कुणाला तरी सांगत होते, "आपटे, मैत्री वेगळी आणि व्यवहार वेगळा. अठरा लाख दिलेत, ते गुढीपाडव्याच्या आत परत पाहिजेत. न्हाईतर कोर्टात भेटू." फोन ठेवल्यावर दत्तूकडं बघून ते थकल्यासारखं हसले होते. "म्हातारपणी पैसा म्हणजे माणसं परखायची कसोटी, दत्तू."

डॉ. श्रीधर आपटे भाऊसाहेबांचे शेजारी आणि लहानपणापासूनचे मित्र. मिरजेच्या मेडिकल कॉलेजातून निवृत्त झालेले फिजिशियन. त्यांचा मुलगा दुबईत असतो. त्याच्या धंद्यासाठीच ते पैसे घेतले होते, असं गल्लीत कुजबुजलं जायचं.

मार्चच्या सुरुवातीला अजून एक गोष्ट घडली. भाऊसाहेबांचा घरगडी रघू याला चांदीची वाटी चोरल्याच्या आरोपावरून काढून टाकलं. जाताना गल्लीत उभा राहून रघू बोलला होता, "बघून घेतो म्हाताऱ्याला." दुसऱ्याच दिवशी भाऊसाहेबांनी कुलुपं बदलली. नव्या किल्ल्यांचे तीनच जोड होते, एक त्यांच्याकडं, एक मंदारकडं "कधी काही झालं तर" म्हणून, आणि एक डॉक्टर आपट्यांकडं.

अकरा मार्चला दुपारी दत्तू शेवटचं वाचन करायला गेला तेव्हा भाऊसाहेबांनी त्याला चहा दिला होता. वाचन होतं १४२०३.६.

बारा मार्चपासून यशोदा बंगल्याला कुलूप आहे.

पोलिसांकडं जी माहिती होती ती अशी. भाऊसाहेब बारा तारखेला पहाटे पाच वाजता टॅक्सीनं पुण्याला विमानतळावर गेले, तिथून दुबईला. हे डॉक्टर आपट्यांनी स्वतः पाहिलं होतं. त्यांच्या घरातून भाऊसाहेबांचा पासपोर्ट गायब होता. त्याच दिवशी संध्याकाळी भाऊसाहेबांच्या नंबरवरून मंदारला आणि ऑस्ट्रेलियातल्या मुलीला एकच मेसेज आला, "दुबईत पोचलो. काही दिवस फिरून येतो. काळजी नसावी." त्यानंतर फोन बंद. मुलगी बापाशी बोलतच नव्हती, तिनं ते मनावर घेतलं नाही. मंदारनं तक्रार दिली नाही. गावभाग पोलीस ठाण्याचे इन्स्पेक्टर जाधव दत्तूला म्हणाले होते, "बहात्तर वर्षांचा माणूस, पैसा भरपूर, घरात कुणी न्हाई. फिरायला गेला. पैसेवाल्या म्हाताऱ्यांचं हे चालतंच."

पण दत्तूची डायरी वेगळं सांगत होती.

भाऊसाहेब घरात असताना यशोदा बंगल्याचा महिन्याचा वापर एकशे चाळीसच्या आसपास असायचा. घर बंद असेल आणि मेन स्विच बंद असेल तर वाचन जागचं हलायला नको. मेन स्विच चुकून चालू राहिला आणि फ्रीज चालू असला तरी फार तर पंधरा-वीस युनिट.

एप्रिलचं वाचन होतं १४२६४.७. म्हणजे एकसष्ट युनिट.

मेचं १४३२४.७. साठ युनिट.

जूनचं, आजचं, १४३८६.७. बासष्ट.

दत्तू लुनावर बसून बराच वेळ डायरीकडं बघत राहिला. कृष्णेवरून येणारं गरम वारं गल्लीत धूळ उडवत होतं. मान्सून दोन-तीन दिवसांत येईल, असं रेडिओ सांगत होता.

"दत्तू, अजून त्याच मीटरमागं लागलायस?"

डॉक्टर आपटे त्यांच्या फाटकातून बाहेर आले. पांढरा झब्बा, हातात जपमाळ, डोळ्यांखाली जागरणाची काळी वर्तुळं.

"व्हय डॉक्टर. महिन्याला साठ युनिट खातंय हे घर. माणूस न्हाई, आणि मीटर चालतंय."

"फ्रीज चालू राहिला असेल रे. पाश्या घाईत होता. मेन स्विच विसरला असेल."

"भाऊसाहेब? मेन स्विच विसरणार? पंढरपूरला जातानासुद्धा बंद करायचे."

डॉक्टरांनी खांदे उडवले. "वय झालं की माणूस विसरतो. मीसुद्धा विसरतो. आता बघ, रात्री झोपच येत न्हाई. दोन वाजले की डोळे उघडतात, ते चारपर्यंत. मग गच्चीवर जाऊन बसतो, जप करतो. पहाटेचं वारं बरं असतं."

"त्या दिवशी पण जागेच होता म्हणं?"

"हां. मी गच्चीवरच होतो. पाचला टॅक्सी आली, पाश्यानं बॅग टाकली, मी हात केला. टॅक्सी गेल्यावर सगळं सामसूम. घरात अंधार. मी सहापर्यंत बसलो होतो. तेच सगळं जाधवांना सांगितलंय."

दत्तूनं मान डोलावली. डॉक्टरांची गच्ची यशोदेच्या मागच्या अंगणावरच येते, हे त्याला माहीत होतं. आड, बोअरची मोटर, चिकूची झाडं, सगळं त्या गच्चीखाली.

"साठ युनिट फ्रीजचे न्हाईत, डॉक्टर," तो हळूच म्हणाला. "फ्रीज रोज थोडं थोडं खातो, दिवसभर. मी गेले तीन आठवडे सकाळ-संध्याकाळ आकडे बघतोय. दिवसा मीटर हलत न्हाई. संध्याकाळी सहाला जो आकडा, तोच रात्री अकराला. आणि सकाळी सहाला दोन युनिट जास्त."

डॉक्टर क्षणभर गप्प झाले. मग हसले. "तू मीटरवाला आहेस की डिटेक्टिव्ह?"

"मीटरवालाच, डॉक्टर. पंचवीस वर्षं."

त्या रात्री दत्तूनं सिंधूला सांगितलं की वरिष्ठांनी अर्जंट काम दिलंय. सिंधूनं त्याच्याकडं असं बघितलं, की खोटं पकडायला तिला मीटरची गरज नव्हती. पण डबा भरून दिला.

रात्री दीड वाजता दत्तू यशोदेच्या फाटकाबाहेर अंधारात उभा होता. मीटर कंपाउंड भिंतीत बसवलेल्या पेटीत, रस्त्याकडं तोंड करून आहे. ती पेटी उघडायची चावी महावितरणकडं असते आणि ती दत्तूच्या खिशात होती. नवं डिजिटल मीटर. त्याच्या कोपऱ्यात एक लहानसा लाल दिवा असतो. वीज वापरली जाते तसा तो लुकलुकतो. मीटरच्या पाटीवर छापलेलं असतं, ३२०० imp/kWh. म्हणजे एक युनिट वापरलं की दिवा बत्तीसशे वेळा लुकलुकतो.

एक पंचेचाळीस. वाचन १४३८९.४. दिवा विझलेला.

दत्तूनं छत्रीला टेकून वाट पाहिली. गल्लीत एक कुत्रं भुंकलं आणि गप्प झालं. कोळेकरच्या अर्धवट इमारतीच्या लोखंडी सळया अंधारात आभाळाकडं बोटं केल्यासारख्या उभ्या होत्या.

दोन वाजता लाल दिवा लुकलुकू लागला. सुरुवातीला क्षणभर भरभर, मग एका लयीत.

दत्तूनं घड्याळ काढलं आणि मोजायला सुरुवात केली. एक मिनिट, त्रेपन्न. पुन्हा एक मिनिट, त्रेपन्न. पुन्हा, चोपन्न.

त्यानं डायरीत हिशोब मांडला. मिनिटाला त्रेपन्न म्हणजे तासाला जवळजवळ बत्तीसशे. म्हणजे तासाला एक युनिट. म्हणजे एक किलोवॅटचा भार.

फ्रीज असता तर मिनिटाला सात-आठ वेळाच लुकलुकला असता. भाऊसाहेबांचा दोन किलोवॅटचा गिझर असता तर मिनिटाला शंभरच्या वर. एक किलोवॅट म्हणजे...

त्यानं कान दिला. गल्ली इतकी शांत होती की कृष्णेचा आवाज ऐकू येत होता. आणि त्या आवाजाखाली, बंगल्याच्या मागच्या बाजूनं, अगदी बारीक, एक घरघर. आणि पाणी पडल्याचा खळखळाट.

एक हॉर्सपॉवरची मोटर. दहा वर्षांपूर्वी त्यानंच निवडलेली.

दत्तूनं मान वर करून डॉक्टर आपट्यांच्या गच्चीकडं पाहिलं. कठड्यामागं एक आकृती बसलेली होती. हातात जपमाळ असावी. ती आकृती हलली नाही. खाली उतरली नाही. गच्चीपासून मोटर वीस फुटांवर होती.

चार वाजता दिवा विझला. घरघर थांबली. वाचन १४३९१.४. बरोबर दोन युनिट.

परतताना दत्तूच्या मनात एकच आकडा घोळत होता. तो घरी गेला आणि माळ्यावरची ट्रंक उघडली. सिंधू झोपेतच काहीतरी पुटपुटली. त्यानं या वर्षाची डायरी काढली आणि एप्रिलचं पान उघडलं.

दत्तूची एक सवय आहे, जी त्याच्या ऑफिसमधल्या पोरांना वेडेपणाची वाटते. डिजिटल मीटरच्या पडद्यावर आकडे फिरत असतात. किती युनिट, कमाल मागणी म्हणजे एमडी, ती कधी नोंदली गेली ती तारीख आणि वेळ. बिलासाठी फक्त युनिट लागतात. पण दत्तू सगळं लिहितो. महिन्याभरात त्या घरानं एका वेळी सगळ्यात जास्त वीज केव्हा ओढली, याची नोंद मीटर स्वतः ठेवतो. आणि दत्तूचं म्हणणं असं, की घरात मोठी घटना घडली की तिची सही एमडीत राहते. लग्न, मुंज, आजारपण, भांडण.

एप्रिलच्या वाचनाखाली त्याच्याच अक्षरात लिहिलं होतं:

एमडी १.४ kW — १२/०३ — ०५:१५.

भाऊसाहेबांचं नेहमीचं एमडी अडीच-तीन किलोवॅट असायचं, आणि ते पहाटे चारला गिझर लागल्यावर नोंदलं जायचं. पण मार्च-एप्रिलच्या महिन्यात सगळ्यात मोठा भार एकदाच आला होता. बारा मार्चला, पहाटे पाच पंधराला. डॉक्टरांच्या सांगण्याप्रमाणे टॅक्सी गेल्यानंतर पंधरा मिनिटांनी. त्यानंतरच्या प्रत्येक रात्री एक किलोवॅटच. पण त्या पहाटे एक किलोवॅट मोटर आणि वर आणखी जवळपास अर्धा किलोवॅट. म्हणजे मोटरबरोबर दिवे, पंखा, काहीतरी.

रिकाम्या, अंधाऱ्या, सामसूम घरात.

सकाळी आठ वाजता दत्तू कोळेकरच्या साइटवर गेला. संग्राम कोळेकर साइट ऑफिसच्या पत्र्याच्या खोलीत बसला होता. छातीवर हात ठेवून बोलायची त्याला नवी सवय लागली होती.

"मीटरवाले? माझं बिल भरलंय की."

"बिलासाठी न्हाई आलो, साहेब. तुमच्या चौथ्या मजल्यावर जायचंय. पाच मिनिटं."

"कशाला?"

"भाऊसाहेबांचं मागचं अंगण बघायचंय."

कोळेकरचा चेहरा बदलला. "म्हाताऱ्याचं काय झालं, ते मला विचारू नका. पोलीस आलते. सगळ्या गल्लीला वाटतंय मी काहीतरी केलं. मार्चात मी मिरजेच्या मिशन हॉस्पिटलात होतो, अँजिओप्लास्टी. दहा ते सोळा तारीख. कागद बघा हवं तर." मग थोडा थांबून तो म्हणाला, "तो पुतण्या बघा, मंदार. कर्जात बुडालाय. काका गेला तर त्यालाच सगळं."

"चौथा मजला, साहेब," दत्तू शांतपणे म्हणाला.

चौथ्या मजल्यावरून यशोदेचं मागचं अंगण तळहातावर ठेवल्यासारखं दिसत होतं. चिकूची झाडं वाळून काळी पडली होती. नारळाच्या झावळ्या पिवळ्या, लोंबलेल्या. भाऊसाहेबांनी जीव लावलेली झाडं तीन महिने पाण्याशिवाय होती.

आणि बोअरच्या मोटरचा काळा पाइप झाडांकडं जायचा तो आता वळवून जुन्या आडात सोडलेला होता. आड काठोकाठ नसला तरी त्यात पाणी होतं. जूनच्या मध्यावर, पावसाचा एक थेंब न पडता, गावभागातले सगळे आड कोरडे पडले असताना.

मोटरच्या स्टार्टरजवळ भिंतीवर एक नवी, पांढरी, चौकोनी डबी बसवलेली होती. पंपाचा डिजिटल टायमर.

दत्तू बराच वेळ कठड्याला धरून उभा राहिला. खालून सिमेंट मिक्सरचा आवाज येत होता. त्याच्या डोळ्यांसमोर भाऊसाहेब होते. चहाचा कप हातात देत, "म्हातारपणी पैसा म्हणजे माणसं परखायची कसोटी" म्हणणारे.

तिथून तो थेट डॉक्टर आपट्यांच्या दारात गेला. दरवाजा डॉक्टरांनीच उघडला.

"काय रे दत्तू, सकाळी सकाळी?"

"सहजच, डॉक्टर. काल रात्री गच्चीवर होता?"

"असतोच की रोज."

"काही आवाज-बिवाज? गल्लीत?"

डॉक्टरांनी त्याच्याकडं निरखून पाहिलं. "न्हाई रे. सगळं शांत होतं. का?"

"काही न्हाई. मी आपलं विचारलं."

गावभाग पोलीस ठाण्यात इन्स्पेक्टर जाधवांनी दत्तूला बसायला खुर्ची दिली, पण चेहऱ्यावर कंटाळा होता.

"दत्तूभाऊ, पुन्हा पाटणकर?"

"व्हय साहेब. आणि आज मी नुसता संशय घेऊन न्हाई आलो. आकडे घेऊन आलोय."

त्यानं डायरी टेबलवर ठेवली.

"आधी तुमच्याकडचं सांगा. मंदार पाटणकर अकरा तारखेला रात्री काकांशी भांडला, असं डॉक्टर म्हणत होते. त्याची चौकशी केली?"

"केली की. भांडला, खरं हाय. पण बारा तारखेला पहाटे पाचची पुण्याची शिवशाही त्यानं सांगली स्टँडवरून पकडली. स्टँडच्या कॅमेऱ्यात हाय, चार पंचावन्नला चढताना. पुण्यात तीन दिवस होता, सावकाराशी बोलणी करायला. हॉटेलची पावती, सगळं. तो रघू मात्र अकरा तारखेला रात्री बंगल्याभोवती घुटमळत होता, असं डॉक्टरच म्हणाले. आम्ही त्याला दोनदा आणून बसवला. पण म्हातारा दुबईला गेलाय म्हटल्यावर केस काय करायची?"

"भाऊसाहेब दुबईला गेलेले न्हाईत, साहेब. ते त्यांच्या मागच्या आडात हाईत."

जाधवांनी हातातलं पेन खाली ठेवलं.

दत्तूनं डायरी उघडली. "तीन महिने ते घर रोज रात्री दोन युनिट खातंय, दोन ते चार. मी काल रात्री तिथं उभा होतो. दिवा मिनिटाला त्रेपन्न वेळा लुकलुकत होता. म्हणजे बरोबर एक किलोवॅट. फ्रीज इतकी वीज खात न्हाई, गिझर दुप्पट खातो. एक किलोवॅट म्हणजे भाऊसाहेबांची बोअरची मोटर. आणि आज सकाळी कोळेकरच्या इमारतीवरून मी स्वतः बघितलं. मोटरचा पाइप झाडांकडून काढून आडात सोडलाय, आणि भिंतीवर नवा टायमर बसवलाय."

"आडात पाणी कशाला?"

"सांगलीतला आड होळीपर्यंत कोरडा पडतो, साहेब. आडात टाकलेलं प्रेत उन्हाळ्यात कोरड्या आडात उघडं पडलं, तर वास येईल. कावळे, कुत्री, घारी जमतील. गल्ली गोळा होईल. पाण्याखाली राहिलं तर कुणाला कळायचं न्हाई. म्हणून रोज रात्री दोन तास पाणी. पाऊस आला की आड आपोआप भरेल. मग टायमर काढून टाकायचा, पाइप पुन्हा झाडांकडं वळवायचा. दोन-तीन दिवसांत मान्सून येतोय. हे सगळं पुसून टाकायची वेळ जवळ आलीय."

जाधव आता पुढं झुकून बसले होते. "बरं. पण कुणी?"

"ते पण मीटरनंच सांगितलंय." दत्तूनं एप्रिलचं पान दाखवलं. "हे मीटर महिन्यातला सगळ्यात मोठा भार कधी आला, ते लक्षात ठेवतं. मार्च-एप्रिलच्या महिन्यात सगळ्यात मोठा भार आला बारा तारखेला, पहाटे पाच पंधराला. एक पूर्णांक चार किलोवॅट. म्हणजे मोटर आणि बरोबर दिवे. टॅक्सी गेली पाचला, असं डॉक्टर म्हणतात. मग पाच पंधराला त्या कुलूपबंद घरात मोटर कुणी चालू केली? पहिल्यांदा आडात पाणी कुणी सोडलं?"

"मंदार?"

"मंदार चार पंचावन्नला शिवशाहीत बसला होता, साहेब. तुमच्याच कॅमेऱ्यात. पाच पंधराला तो सांगलीवाडीचा पूलसुद्धा ओलांडून गेला असेल. कोळेकर दहा ते सोळा मिरजेत हॉस्पिटलात. त्याची माणसं? रघू? ठीक हाय, समजा भाऊसाहेबांनीच दार उघडलं, मारणाऱ्यानं त्यांच्याच किल्ल्या घेतल्या. पण मग एक गोष्ट बघा."

दत्तू थोडा थांबला.

"तुम्ही चोर असाल, खुनी असाल. रोज रात्री त्या घरात मोटर चालणार, घरघर करणार, पाणी खळखळ पडणार. तर तुम्ही कुठली वेळ निवडाल? गल्लीत जी वेळ सगळे झोपलेले असतात ती. आणि त्या गल्लीत दोन ते चार या वेळेत एक माणूस हमखास जागा असतो. रोज. आडाच्या वर वीस फुटांवर, गच्चीवर, जपमाळ घेऊन. हे गल्लीतल्या पोराटोरांनासुद्धा माहीत हाय. मोटरवाला दुसरा कुणी असता, तर त्यानं नेमकी हीच दोन तासांची वेळ टाळली असती. जगात फक्त एकाच माणसाला दोन ते चार ही वेळ सगळ्यात सुरक्षित वाटेल. ज्याला माहीत हाय, की त्या वेळी जागा असणारा एकमेव साक्षीदार तो स्वतःच आहे."

जाधवांनी काही न बोलता खिडकीबाहेर पाहिलं.

"काल रात्री मी फाटकाबाहेर उभा होतो, तेव्हा मला रस्त्यावरून घरघर ऐकू आली," दत्तू पुढं म्हणाला. "आणि मोटरपासून वीस फुटांवर बसलेले डॉक्टर आज सकाळी मला सांगतात, सगळं शांत होतं. बारा मार्चला पाच पंधराला मोटर आणि दिवे चालू होते, आणि ते म्हणतात, टॅक्सी गेल्यावर घरात अंधार, सगळं सामसूम, मी सहापर्यंत गच्चीवर होतो. म्हणजे दोन्ही वेळा ते स्वतःच तिथं हजर होते, हे त्यांनीच सांगितलंय. दोन्ही वेळा त्यांनी आवाज ऐकला न्हाई, असं ते म्हणतात. डॉक्टर बहिरे न्हाईत, साहेब. माझी लुना गल्लीच्या तोंडावर आली की ते फाटकात येतात."

"टॅक्सी त्यांनी एकट्यांनीच पाहिली," जाधव हळूच म्हणाले, जणू स्वतःशीच.

"त्यांनी एकट्यांनीच. पासपोर्ट गायब, फोनवरून मेसेज. दुबई त्यांनीच सांगितली. त्यांचा पोरगा दुबईत असतो. भाऊसाहेबांचे अठरा लाख गुढीपाडव्याच्या आत परत करायचे होते, न्हाईतर कोर्ट. हे मी फेब्रुवारीत माझ्या कानांनी ऐकलंय. त्यांच्याकडं नव्या कुलपाची किल्ली हाय. आणि भाऊसाहेबांची मोटर, आड, स्टार्टर, सगळं गेली चाळीस वर्षं त्यांच्या गच्चीखालीच हाय."

ठाण्यातला पंखा कुरकुरत फिरत राहिला. बाहेर कुणीतरी चहावाल्याला हाक मारली.

"आणि एक गोष्ट, साहेब," दत्तू उठता उठता म्हणाला. "भाऊसाहेब रात्री झाडांना पाणी देत न्हाईत. मुळं कुजतात म्हणायचे. ती मोटर रात्री दोनला चालू करणारा माणूस भाऊसाहेब असूच शकत न्हाई. हे मीटर मला मार्चपासून सांगत होतं. मीच ऐकायला उशीर केला."

त्या दुपारी पोलिसांनी यशोदा बंगल्याचं कुलूप तोडलं. मोटर उलटी लावून आड उपसायला संध्याकाळ झाली. तळाशी गोणपाटात गुंडाळलेलं, दगड बांधलेलं ओझं सापडलं. मनगटावरचं घड्याळ अजून ओळखता येत होतं. ते चाळीस वर्षं पहाटे चारला गजर वाजवायचं.

मारुती चौकातल्या इलेक्ट्रिकल दुकानदाराला, दत्तू जिथं दहा वर्षांपूर्वी मोटर घ्यायला गेला होता त्याच दुकानदाराला, पोलिसांनी टायमरचा फोटो दाखवला. तेरा मार्चला एका म्हाताऱ्या, सभ्य गिऱ्हाइकानं तो टायमर नेला होता, एवढं त्याला आठवलं. पावतीवर नाव होतं, डॉ. एस. आपटे. "पंपासाठी. दोन ते चार सेट करून द्या," एवढंच म्हणाले होते, असंही दुकानदारानं सांगितलं. डॉक्टरांच्या दवाखान्याच्या कपाटात, जुन्या फाइलींच्या मागं, भाऊसाहेबांचा पासपोर्ट आणि त्यांचा बंद मोबाईल मिळाला.

डॉक्टरांना नेलं तेव्हा गल्ली दारात उभी होती. डॉक्टर कुणाशी बोलले नाहीत. फक्त जाताना दत्तूकडं एकदा पाहिलं. त्या नजरेत राग नव्हता. होतं ते एका चुकलेल्या हिशोबाकडं बघणाऱ्या माणसाचं आश्चर्य.

दोन दिवसांनी मान्सून आला. कृष्णा गढूळ झाली, घाटाच्या पायऱ्या एकेक करून पाण्याखाली गेल्या. यशोदेचा आड आता आपोआप भरला असता. डॉक्टरांनी हिशोब बरोबर केला होता. पाऊस येईपर्यंत फक्त तीन महिने काढायचे होते. फक्त गल्लीत एक माणूस असा होता, ज्याला मीटरचे आकडे बोलताना ऐकू येतात, हे त्यांच्या हिशोबात बसलं नव्हतं.

पुढच्या महिन्यात दत्तू वाचनाला गेला तेव्हा यशोदेच्या पेटीत लाल दिवा विझलेला होता. महावितरणच्या नियमाप्रमाणे कनेक्शन तात्पुरतं बंद केलं होतं. त्यानं डायरी काढली आणि नेहमीसारखं लिहिलं:

यशोदा, गावभाग. वापर शून्य.

मग थोडा वेळ थांबून, नियमात नसलेली एक ओळ त्यानं खाली जोडली:

भाऊसाहेब पाटणकर. पहाटे चारचा गिझर. काकड आरती. चाळीस वर्षं.

छत्री हँडलला अडकवली, लुनाला किक मारली आणि दत्तू पुढच्या घराकडं निघाला. त्या घरात नवी सून आली होती. इस्त्रीचे युनिट वाढले होते.