याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

दत्ता घरात शिरण्यापूर्वी मीटरकडे बघायचा आणि मग चपला काढायच्या की नाही ते ठरवायचा.

वापर एकदम वाढलेला असेल, तर घरात पाहुणे आलेले असायचे. चपला बाहेर. वापर निम्म्यावर आला असेल, तर म्हाताऱ्या माणसाला मुलं आपल्याकडे घेऊन गेलेली असायची. दाराशी उभं राहून चौकशी. आणि सलग दोन महिने वापर घटत गेला असेल, तर दत्ता बेल वाजवताना जरा जपून वाजवायचा.

“आकडे लिहायला येतोस की कुंडल्या बघायला?” विश्रामबागेतल्या जोशीकाकू विचारायच्या.

“कुंडलीत पुढचं कळतं. मला झालेलंच कळतं.”

महावितरणमध्ये पंचवीस वर्षं मीटर वाचताना दत्ताला एवढं शहाणपण आलं होतं. नवीन स्मार्ट मीटर आल्यावर काही फेऱ्या कमी झाल्या; पण चुकीची बिलं, बंद मीटर, वापरातले चमत्कार यांची पाहणी त्याच्याकडेच यायची. कार्यालयातले तरुण त्याला ‘जुना डेटाबेस’ म्हणायचे. दत्ताला ते आवडायचं नाही.

“माणसं आहेत ती. साठा न्हाई.”

त्याच्या खाकी पिशवीत विजेरी, भिंग आणि भाजलेल्या शेंगांची पुडी असायची. लाल पेन्सिलीचा अर्धा तुकडा तो कानामागे खोचायचा. संशय आला की शेंगा खाणं थांबवून नुसती पुडी चुरगळत बसायचा.

माधवराव कुलकर्ण्यांच्या बंगल्यापाशी त्या एप्रिलमध्ये त्याची पुडी पहिल्यांदा चुरगळली.

बंगल्याचं नाव ‘निवांत’. लोखंडी फाटकाला कुलूप. अंगणात सुकलेल्या जास्वंदीखाली जाहिरातींचे कागद. दाराच्या कोपऱ्यात कोळ्याचं जाळं. जानेवारीच्या मध्यापासून माधवराव दिसले नव्हते.

पण बिल दर महिन्याला साधारण शंभर युनिटांचं येत होतं.

दत्ताने भिंतीबाहेरच्या मीटरवरचं बटण दाबलं. त्या क्षणी भार शून्य होता.

दहा मिनिटांनी पुन्हा दाबलं.

शून्य.

“फ्रिज असेल,” मागून आवाज आला.

अण्णा परांजपे हातात दुधाची पिशवी घेऊन उभे होते. माधवरावांच्या बंगल्याला लागूनच कॉलनीचं छोटं कार्यालय होतं. अण्णा त्याचे अध्यक्ष आणि खजिनदार, दोन्ही. निवृत्त बँक कर्मचारी. कोणाच्या घरी मृत्यू झाला तर प्रथम पोहोचणारे आणि गणपतीच्या वर्गणीचा शेवटचा हिशेब लावणारे.

“फ्रिज श्वास घेतो, अण्णा. हे घर आत्ता श्वाससुद्धा घेत न्हाई.”

अण्णा हसले नाहीत.

“माधवराव परदेशात आहेत म्हणे. पुतण्याला संदेश आला होता.”

“तीन महिने?”

“त्यांचं कुणाला काय सांगता येतं? एकटेच होते. मनात आलं असेल, गेले असतील.”

दत्ताला माधवरावांची दुसरीच आठवण होती. जलसंपदा खात्यातून निवृत्त झालेले. चहाचा कप भरताना अर्धा चमचा पाणी सांडलं तरी पुसून घेणारे. मीटरच्या वहीतली नोंद स्वतःच्या वहीशी ताडून पाहणारे.

एकदा म्हणाले होते, “दत्ता, माणूस खोटं बोलतो. यंत्रही खोटं बोलू शकतं. पण दोन स्वतंत्र हिशेब एकच खोटं बोलू लागले, तर तिथं कुणाचा तरी हात असतो.”

दत्ताने त्या दिवशी वापराची तपासणी मागितली.

कार्यालयात सुनीलने संगणकावर अर्ध्या तासाच्या नोंदी काढल्या. मग खुर्चीत सरळ बसून तो म्हणाला, “दत्ताभाऊ, हे बघा.”

सतरा एप्रिलला मध्यरात्री मीटरचा आकडा होता १८७८०.२. रात्री दोनपर्यंत तोच. तीन वाजता १८७८२.०. चार वाजता १८७८३.८. त्यानंतर पुढची बावीस तास काहीही नाही.

एकोणीस एप्रिलला दोन वाजता १८७८३.८. तीनला १८७८५.६. चारला १८७८७.४. पुन्हा दिवसभर शून्य वापर.

दोन तास. तीन पूर्ण सहा दशांश युनिटं.

रोज.

“अठरा तारीख?” दत्ताने विचारलं.

त्या रात्री वापर नव्हता. बंगल्याच्या बाजूचा वीजपुरवठा रात्री एक वाजून पन्नास मिनिटांपासून चार वाजून दहा मिनिटांपर्यंत बंद होता.

मागच्या नोंदी मागवल्या. सोळा जानेवारीपासून हाच क्रम होता. त्याआधी माधवरावांच्या घरात नेहमीसारखा विखुरलेला वापर दिसत होता—सकाळचा गीझर, दुपारचा स्वयंपाक, संध्याकाळचे दिवे.

दत्ताने लाल पेन्सिलीने सोळा जानेवारीला वर्तुळ केलं.

“फ्रिज नाही,” सुनील म्हणाला.

“नाही. आणि घरात माणूसही राहत नाही. माणसाला रोज त्याच वेळी तहान लागत न्हाई.”

“मग?”

“घड्याळ लावलेलं काहीतरी चालतंय. घरात की घराबाहेर, ते बघायचं.”

दत्ता विश्रामबाग पोलीस ठाण्यात गेला.

उपनिरीक्षक साळुंखे यांनी आधी त्याचं म्हणणं बिलाच्या तक्रारीसारखं ऐकलं. मग त्याने तारखेला केलेलं वर्तुळ दाखवलं.

माधवराव पंधरा जानेवारीच्या रात्रीपासून बेपत्ता होते.

त्यांची पुण्यातली धाकटी बहीण चौकशी करत होती. पुतण्या निखिलने सोळा जानेवारीच्या पहाटे आलेला ईमेल दाखवला होता. त्यात माधवरावांनी आपण दुबईला पोहोचल्याचं, पुढे युरोपात जाणार असल्याचं आणि काही दिवस फोन बंद ठेवणार असल्याचं लिहिलं होतं. आधी केलेल्या प्रवासांमुळे पोलिसांनीही तेच खरं मानलं होतं.

“कुणी विमानाचं तिकीट पाहिलं?” दत्ताने विचारलं.

साळुंखे काही क्षण गप्प राहिले.

“तुम्ही मीटरचं सांगा.”

दत्ताने कागद त्यांच्या पुढे सरकवला.

“माणूस गेला त्याच रात्री घरात घड्याळ सुरू झालंय. एवढंच माझं सांगणं.”

दुसऱ्या दिवशी निखिलला बोलावलं गेलं. बंगल्याची दुसरी चावी त्याच्याकडे होती.

निखिल सांगली-मिरज रस्त्यावर बांधकामाचा व्यवसाय करायचा. व्यवसायापेक्षा कर्ज मोठं झालं होतं. माधवरावांनी दोन महिन्यांपूर्वी मृत्युपत्र बदलून बंगला विद्यार्थ्यांच्या वसतिगृहासाठी देण्याचं ठरवलं होतं. त्यावरून काका-पुतण्याचं जोराचं भांडण झालं होतं.

“मी भांडलो म्हणजे मी मारलं का त्यांना?” निखिलचा आवाज चढला.

“मारलं असं कुणी म्हटलंय?” साळुंखे म्हणाले.

तो गप्प झाला.

पंधरा जानेवारीला तो संध्याकाळी बंगल्यात गेला होता. त्याचं म्हणणं, साडेसातला निघाला. पुढचे तीन तास तो कुठे होता, याला साक्षीदार नव्हता. त्याच्या गाडीचं कर्ज थकलं होतं. काकांच्या सहीने मिळू शकणारं एकवीस लाखांचं कर्ज त्यांनी नाकारलं होतं.

माधवरावांकडे स्वयंपाक करणाऱ्या मालती काळेंकडेही चावी होती.

त्यांनी माधवरावांच्या मागच्या दोन खोल्यांत डबे बनवण्याचा उद्योग सुरू केला होता. सहा लाख रुपये ठेव म्हणून दिले होते. त्याची पावती नव्हती. माधवरावांनी जागा रिकामी करायला सांगितल्यावर त्या पैशांवरून वाद झाला होता.

“रागात मी म्हटलं, तुमच्या दारात बसून जीव देईन,” मालतीबाई म्हणाल्या. “ते खरं. पण माझा जीव द्यायचा म्हटलं होतं. त्यांचा घ्यायचा नाही.”

त्या रात्री नऊच्या सुमाराला त्या डब्यांची भांडी आणायला गेल्या होत्या. फाटक उघडं होतं. पुढच्या खोलीत माधवराव नव्हते. मागच्या बाजूने पुरुषांचे आवाज येत होते. त्या भांडी घेऊन निघाल्या.

“कोणाचे आवाज?”

“शब्द कळले नाहीत. एक माधवरावांचा वाटला. दुसरा नाही सांगता येत.”

तिसरी चावी अण्णांकडे होती. माधवराव बाहेरगावी गेले की झाडांना पाणी घालण्याची व्यवस्था ते पाहायचे.

अण्णांचाही माधवरावांशी वाद झाला होता.

कॉलनीच्या पाणीखर्चात जवळपास अकरा लाखांचा मेळ लागत नव्हता. माधवरावांनी हिशेब तपासायला घेतला होता. पुढच्या रविवारी सभेत कागद मांडणार होते.

“मेळ न लागणं म्हणजे चोरी नव्हे,” अण्णा शांतपणे म्हणाले. “जुन्या पावत्या होत्या. काही जमा नोंदायच्या राहिल्या होत्या. माधव घाई करत होता.”

“पंधरा तारखेला भेटलात?”

“आठच्या सुमाराला. कागद दिले आणि आलो. नऊला मी घरी होतो.”

अण्णाही एकटेच राहत होते.

तिघांकडे कारण होतं. तिघांकडे चावी होती. आणि त्या रात्री तिघांनाही वेळ मिळाला होता.

पण दत्ता त्यांच्या चेहऱ्यांपेक्षा भिंती पाहत होता.

साळुंख्यांच्या उपस्थितीत बंगला उघडला तेव्हा आत सगळं नीट होतं. फ्रिजचा प्लग काढलेला. गीझर बंद. कपाटात कपडे. प्रवासाची मोठी बॅग माळ्यावर धुळीत होती.

मुख्य स्विच बंद केल्यावरही मीटरला जोडलेली एक बारीक जुनी तार जिवंत राहिली.

ती मीटरनंतर, पण घराच्या मुख्य स्विचच्या आधी जोडलेली होती. जुन्या लोखंडी नळीतून ती मागच्या कुंपणाकडे जात होती.

दत्ता खाली बसला. नळीवरचा रंग नखाने खरवडला.

“ही जुनी आहे. फार जुनी.”

अण्णा पुढे आले.

“विहिरीची असावी. पूर्वी माधवकडून पंपाला वीज घ्यायचो.”

कॉलनीच्या कार्यालयामागे दगडी विहीर होती. चाळीस घरांच्या संडासांसाठी आणि बागांसाठी तिचं पाणी वापरलं जायचं. पिण्याच्या पाण्याची पालिकेची व्यवस्था वेगळी होती. नंतर विहिरीच्या पंपासाठी कार्यालयाच्या मीटरमधून वीज घेतली गेली होती; माधवरावांकडची तार अडचणीच्या वेळी वापरण्यासाठी ठेवली होती.

“पण विहीर तर आटली,” अण्णा म्हणाले. “तीन वर्षं झाली. आता टँकरचं पाणी येतं.”

दत्ताला आठवलं. तोच छोटा पंप. दोन अश्वशक्तीचा. चालू असताना जवळपास अठराशे वॅट घेणारा.

दोन तास चालला, तर साधारण तीन पूर्ण सहा दशांश युनिटं.

“टँकर कधी येतो?”

“पहाटे. दोन ते चारच्या आत. दिवसा या अरुंद गल्लीत गाडी घालता येत नाही.”

दत्ताने पिशवीतली पुडी चुरगळली.

विहिरीवर जाड पत्र्याचं झाकण होतं. त्याला गंजलेलं मोठं कुलूप. बाजूच्या खोलीत पंपाचे स्विच आणि पाणी वरच्या सामायिक टाकीत नेणारी नळी होती. खोलीचा दरवाजा कार्यालयातूनच उघडत होता.

अण्णांनी सांगितलं, त्या खोलीच्या दोनच चाव्या होत्या. एक त्यांच्याकडे. दुसरी माधवरावांकडे. निखिल आणि मालतीबाईंकडच्या चाव्या फक्त बंगल्याच्या होत्या.

साळुंख्यांनी दाराच्या कड्या, कुलूप तपासलं. तोडल्याच्या खुणा नव्हत्या.

दत्ताने खोली लगेच उघडायला सांगितली नाही. आधी त्याला आणखी एक हिशेब पाहायचा होता.

कार्यालयाचं वीजजोडणं रस्त्यापलीकडच्या वाहिनीवर होतं. अठरा एप्रिलच्या रात्री त्या बाजूचा पुरवठा सुरू होता. हे दत्ताला ठाऊक होतं; त्या भागातली तक्रार त्यानेच हाताळली होती.

वीजचोरीच्या संशयावरून वरिष्ठांची परवानगी घेऊन कार्यालयाच्या मीटरची नोंद काढली गेली.

सतरा एप्रिलला रात्री दोन ते चार वापर शून्य.

एकोणीस एप्रिलला रात्री दोन ते चार वापर शून्य.

पण अठरा एप्रिलला दोन वाजता आकडा ६२४०.७ होता. तीनला ६२४२.५. चारला ६२४४.३.

तीन पूर्ण सहा दशांश युनिटं.

बंगल्याचं बंद पडलेलं घड्याळ त्या रात्री कार्यालयात चाललं होतं.

दत्ताने जानेवारीच्या नोंदीही मागवल्या.

पंधरा जानेवारीपर्यंत कार्यालयाच्या मीटरवर रोज रात्री दोन ते चार याच काळात सुमारे तीन पूर्ण सहा दशांश युनिटांचा वापर होता. सोळा जानेवारीपासून तो नाहीसा झाला होता.

अगदी त्याच दिवशी बंगल्याच्या मीटरवर तो सुरू झाला होता.

साळुंख्यांनी दोन्ही कागद शेजारी ठेवले.

“म्हणजे माधवराव गेल्यापासून कुणीतरी त्यांच्या विजेवर पंप चालवतंय.”

“विजेचे पैसे वाचवायला नाही,” दत्ता म्हणाला. “कार्यालयाचा पंप चालत नाही, असं दाखवायला.”

त्या संध्याकाळी सांगलीत उन्हाची धार मावळल्यानंतरही रस्ते तापलेले होते. गणपती पेठेतून परतताना दत्ताने चहा घेतला. शेंगांची पुडी अजून तशीच होती.

त्याच्या डोळ्यांसमोर माधवरावांचं टेबल येत होतं.

टेबलावर सापडलेल्या वहीत पाणीखर्चाचा हिशेब होता. रोज तीन खेपा. प्रत्येक खेप तीन हजार लिटर. दर खेप बाराशे रुपये. वर्षाला तेरा लाखांच्या आसपास खर्च.

त्याखाली माधवरावांनी पेन्सिलीने लिहिलं होतं, “नऊ हजार लिटर. जुन्या पंपाचे दोन तास पुरतील. टँकर प्रत्यक्ष पाहिलेला कोण?”

दुसऱ्या पानावर तीन तारखा आणि पहाटेच्या वेळा होत्या. शेवटी एक नोंद होती.

“१५ जानेवारी. अण्णांबरोबर रात्री नऊला विहीर उघडून पाहायची. पाण्याची पातळी स्वतः मोजायची.”

ती नोंद वाचताना अण्णा म्हणाले होते, “ठरलं होतं. पण माधवनेच रद्द केलं.”

आता दत्ताला त्यातलं एकच वाक्य आठवत होतं.

पाण्याची पातळी स्वतः मोजायची.

ज्या माणसाने पाणी मोजायला हट्ट धरला, त्याला परदेशात पाठवणारा संदेश दुसऱ्या दिवशी पहाटे आला होता.

दत्ताने चहा अर्धाच ठेवला.

पोलिसांनी टँकरच्या पावत्यांवरील पुरवठादार शोधला. त्याचा व्यवसाय दोन वर्षांपूर्वी बंद झाला होता. पावत्यांवरील क्रमांक त्याच्या जुन्या पावतीपुस्तकातील होते; रकमा आणि तारखा मात्र नव्या. कॉलनीच्या खात्यातून पैसे अण्णा रोखीने काढत होते.

हा पुरावा अण्णांच्या आर्थिक गैरव्यवहाराकडे बोट दाखवत होता. पण साळुंख्यांना प्रश्न पडला.

“पाणी चोरलं म्हणून खूनही त्यांनीच केला, असं म्हणता येणार नाही. निखिलने काकांना मारलं आणि अण्णांनी रिकाम्या घराची वीज वापरली, असंही होऊ शकतं.”

दत्ताने मान डोलावली.

“होऊ शकतं. म्हणून मी तुम्हाला खुनी धरायला सांगत न्हाई. आधी विहीर उघडा.”

“तिथंच का?”

“माधवराव शेवटचं काय करायला निघाले होते, ते त्यांनी लिहून ठेवलंय. आपण तेवढं तरी करून बघू.”

दुसऱ्या दिवशी सकाळी अण्णा कार्यालयात आले तेव्हा पोलीस, महावितरणचे दोन कर्मचारी आणि अग्निशमन दलाची गाडी तिथे होती.

“काय झालं?”

“विहीर पाहायची आहे,” साळुंखे म्हणाले.

अण्णांनी खिशात हात घातला. मग थांबले.

“आधी निखिलला बोलवा. माधवची जागा आहे काही भाग.”

“विहीर संस्थेची आहे. तुमच्याच हिशेबात तसं लिहिलंय.”

पंपाच्या खोलीत दोन पुरवठ्यांपैकी एक निवडण्याचा स्विच होता. त्यावर जुन्या अक्षरात ‘कार्यालय’ आणि ‘कुलकर्णी’ लिहिलं होतं. स्विच ‘कुलकर्णी’कडे होता. पुढे घड्याळाचा स्विच—रात्री दोनला सुरू, चारला बंद.

अठरा एप्रिलच्या वीजखंडित रात्री कोणीतरी तो हाताने ‘कार्यालय’कडे वळवला होता आणि नंतर परत आणला होता.

अण्णा म्हणाले, “हे माधवनेही केलं असेल.”

“एप्रिलमध्ये?” दत्ताने विचारलं.

अण्णांच्या ओठांची हालचाल थांबली.

खोलीतल्या लहान कपाटात जुन्या पावत्यांची कोरी पुस्तकं होती. एका उघड्या पाकिटात माधवरावांच्या नावाची बँकेची कागदपत्रं आणि पासपोर्ट होता.

साळुंख्यांनी तो हातात न घेता आधी छायाचित्र काढायला सांगितलं.

विहिरीचं झाकण उघडलं. ती आटलेली नव्हती. खाली काळसर हिरवं पाणी दिसत होतं.

पंप सुरू करून त्याचा भार मोजला गेला. अठराशे वॅटांच्या आसपास. नळीमधून पाणी सामायिक टाकीकडे चढू लागलं. टँकर रोज जितकं पाणी आणतो असं पावत्यांत लिहिलं होतं, तितकं पाणी दोन तासांत चढवण्याची त्याची क्षमता होती.

दुपारनंतर विहिरीतून माधवरावांचा देह बाहेर आला.

कंबरेभोवती नायलॉनचा दोर आणि त्याला बांधलेले दोन काँक्रीटचे ठोकळे होते. पँटच्या खिशात चाव्यांचा जुडगा होता. त्यातली छोटी पितळी चावी पंपाच्या खोलीच्या कुलपाला लागली.

अण्णांनी सांगितलेल्या दोन चाव्यांपैकी दुसरी तीन महिने विहिरीत होती.

पहिली त्यांच्या खिशात.

ते बराच वेळ कार्यालयाच्या पायरीवर बसून राहिले. त्यांनी कबुली दिली नाही. उलट वकिलाला बोलावण्याची मागणी केली.

साळुंख्यांनी ती मान्य केली.

दत्ताला मात्र त्यांनी एक प्रश्न विचारला.

“तुमचं काम बिल देण्याचं ना?”

दत्ताने कानामागची पेन्सिल काढली.

“बरोबर आकडा लिहिण्याचं.”

पुढचे पुरावे सावकाश जोडले गेले.

माधवरावांनी देश सोडल्याची नोंद नव्हती. पहाटेचा ईमेल कॉलनीच्या कार्यालयातील इंटरनेट जोडणीवरून पाठवला गेला होता. तिथल्या संगणकावर माधवराव पूर्वी संस्थेची पत्रं तयार करत; त्यांचं ईमेल खातं उघडता येत होतं. तपासात त्या संगणकावर बनावट प्रवासाच्या संदेशाचा मसुदाही सापडला.

अण्णांनी जुन्या टँकरवाल्याच्या नावाने तयार केलेल्या पावत्या, रोख काढण्याच्या नोंदी आणि त्यांच्या वैयक्तिक खात्यात भरलेल्या रकमांचा मेळ बसू लागला.

मृतदेहाच्या तपासणीत कवटीला बोथट वस्तूचा आघात झाल्याचं दिसलं. अपघाताने विहिरीत पडलेल्या माणसाच्या कंबरेला काँक्रीटचे ठोकळे बांधले जात नाहीत.

निखिलचा कर्जासाठीचा आटापिटा खरा होता. मालतीबाईंचा रागही खरा होता. पण पाण्याच्या खोट्या हिशेबाचा फायदा अण्णांना मिळत होता; विहिरीची तपासणी त्यांच्यासोबत ठरली होती; बंद खोलीत पुरवठा बदलण्याची उरलेली चावी त्यांच्याकडे होती; आणि माधवराव परदेशात असल्याचा खोटा पुरावाही त्यांच्या कार्यालयातून तयार झाला होता.

एका आकड्याने खून सिद्ध केला नव्हता. पण प्रत्येक खोट्याच्या शेजारी दुसरा, स्वतंत्र हिशेब उभा राहिला होता.

जूनमध्ये पहिला पाऊस आला तेव्हा दत्ता पुन्हा त्या रस्त्यावर गेला.

मालतीबाईंच्या सहा लाखांच्या ठेवीची नोंद माधवरावांच्या दुसऱ्या वहीत सापडली होती. पावती नसली तरी हिशेब होता. वकिलामार्फत पैसे परत मिळण्याची प्रक्रिया सुरू झाली होती.

त्यांनी दत्ताला गरम पोहे दिले.

“तुम्हाला पहिल्यांदा काय वाटलं होतं?” त्यांनी विचारलं. “आत कुणीतरी लपून राहतंय?”

“नाही.”

“भूतबित?”

दत्ता हसला.

“भूत असतं तर एवढं काटेकोर नसतं.”

समोरच्या बंगल्यावर अजून कुलूप होतं. जास्वंदीला मात्र नवी पालवी फुटली होती. विहिरीचा पंप आता संस्थेच्या मीटरवर, सर्वांच्या माहितीत चालत होता. टँकरचा खर्च बंद झाला होता.

मालतीबाई म्हणाल्या, “बंद घरसुद्धा बोलतं, नाही?”

दत्ताने पोह्यांतला लिंबाचा तुकडा बाजूला काढला.

“घर कुठलं बोलतंय. कुलूप पाहिलं की आपण बाकीचं ऐकणं बंद करतो.”

त्याने पिशवी उचलली. पुढच्या गल्लीत एका घराचं बिल अचानक कमी आलं होतं. तिथल्या आजींना मुलगा पुण्याला घेऊन जाणार होता, असं मागच्या महिन्यात कानावर आलं होतं.

बेल जरा जपून वाजवायला हवी होती.