याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

सांगलीतल्या विश्रामबाग भागातल्या गल्ल्या दत्ता चौगुलेच्या पायाखालच्या होत्या. इतक्या की, डोळ्याला पट्टी बांधून जरी त्याला गणपती मंदिरापासून सोडलं, तरी तो कुठल्याही खड्ड्यात न अडकता, कुठल्याही कुत्र्याच्या अंगावर पाय न देता नेमका नेमक्या घराच्या मीटरपेटीसमोर जाऊन उभा राहिला असता. पंचवीस वर्षं झाली त्याला महावितरणमध्ये मीटर-रीडरची नोकरी करून. या पंचवीस वर्षांत विश्रामबागेतली जुनी कौलारू घरं पाडून तिथं गुंठेवारीतले चकचकीत बंगले उभे राहिले, रस्त्यांवर पेव्हर ब्लॉक बसले, जुनी माणसं वारली, नवी पोरं मोठी होऊन पुण्या-मुंबईला नोकरीला गेली; पण दत्ताच्या खांद्यावरची निळसर पिशवी आणि त्यातली जाडजूड रजिस्टरं तशीच राहिली. आता तर हातात मोबाईलवरचं अ‍ॅप आलं होतं, फोटो काढून रीडिंग घ्यायचं. पण दत्ताला अजूनही जुनी सवय मोडवत नव्हती. तो मोबाईलमध्ये फोटो काढायचा खरा, पण खिशातल्या छोट्या डायरीत पेन्सिलीने आकडे टिपून ठेवायचाच.

दत्ताचं एक वेगळंच शास्त्र होतं. डॉक्टर जसा माणसाच्या मनगटाची नाडी पकडून आत काय चाललंय ते सांगतो, तसा दत्ता घराच्या मीटरची नाडी ओळखायचा. जुन्या काळातली काळी तबकडी फिरणारी मीटरं असोत वा आताची लाल दिवा लुकलुकणारी डिजिटल मीटरं; दत्ताला ती बोलकी वाटायची. एखाद्या घरात अचानक दोनशे युनिट वाढले की दत्ता समजून जायचा, पाहुणे आलेत किंवा लेकीचं बाळंतपण आहे. युनिट अचानक घटले की समजायचं, म्हातारे जीव एकटेच उरलेत, पोरं बाहेरगावी गेली. एखाद्याचं मीटर संथ चालायचं, एखाद्याचं धापा टाकत पळायचं. कोणाच्या घरात किती टनाचा एसी आहे, कोणाची विहिरीवरची मोटर किती हॉर्सपॉवरची आहे, कोणाचा फ्रीज जुना झालाय आणि गॅस लीक झाल्याने तो जास्त करंट ओढतोय, हे दत्ता फक्त आकड्यांकडे बघून सांगायचा. "दत्ताभाऊ, आमचं बिल का एवढं येतंय बघा की ओ," असं म्हणून लोक त्याला चहा पाजायचे. दत्ता घरात न शिरता बाहेरच्या पेटीपाशी उभा राहूनच आतली कुंडली मांडायचा.

ऑक्टोबर महिन्याची पंधरा तारीख होती. ऑक्टोबर हीटमुळे सांगलीकर घामाघूम झाले होते. दुपारी दोनच्या रणरणत्या उन्हात दत्ताने डोक्यावरची टोपी सारखी केली, कपाळावरचा घाम रुमालाने टिपला आणि तो गुलमोहर कॉलनीतल्या चार नंबरच्या प्लॉटसमोर थांबला. 'मेघमल्हार'. आबासाहेब देशपांडे यांचा हा दुमजली, टुमदार बंगला. भोवतीने आंब्याची, चिकूची आणि जास्वंदीची झाडं. पण आज तीन महिने झाले, या बंगल्याच्या लोखंडी फाटकाला एक मोठं पितळी कुलूप लटकत होतं.

जुलैच्या पंधरा तारखेला जेव्हा दत्ता रीडिंग घ्यायला आला होता, तेव्हाही कुलूपच होतं. आजूबाजूला चौकशी केल्यावर कळलं की, आबासाहेब अचानक कोणाशीही न बोलता अमेरिकेला त्यांच्या जुन्या मित्राकडे राहायला गेलेत. आबासाहेब तसा एककल्ली माणूस. बायको दहा वर्षांपूर्वीच वारलेली, मूलबाळ नाही. बँकेतून मॅनेजर म्हणून रिटायर झालेले. घरात अमाप पैसा आणि जुनं सोनं-नाणं असल्याची चर्चा कॉलनीत असायची. त्यामुळे ते अचानक परदेशी गेले, याचं कोणाला फारसं आश्चर्य वाटलं नाही.

दत्ताने फाटकाबाहेरच्या भिंतीवर लावलेल्या मीटरच्या लोखंडी पेटीची कडी उघडली. धूळ आणि कोळिष्टकं बाजूला सारून त्याने डिजिटल मीटरच्या काचेवर बोट फिरवलं. आणि त्याच्या कपाळावर आठ्यांचं जाळं पसरलं.

त्याने खिशातून आपली छोटी डायरी काढली आणि पानं उलटली.

जुलै १५ चं रीडिंग होतं - १४२०० युनिट.

ऑगस्ट १५ चं रीडिंग होतं - १४२९३ युनिट.

सप्टेंबर १५ चं रीडिंग होतं - १४३८६ युनिट.

आणि आज, ऑक्टोबर १५ चं रीडिंग समोर दिसत होतं - १४४७६ युनिट.

दत्ताने तोंडातल्या तोंडात आकडेमोड केली. जुलै ते ऑगस्ट, एकतीस दिवसांचा महिना, युनिट जळाले ९३. ऑगस्ट ते सप्टेंबर, पुन्हा एकतीस दिवसांचा महिना, युनिट जळाले ९३. आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबर, तीस दिवसांचा महिना, युनिट जळाले बरोबर ९०!

म्हणजे, दररोज न चुकता, अगदी काटावर मोजल्यासारखे तीन युनिट वीज जळत होती!

दत्ताच्या पंचवीस वर्षांच्या अनुभवाने त्याच्या मेंदूत धोक्याची घंटा वाजवली. बंद घरात वीज जळते का? हो, जळते. लोक जाताना फ्रीज चालू ठेवतात, पोर्चमधला एखादा झिरोचा बल्ब किंवा एलईडी दिवा चालू राहतो, किंवा आजकाल सीसीटीव्ही कॅमेरे असतात. पण आबासाहेबांच्या बंगल्यावर एकही सीसीटीव्ही नव्हता. पोर्चमध्ये अंधार असायचा. आणि समजा आत फ्रीज चालू राहिला असेल, तरीही फ्रीजचं गणित असं नसतं. ऑक्टोबरच्या उन्हात फ्रीजचा कॉम्प्रेसर जास्त वेळ चालतो, पावसाळ्यात कमी चालतो. शिवाय कधी वीज जाते, कधी व्होल्टेज कमी-जास्त होतं. मग हे दररोज नेमके ३ युनिट कसे? एक पॉईंटही इकडे-तिकडे नाही? आणि सध्या तर मीटरवरचा लाल दिवा (कॅलिब्रेशन एलईडी) पूर्णपणे शांत होता. म्हणजे या क्षणी घरात शून्य वॉट वीज वापरली जात होती. फ्रीज चालू असता, तर दर दहा-पंधरा मिनिटांनी कॉम्प्रेसर चालू होऊन दिवा लुकलुकला असता. दत्ताने तिथे पंधरा मिनिटं उभं राहून पाहिलं, पण तो लाल ठिपका एकदाही चमकला नाही.

म्हणजे दिवसा या घरात वीज वापरली जात नाही. मग हे रोजचे तीन युनिट कुठे जातात? आणि कधी जळतात?

दत्ताने पेटी बंद केली. त्याने बंगल्याच्या कंपाऊंडवरून आत डोकावून पाहिलं. पोर्चमध्ये वाळलेल्या पानांचा खच पडला होता. मुख्य दरवाजालाही कुलूप होतं. खिडक्यांचे पडदे आतून ओढलेले होते. सगळं कसंडीत बंद होतं.

त्याच वेळी शेजारच्या 'शिवकृपा' बंगल्यातून सुरेशराव कुलकर्णी बाहेर आले. सुरेशराव म्हणजे आबासाहेबांचे सख्खे शेजारी. दोघांच्या बंगल्यांची भिंत एकच, म्हणजे ट्विन-बंगलोसारखी रचना होती, फक्त कंपाऊंड वेगळं. सुरेशराव महापालिकेत कॉन्ट्रॅक्टर होते. अंगाने धिप्पाड, गळ्यात जाड सोन्याची चेन आणि बोलण्यात साखरेचा पाक.

"काय दत्ताभाऊ, काय म्हणतंय आबासाहेबांचं मीटर? शून्यच असेल की नाही?" सुरेशरावांनी मिशीवर हात फिरवत विचारलं.

"नाही हो साहेब, नव्वद युनिट आलेत या महिन्यात पण," दत्ताने मुद्दामच भोळा चेहरा करून सांगितलं.

सुरेशरावांच्या चेहऱ्यावरचे भाव क्षणभर बदलले, पण त्यांनी लगेच सावरलं. "अरेच्या! असं कसं? आबा तर अमेरिकेला गेलेत तीन महिने झाले. जाताना मला सांगूनही गेले नाहीत, फक्त फोनवर मेसेज टाकला होता की मी सहा महिन्यांसाठी जातोय म्हणून. घरातला फ्रीज-बिज चालू राहिला असेल त्यांच्याकडून. म्हातारा माणूस, विसराळूपणा वाढला होता अलीकडे."

"असेल बुवा. पण तुमचं काय चाललंय साहेब? तुमच्या घराचं रीडिंग घेतलं मगाशी, तुमचं पण बिल वाढलंय यंदा."

"अहो, उन्हाळा बघताय का केवढा आहे? एसीशिवाय झोपच लागत नाही रात्री," सुरेशराव हसत म्हणाले आणि आपल्या गाडीकडे निघून गेले.

दत्ता तिथून पुढे निघाला खरा, पण त्याचं डोकं शांत बसत नव्हतं. त्याच्या पायांना आता गुलमोहर कॉलनीतल्या त्या चार नंबरच्या बंगल्याची ओढ लागली होती. आबासाहेब कोणालाही न सांगता फक्त मेसेज करून अमेरिकेला गेले? ज्या आबासाहेबांना साधा स्मार्टफोन वापरताना दहा वेळा दत्तालाच प्रश्न विचारावे लागायचे, की "दत्ता, हा व्हॉट्सॲपचा मेसेज कसा फॉरवर्ड करायचा रे?", ते आबासाहेब थेट अमेरिकेला एकटे गेले? आणि जाताना घराचा मेन स्विच बंद करायचं विसरले? आबासाहेब इतके चिक्कू होते की, इस्त्री करून झाली की शेवटच्या दोन कपड्यांना इस्त्री स्विच बंद करून उरलेल्या उष्णतेवरच करायचे. असा माणूस फ्रीज चालू ठेवून सहा महिने परदेशी जाईल? शक्यच नाही!

त्या संध्याकाळी काम संपल्यावर दत्ता थेट विश्रामबाग पोलीस स्टेशनला गेला. तिथे त्याचा जुना मित्र हवालदार बंडू जाधव असायचा. चहाच्या टपरीवर बसून दत्ताने बंडूला आबासाहेबांच्या घराची गोष्ट सांगितली.

बंडूने बिस्किट चहात बुडवत सांगितलं, "अरे दत्ता, तुला माहिती नाही का? दोन महिन्यांपूर्वी आबासाहेबांचा भाचा, तो विक्रम भोसले, आला होता पोलीस स्टेशनला. मामा गायब आहेत म्हणून तक्रार द्यायला. पण आमच्या साहेबांनी तपास केला. आबासाहेबांच्या मोबाईलवरून विक्रमला आणि शेजारच्या कुलकर्ण्यांना मेसेज आला होता की, मी मनःशांतीसाठी अमेरिकेला मित्राकडे जातोय, मला शोधू नका. शिवाय आबासाहेबांच्या बँक खात्यातून मुंबईतल्या एका ट्रॅव्हल एजन्सीला पैसे ट्रान्सफर झाले होते. त्यांचा फोन आता बंद आहे. आमच्या साहेबांनी फाइल क्लोज केलीय. माणूस स्वतःच्या मर्जीने गेलाय म्हटल्यावर पोलीस तरी काय करणार?"

"पण बंडू, पासपोर्ट, व्हिसा याचं काय? तो तपासला का पोलिसांनी?" दत्ताने विचारलं.

"तेवढ्यात कोण पडतंय रे? चोरी नाही, मारामारी नाही, माणूस श्रीमंत आहे, गेला असेल फिरायला. तू कशाला डोक्याला ताप करून घेतोयस? तुला काय मीटरचं रीडिंग घ्यायचंय, बिल फाडायचंय आणि मोकळं व्हायचंय. चल, चहा घे."

पोलिसांना यात काहीच रस नाही हे दत्ताच्या लक्षात आलं. पण त्याचं स्वतःचं मन मानत नव्हतं. तीन युनिट! रोजचे बरोबर तीन युनिट! हे काहीतरी वेगळंच प्रकरण होतं. वीज खोटं बोलत नाही. माणूस मेसेज खोटा पाठवू शकतो, पण मीटरचे आकडे खोटे बोलूच शकत नाहीत. फक्त त्या आकड्यांची भाषा समजून घ्यायला हवी होती.

दत्ताने ठरवलं, हे तीन युनिट नेमके कधी जळतात, हे आधी शोधून काढायचं.

त्या दिवशी रात्री जेवण झाल्यावर दत्ताने बायकोला सांगितलं, "आज नाईट ड्युटीवरच्या लाईनमनसोबत जरा फॉल्ट बघायला जायचंय, उशीर होईल." रात्री अकरा वाजता तो आपली जुनी बजाज चेतक स्कूटर घेऊन गुलमोहर कॉलनीच्या कोपऱ्यावर पोहोचला. स्कूटर लांब अंधारात लावली आणि पायीच आबासाहेबांच्या बंगल्यासमोर आला. रात्रीचे अकरा वाजले होते. त्याने हळूच मीटरची पेटी उघडली.

रीडिंग होतं - १४४७६. लाल दिवा शांत होता.

दत्ताने समोरच्याच एका घराच्या कट्ट्यावर अंधारात बैठक मारली. मच्छरांनी हैराण केलं होतं, पण दत्ता जागचा हलला नाही.

रात्रीचे बारा वाजले. त्याने जाऊन पाहिलं. रीडिंग १४४७६. दिवा शांत.

रात्रीचा एक वाजला. रीडिंग १४४७६. दिवा शांत. कॉलनीत आता शुकशुकाट झाला होता. फक्त रस्त्यावरच्या दिव्यांचा पिवळसर प्रकाश आणि दूरवर कुत्र्यांचं भुंकणं ऐकू येत होतं.

दत्ताच्या डोळ्यांवर झापड येत होती. त्याने तोंडावर पाणी मारलं आणि घड्याळात पाहिलं. दोन वाजायला दोन मिनिटं कमी होती. तो उठून मीटरपाशी जाऊन उभा राहिला.

घड्याळात दोनचा काटावर काटा आला आणि... टप! मीटरमध्ये एक सूक्ष्म आवाज झाला आणि तो लाल दिवा जोराने लुकलुकायला लागला!

लुक... लुक... लुक...

दत्ताचे डोळे विस्फारले. त्याचे सगळे आळस पळून गेले. त्याने लगेच मीटरवरचं बटण दाबून आतला 'लो-ड' (Load) पाहिला. मीटर दाखवत होतं - १.५ किलोवॉट (1.5 kW)!

म्हणजे बरोबर दीड हजार वॉटचं काहीतरी उपकरण या क्षणी त्या बंद बंगल्यात सुरू झालं होतं!

दत्ताने वाकून बंगल्याकडे पाहिलं. कुठेही उजेड नव्हता. कुठलाही आवाज नव्हता. कुलूप तसंच लटकत होतं. पण मीटर मात्र धावत होतं. त्याने घड्याळ लावून पाहिलं. त्या दीड किलोवॉटच्या लोडवर तो लाल दिवा एका मिनिटाला बरोबर चाळीस वेळा लुकलुकत होता.

दत्ता तिथेच थांबून राहिला. अडीच वाजले, तीन वाजले, साडेतीन वाजले. मीटरचा वेग तसाच होता. आणि रात्री बरोबर चार वाजता, पुन्हा एकदा... टप! लाल दिवा बंद झाला. लोड शून्य झाला. आणि मीटरवरचा आकडा १४४७६ वरून बरोबर १४४७९ वर गेला होता!

दोन तास! रात्री दोन ते चार या दोन तासांत, दीड किलोवॉटचं उपकरण चालून बरोबर तीन युनिट वीज खर्ची पडली होती. (१.५ किलोवॉट गुणिले २ तास = ३ युनिट!).

दत्ताच्या अंगावर काटा आला. रात्री दोन ते चार याच वेळेत ते उपकरण का चालतं? कोणी चालवतं का? पण घरात तर कोणीच शिरलं नव्हतं, तो स्वतः तिथे बसून होता. मग हे आपोआप कसं चालू होतं आणि आपोआप कसं बंद होतं?

'टायमर!' दत्ताच्या डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला.

अनेक मोठ्या बंगल्यांमध्ये बागेतल्या पाण्याच्या मोटरला किंवा पथदिव्यांना ऑटोमॅटिक टायमर लावलेला असतो. ठराविक वेळी चालू व्हायचं आणि ठराविक वेळी बंद व्हायचं. पण आबासाहेबांच्या बागेत तर पाणी सोडलेलंच नव्हतं, झाडं तर सुकून गेली होती. मग हा दीड किलोवॉटचा टायमर कशाला लावला होता? आणि तो रात्री दोन ते चार याच वेळेत का?

दत्ताला आठवलं, रात्री दोन ते चार ही वेळ म्हणजे अख्खी सांगली गाढ झोपेत असते. त्या वेळी व्होल्टेज एकदम व्यवस्थित असतं आणि मुख्य म्हणजे, जर त्या उपकरणाचा काही आवाज येत असेल, तर तो कोणाच्याच लक्षात येणार नाही, कारण आजूबाजूच्या घरांमध्ये एसी आणि पंखे फुल स्पीडवर चालू असतात.

पण दीड किलोवॉट म्हणजे काय असू शकतं? दत्ताच्या डोक्यात महावितरणचा तक्ता फिरायला लागला.

साधा टीव्ही आणि पंखे इतकी वीज खात नाहीत.

दीड किलोवॉट म्हणजे एकतर पाण्याची दोन हॉर्सपॉवरची मोटर, किंवा कपडे धुवायचं वॉशिंग मशीन (हीटरसकट), किंवा मग दीड टनाचा एसी, किंवा... डीप फ्रीझर!

दुसऱ्या दिवशी सकाळी दत्ताने कामाला सुरुवात केली. आता तो फक्त मीटर-रीडर नव्हता, तो या गुंत्याचा तपास करणारा एकमेव माणूस होता. त्याला माहिती होतं की, जर आबासाहेब घरात नसतील, आणि तरीही घरातली वीज अशी गूढपणे जळत असेल, तर नक्कीच काहीतरी भयंकर घडलंय.

दत्ताने आधी आबासाहेबांच्या आयुष्याशी जोडलेल्या माणसांची यादी डोक्यात तयार केली. पंचवीस वर्षं याच भागात फिरल्यामुळे त्याला प्रत्येकाची कुंडली माहिती होती.

पहिला माणूस म्हणजे आबासाहेबांचा भाचा, विक्रम भोसले. विक्रमचं मामाच्या घरी सतत येणं-जाणं असायचं. विक्रमने मार्केट यार्डात हळदीचा व्यापार सुरू केला होता, पण त्यात त्याला जबरदस्त तोटा झाला होता. सावकारांचे तगादे त्याच्या मागे लागले होते. आबासाहेबांकडे त्याने दहा लाख रुपये मागितले होते, पण आबासाहेबांनी त्याला छदामही देण्यास नकार दिला होता. तीन महिन्यांपूर्वी, १४ जुलैला, म्हणजे आबासाहेब गायब होण्याच्या आदल्या दिवशी, मामा-भाच्याचं जोरदार भांडण झाल्याचं दत्ताने स्वतः पाहिलं होतं, कारण त्या दिवशी तो शेजारच्या गल्लीत रीडिंग घेत होता. आणि आता? आता विक्रमने सावकारांची सगळी देणी फेडून टाकली होती आणि नवीन गाडीही घेतली होती!

दुसरा माणूस म्हणजे शेजारचे सुरेशराव कुलकर्णी. सुरेशरावांचा आबासाहेबांच्या या प्लॉटवर खूप वर्षांपासून डोळा होता. सुरेशरावांना स्वतःचा बंगला वाढवून तिथे एक मोठं मंगल कार्यालय किंवा अपार्टमेंट बांधायची होती, त्यासाठी आबासाहेबांचा प्लॉट त्यांना हवा होता. आबासाहेब तो विकायला तयार नव्हते. शिवाय दोघांच्या बंगल्यांमधल्या सामायिक भिंतीवरून आणि झाडांच्या फांद्यांवरून त्यांची रोजची भांडणं असायची.

तिसरा माणूस म्हणजे दिनकर सुतार. विश्रामबागेतला सगळ्यात हुशार इलेक्ट्रिशियन आणि प्लंबर. आबासाहेबांच्या घरातलं कुठलंही विजेचं किंवा पाण्याचं काम असलं की दिनकरच यायचा. आबासाहेबांचा त्याच्यावर प्रचंड विश्वास होता. घराची एक डुप्लिकेट चावीही कधीकधी त्याच्याकडे असायची. पण जून महिन्यात आबासाहेबांनी दिनकरला घरातून हाकलून दिलं होतं. कारण आबासाहेबांच्या कपाटातली सोन्याची एक अंगठी गायब झाली होती आणि त्यांचा संशय दिनकरवर होता. त्यांनी दिनकरला पोलिसात देण्याची धमकीही दिली होती.

तिघांकडेही आबासाहेबांचा काटा काढण्याचं ठोस कारण होतं. तिघांनाही आबासाहेबांच्या घराची खडान् खडा माहिती होती.

दत्ताने ठरवलं, या तिघांच्याही घरांची 'नाडी' तपासायची.

तो आधी गावभागात राहणाऱ्या विक्रम भोसलेच्या घरी गेला. तिथे रीडिंग घ्यायचा त्याचा एरिया नव्हता, पण महावितरणचं ओळखपत्र गळ्यात असल्यावर कोणी अडवत नाही. त्याने मीटर तपासणीचा बहाणा केला. विक्रम घरीच होता. दत्ताला बघून तो जरा दचकलाच.

"काय रे दत्ता, इकडे कुठे? आमचा रीडर तर वेगळा आहे."

"अहो विक्रमभाऊ, सध्या स्पेशल ड्राईव्ह चालू आहे, जुन्या मीटरची तपासणी करतोय," दत्ताने थाप मारली आणि विक्रमच्या मीटरचे आकडे पाहिले. तिथे काहीच संशयास्पद नव्हतं. बोलता बोलता दत्ता म्हणाला, "आबासाहेबांची काही खुशाली कळली का ओ? त्यांच्या बंगल्याचं बिल थकलंय तीन महिन्यांचं, लाइन कट करायची ऑर्डर येईल पुढच्या महिन्यात."

विक्रमच्या कपाळावर घाम जमा झाला. तो घाईघाईने म्हणाला, "अरे, कट नको करू! मी भरतो ते बिल. किती आलंय सांग, मी आजच ऑनलाईन टाकतो. मामा अमेरिकेत आहेत, आल्यावर मला देतील पैसे. उगीच अंधार नको त्यांच्या घरात."

दत्ताने मनात नोंद केली. ज्या मामाने पैसे दिले नाहीत म्हणून भांडण झालं, त्या मामाचं वीजबिल भरायला भाचा इतका उतावीळ का झाला होता? कारण लाइन कट झाली, तर रात्री दोन ते चार चालणारं ते दीड किलोवॉटचं उपकरण बंद पडेल, याची विक्रमला भीती होती का?

तिथून दत्ताने आपला मोर्चा वळवला दिनकर इलेक्ट्रिशियनच्या दुकानाकडे. दिनकर एका जुन्या मोटरचं वाइंडिंग करत बसला होता. दत्ताला बघताच त्याने नमस्कार केला.

"काय दत्ताभाऊ, आज इकडे कशी वाट चुकलात?"

"काही नाही रे दिनकर, एका पाहुण्यांच्या मळ्यात पाण्याची मोटर ऑटोमॅटिक चालू-बंद करायचं यंत्र बसवायचंय. आपल्या भागात ते टायमर स्विच कुठे चांगले मिळतात?"

दिनकरचे डोळे चमकले. "अहो, मग मला सांगा की! मीच बसवून देतो. कालपरवाच मी तीन-चार ठिकाणी बसवलेत असे हेवी ड्युटी टायमर. किती किलोवॉटचा लोड आहे?"

"दीड किलोवॉट," दत्ताने दिनकरच्या डोळ्यांत बघत शांतपणे सांगितलं.

दिनकरच्या हातातला पान्हा खाली पडला. त्याने तो उचलताना नजर चोरली. "हा... म्हणजे... दोन हॉर्सपॉवरची मोटर असेल. बसवून देऊ की. पण अहो दत्ताभाऊ, आजकाल लोक ऑनलाईनच मागवतात सगळं. मला कुठे कामं मिळतायत जास्त? आबासाहेबांनी पण काम बंद केलं माझं, आता ते परदेशी गेलेत म्हणे."

"हो, पण त्यांच्या घरात रोज रात्री दोन ते चार बरोबर तीन युनिट वीज जळतेय रे दिनकर. तुला माहितीये का त्यांनी कुठला टायमर बसवला होता ते?" दत्ताने थेट घाव घातला.

दिनकरचा चेहरा पांढराफटक पडला. तो चाचरत म्हणाला, "म... मला काय माहिती? मी जूनपासून त्यांच्या घराची पायरी चढलो नाही. त्यांनी मला चोर ठरवलं होतं. मी कशाला जाऊ तिथे?"

दत्ता तिथून बाहेर पडला. दिनकर काहीतरी लपवत होता, किंवा तो घाबरला होता. टायमर बसवण्याचं तंत्रज्ञान दिनकरला चांगलंच अवगत होतं.

आता उरले होते शेजारचे सुरेशराव कुलकर्णी. दत्ता पुन्हा गुलमोहर कॉलनीत आला. आता दुपारी तीन वाजले होते. त्याने सुरेशरावांच्या बंगल्याच्या मीटरची पेटी उघडली. आणि इथे मात्र दत्ताला एक वेगळाच प्रकार दिसला.

सुरेशरावांचं मीटर थ्री-फेजचं होतं. दत्ताने आपली डायरी काढून सुरेशरावांच्या घराचे गेल्या सहा महिन्यांचे आकडे बारकाईने पाहिले.

मे महिन्यात सुरेशरावांचं वापरलेलं युनिट होतं - ६००. (उन्हाळा होता, एसी चालत होते).

जून महिन्यात पाऊस सुरू झाला, युनिट आले - ४२०.

आणि जुलै महिन्यात? जुलैमध्ये भर पावसाळ्यात युनिट गेले होते - ६५० वर!

ऑगस्टमध्ये - ६४०! सप्टेंबरमध्ये - ६६०!

भर पावसाळ्यात सुरेशरावांच्या घरात उन्हाळ्यापेक्षा जास्त वीज कशी जळत होती? त्यांनी तर मगाशी सांगितलं की ऑक्टोबर हीटमुळे एसी लावावा लागतोय. मग जुलै आणि ऑगस्टच्या थंडीत ते कुठला एसी लावत होते?

दत्ताने सुरेशरावांच्या मीटरमधला लोड तपासला. आणि तिथे त्याला धक्काच बसला. आत्ता या क्षणी, दुपारी तीन वाजता, सुरेशरावांच्या घरात कोणीही नसताना (कारण सुरेशराव आणि त्यांची बायको दोघंही दुपारी ऑफिसला आणि भिशीला गेलेले असायचे), त्यांच्या मीटरवर बरोबर १.५ किलोवॉटचा (1.5 kW) एक सलग लोड चालू होता!

आबासाहेबांच्या घरात रात्री दोन ते चार चालणारा लोडही १.५ किलोवॉट! आणि सुरेशरावांच्या घरात दिवसा चालणारा लोडही १.५ किलोवॉट!

हे काहीतरी अजबच गणित होतं. दत्ताने सुरेशरावांच्या घराच्या कंपाऊंडवरून आत डोकावलं. त्यांच्या घराचे सगळे एसी बाहेरून दिसत होते. एकही एसीचं आऊटडोअर युनिट फिरत नव्हतं. सगळे बंद होते! मग हा दीड किलोवॉटचा लोड कुठे जात होता?

दत्ताची नजर सुरेशरावांच्या मीटरपासून निघालेल्या मुख्य केबलकडे गेली. ती केबल जमिनीखालून घराच्या दिशेने गेली होती. पण दत्ताच्या अनुभवी डोळ्यांना एक गोष्ट खटकली. आबासाहेबांचा आणि सुरेशरावांचा बंगला जोडलेला होता. दोघांच्या गच्चीवर जाण्यासाठी मागच्या बाजूने एकच लोखंडी जिना होता, जो नंतर मध्यभागी भिंत घालून विभागला होता. तिथूनच दोन्ही घरांच्या पाण्याच्या टाक्यांचे पाईप आणि विजेच्या वायरी वर गेल्या होत्या.

दत्ताने आजूबाजूला पाहिलं. दुपारची वेळ असल्याने रस्ता निर्मनुष्य होता. तो हळूच आबासाहेबांच्या आणि सुरेशरावांच्या घराच्या मधल्या बोळात शिरला. तिथे अळूची पानं आणि गवत माजलं होतं. त्याने वर पाहिलं. पहिल्या मजल्यावरच्या एका खिडकीच्या छताखालून एक काळी जाड केबल सुरेशरावांच्या घरातून निघून आबासाहेबांच्या घराच्या भिंतीत गेली होती! ती केबल इतक्या हुशारीने पाण्याच्या पाईपच्या मागून नेली होती की, खालून पाहणाऱ्याला ती पाईपचीच सावली वाटावी. पण दत्ताची नजर ससाण्याची होती. त्याला विजेच्या केबलची जाडी आणि तिचा काळा रंग लांबूनही ओळखता येत होता.

दत्ताच्या मेंदूत आता सगळे तुकडे एकत्र जुळू लागले होते. पण अजूनही मूळ प्रश्न तसाच होता - आबासाहेबांच्या घरात असं काय होतं, ज्याला चोवीस तास वीज लागत होती? बावीस तास सुरेशरावांच्या मीटरवरून आणि रात्रीचे दोन तास आबासाहेबांच्या स्वतःच्या मीटरवरून!

एक क्षण! दत्ताने स्वतःच्याच कपाळावर हात मारून घेतला.

"बावीस तास सुरेशरावांच्या मीटरवरून आणि दोन तास आबासाहेबांच्या मीटरवरून? असं का?"

दत्ता तिथून बाजूला झाला आणि एका झाडाखाली उभा राहून शांतपणे विचार करू लागला.

समजा, आबासाहेबांच्या घरात एखादं उपकरण चोवीस तास चालू ठेवणं गरजेचं आहे. ते उपकरण दीड किलोवॉटचं आहे. जर ते चोवीस तास आबासाहेबांच्याच मीटरवर चालवलं, तर दिवसाला किती युनिट जळतील?

१.५ गुणिले २४ = ३६ युनिट!

महिन्याला किती युनिट होतील? ३६ गुणिले ३० = १०८० युनिट!

बंद असलेल्या बंगल्याचं बिल जर महिन्याला हजार युनिटच्या वर आलं, तर महावितरणचे अधिकारी, मीटर-रीडर, किंवा बिल भरणारा भाचा विक्रम... कोणालाही लगेच संशय येईल की बंद घरात हजार युनिट वीज कशी जळतेय!

आणि जर ते उपकरण पूर्णपणे बंद ठेवलं किंवा त्याची सगळीच वीज चोरून दुसरीकडून घेतली, तर आबासाहेबांचं मीटर 'शून्य' युनिट दाखवेल. तीन महिने सलग शून्य युनिट आलं, तर महावितरणच्या नियमाप्रमाणे मीटर नादुरुस्त आहे (Faulty) असं समजून महावितरणची लोकं कुलूप तोडून किंवा पंचनामा करून मीटर बदलायला येतात. शिवाय लोकांना वाटावं की आबासाहेब घरी नसले तरी त्यांचा फ्रीज चालू आहे, घर अगदीच निर्जीव नाही, यासाठी महिन्याला साधारण नव्वद-शंभर युनिटचं बिल येणं गरजेचं होतं!

किती थंड डोक्याने केलेला हा कट होता!

दिवसातले बावीस तास ते उपकरण शेजारच्या सुरेशरावांच्या मीटरवरून चालवायचं (कारण सुरेशरावांच्या घरात आधीच एसी आणि इतर वापर असल्याने वाढलेले युनिट कुणाच्या लक्षात येणार नाहीत), आणि रात्री दोन ते चार या दोनच तासांत ऑटोमॅटिक चेंजओव्हर टायमरने त्याचा भार आबासाहेबांच्या मीटरवर टाकायचा! म्हणजे आबासाहेबांच्या मीटरवर रोज फक्त ३ युनिट पडतील, महिन्याचे ९० युनिट! कोणाचाही संशय येणार नाही, मीटर फॉल्टी ठरणार नाही आणि महावितरणचं कोणी तिथे फिरकणारही नाही!

दत्ताच्या पाठीतून एक थंडगार शिरशिरी गेली. आता त्याला कळून चुकलं होतं की, त्या बंद बंगल्यात जे काही उपकरण चोवीस तास दीड किलोवॉट वीज खातंय, ते दुसरं-तिसरं काही नसून एक प्रचंड मोठा 'डीप फ्रीझर' किंवा 'शवागाराची पेटी' (Mortuary Box) किंवा एका छोट्या खोलीत लावलेला हेवी ड्युटी कुलिंग प्लांट आहे!

आणि त्याच्या आत... खुद्द आबासाहेब देशपांडे आहेत! ते अमेरिकेला गेलेलेच नाहीत, ते तीन महिन्यांपासून आपल्याच घरात गोठलेल्या अवस्थेत पडून आहेत!

पण हे केलं कोणी? सुरेशरावांची केबल वापरली गेलीये म्हणजे सुरेशराव यात नक्कीच आहेत. पण एक कॉन्ट्रॅक्टर माणूस इतका गुंतागुंतीचा ऑटोमॅटिक चेंजओव्हर टायमर आणि वायरिंग स्वतः करू शकेल का? नाही, त्यासाठी एखाद्या कसलेल्या इलेक्ट्रिशियनचीच गरज होती. दिनकर! आणि विक्रम? विक्रमने घाईघाईने बिल भरण्याची तयारी का दाखवली? आणि आबासाहेबांच्या खात्यातून पैसे कुठे गेले?

दत्ताला आता पोलिसांची मदत हवी होती, पण पोलिसांकडे ठोस पुराव्याशिवाय गेलं तर ते पुन्हा त्याला वेड्यात काढतील. त्याला आत काय चाललंय याचा प्रत्यक्ष पुरावा हवा होता, किंवा गुन्हेगाराला रंगेहाथ पकडायचं होतं.

दत्ताच्या डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली. त्याचं हत्यार होतं वीज! ज्या विजेच्या जोरावर गुन्हेगारांनी हे पाप लपवलं होतं, त्याच विजेचा वापर करून तो त्यांना बिळातून बाहेर काढणार होता.

त्या दिवशी संध्याकाळी सहा वाजता दत्ता आपल्या एका विश्वासू लाईनमन मित्राला, गण्याला घेऊन गुलमोहर कॉलनीच्या ट्रान्सफॉर्मरपाशी गेला.

"गण्या, मला आज रात्री तुझी एक मदत पाहिजे. या चार नंबर आणि पाच नंबर बंगल्याला ज्या खांबावरून सप्लाय गेलाय, तिथला फ्यूज आपल्याला काढायचा आहे."

"अरे पण का दत्ताभाऊ? तक्रार करतील लोक."

"फक्त सुरेशराव कुलकर्णी आणि आबासाहेबांच्या बंगल्याचीच लाईन कट करायची आहे. बाकी गल्ली चालू राहू दे. कोणी तक्रार केली तर सांगायचं केबलमध्ये जमिनीखालचा फॉल्ट आहे, उद्या सकाळी काम होईल."

संध्याकाळी सात वाजता गण्याने खांबावर चढून बरोबर त्या दोन बंगल्यांचे जंपर (कनेक्शन) तोडले.

दोन्ही बंगल्यांमधली वीज एकाच वेळी गायब झाली!

दत्ताची योजना अगदी साधी आणि अचूक होती. ऑक्टोबरची भयंकर उष्णता होती. जर दोन्ही घरांची वीज एकाच वेळी गेली, तर आबासाहेबांच्या घरातला तो कुलिंग प्लांट किंवा फ्रीझर पूर्णपणे बंद पडेल. जर तो रात्रभर बंद राहिला, तर आत ठेवलेला मृतदेह वितळायला सुरुवात होईल आणि सकाळपर्यंत अख्ख्या कॉलनीत त्याची दुर्गंधी पसरू लागेल. हे टाळण्यासाठी, गुन्हेगाराला आज रात्रीच काहीतरी हालचाल करावीच लागेल! एकतर त्याला जनरेटर आणावा लागेल, किंवा मृतदेह तिथून हलवावा लागेल!

दत्ताने लगेच हवालदार बंडू जाधवला फोन लावला. "बंडू, तुला जर इन्स्पेक्टर साहेबांकडून शाबासकी आणि प्रमोशन पाहिजे असेल, तर आत्ताच्या आत्ता साध्या वेशात दोन पोलिसांना घेऊन गुलमोहर कॉलनीत ये. काही विचारू नकोस, माझ्या पंचवीस वर्षांच्या इमानावर विश्वास ठेव. आज रात्री इथे एक मोठा मासा गळाला लागणार आहे."

बंडूला दत्ताच्या स्वभावाची माहिती होती. दत्ता उगीच बोलणारा माणूस नव्हता. रात्री दहा वाजेपर्यंत बंडू आणि आणखी दोन पोलीस साध्या वेशात दत्तासोबत आबासाहेबांच्या बंगल्याच्या समोरच्याच एका अर्धवट बांधकाम चालू असलेल्या इमारतीत लपून बसले.

रात्रीचे आठ वाजून गेले होते. सुरेशराव कुलकर्णी बाहेर आले, त्यांनी खांबाकडे पाहिलं. महावितरणच्या कस्टमर केअरला फोन लावला. तिथून दत्ताने आधीच सेट करून ठेवल्याप्रमाणे उत्तर मिळालं की, अंडरग्राऊंड केबल जळाली आहे, उद्या दुपारपर्यंत वीज येणार नाही.

सुरेशरावांची अस्वस्थता लांबूनही दिसत होती. ते सारखे येरझाऱ्या घालत होते, कोणाशी तरी फोनवर दबक्या आवाजात बोलत होते. त्यांची बायको कालच माहेरी गेली होती, त्यामुळे ते घरात एकटेच होते.

रात्री अकरा वाजले. बारा वाजले. एक वाजला.

अंधारात लपलेल्या बंडूने कुजबुजत विचारलं, "दत्ता, अरे किती वेळ बसायचं? डास चावून चावून रक्त संपलं शरीरातलं."

"थांब बंडू. आत्तापर्यंत आतला गारवा टिकून असेल. आता दोन वाजत आलेत. आता खरी धडपड सुरू होईल," दत्ताने शांतपणे सांगितलं.

आणि दत्ताचा अंदाज तंतोतंत खरा ठरला. रात्री सव्वादोन वाजता, रस्त्याच्या टोकावरून एक मारुती ओम्नी व्हॅन हेडलाईट बंद करून हळूच आबासाहेबांच्या बंगल्याच्या मागच्या बोळापाशी येऊन थांबली.

त्या व्हॅनमधून दोन माणसं खाली उतरली. एकाच्या हातात टॉर्च होता आणि दुसऱ्याच्या हातात एक छोटा पोर्टेबल जनरेटर आणि वायरचं बंडल होतं!

त्याच वेळी सुरेशरावांच्या बंगल्याचा मागचा दरवाजा उघडला आणि सुरेशराव स्वतः बाहेर आले.

अंधारात लपलेल्या दत्ताने त्या तिघांनाही ओळखलं. व्हॅनमधून उतरलेले दोघे म्हणजे आबासाहेबांचा भाचा विक्रम भोसले आणि इलेक्ट्रिशियन दिनकर सुतार होते!

तिघेही एकत्र होते!

त्यांनी मागच्या बोळातून आबासाहेबांच्या बंगल्याचं मागचं दार उघडलं (ज्याची चावी त्यांच्याकडेच होती) आणि ते आत शिरले. दत्ताने बंडूला खूण केली. दत्ता, बंडू आणि दोन्ही पोलीस दबक्या पावलांनी मागच्या दारापाशी पोहोचले.

आतून आवाज येत होते.

"अरे दिनकर, लवकर लाव तो जनरेटर! नाहीतर सगळा खेळ खल्लास होईल. साला, आजच या महावितरणच्या लोकांना फॉल्ट काढायचा होता का?" हा सुरेशरावांचा आवाज होता.

"थांबा साहेब, करतोय कनेक्ट. आवाज कमी करायचा सायलेंसर बसवतोय जनरेटरला," दिनकरचा हात थरथरत होता.

"अरे किती दिवस असं चालणार आहे हे?" विक्रमचा घाबरलेला आवाज आला. "तीन महिने झाले! माझी झोप उडालीये. तो मीटर-रीडर दत्ता आज माझ्या घरी येऊन गेला, तो बिलाबद्दल विचारत होता. त्याला काही संशय तर आला नसेल ना?"

"काही संशय येत नाही कोणाला!" सुरेशराव खेकसले. "अरे, दिनकरने अशी सिस्टीम बसवलीये की ब्रह्मदेवाला पण कळणार नाही. रात्री फक्त दोन तास आबांचं मीटर चालतं, बाकी वेळ माझं. फक्त सहा महिने पूर्ण होऊ देत. लोकांच्या डोक्यातून आबा अमेरिकेला गेलेत हे पक्कं बसलं की, पुढच्या महिन्यात आपणच आवाज उठवायचा की आबांचा अमेरिकेत हार्ट अटॅकने मृत्यू झाला आणि तिथेच अंत्यसंस्कार झाले. मग मी तयार केलेलं ते खोटं मृत्यूपत्र बाहेर काढायचं. अर्धी प्रॉपर्टी तुझी, हा प्लॉट माझा आणि दिनकरला त्याचे दहा लाख! तोपर्यंत हा फ्रीझर चालू राहिलाच पाहिजे. एकदा का आपण जमिनीचे व्यवहार पूर्ण केले की एका रात्रीत आबांची बॉडी घाटात नेऊन फेकून देऊ, कोणाला पत्ताही लागणार नाही."

बाहेर उभ्या असलेल्या बंडूने आणि पोलिसांनी हे सगळं ऐकलं. बंडूने दत्ताच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि बंदूक काढून खाडकन दारावर लाथ मारली!

"कुठेही फेकून द्यायची गरज नाही सुरेशराव! आबांची सोय आम्ही करतो आणि तुमची सोय जेलमध्ये करतो!" बंडूने डरकाळी फोडली.

अचानक समोर पोलिसांना आणि त्यांच्या मागे उभ्या असलेल्या दत्ताला बघून तिघांच्याही पायाखालची जमीन सरकली. दिनकरच्या हातातली वायर खाली पडली. विक्रम तर जागीच गुडघ्यावर कोसळला. सुरेशरावांनी पळून जाण्याचा प्रयत्न केला, पण दोन्ही पोलिसांनी त्यांना जागीच दबोचलं.

दत्ता हळूच आत गेला. तिथे स्वयंपाकघराच्या बाजूच्या स्टोर रूममध्ये, जिथे खिडकी नव्हती, तिथे एक भलामोठा कमर्शियल डीप फ्रीझर ठेवलेला होता. जो सहसा आईस्क्रीम पार्लरच्या गोदामात वापरतात. त्याच्या बाजूलाच भिंतीवर दिनकरने बसवलेला एक ऑटोमॅटिक चेंजओव्हर स्विच आणि डिजिटल टायमर दिसत होता.

१४ जुलैच्या रात्री, पैशांच्या आणि प्रॉपर्टीच्या वादातून विक्रम आणि सुरेशरावांनी आबासाहेबांना गाठलं होतं. बाचाबाची झाली आणि रागाच्या भरात सुरेशरावांनी आबासाहेबांच्या डोक्यात लोखंडी रॉड घातला. आबासाहेब जागीच संपले. आता मृतदेहाची विल्हेवाट लावायची कशी? जर लगेच बाहेर नेला तर कॉलनीतल्या कुत्र्यांमुळे किंवा रात्रीच्या गस्तीमुळे पकडले जाण्याची भीती होती. शिवाय आबासाहेब अचानक गायब झाले तर पोलीस लगेच विक्रम आणि सुरेशरावांचीच चौकशी करणार होते.

मग त्यांनी आबासाहेबांच्याच फोनवरून स्वतःला मेसेज पाठवले की ते अमेरिकेला जात आहेत. आबासाहेबांच्या खात्यातून विक्रमने आपल्याच एका ओळखीच्या एजंटच्या खात्यात पैसे वळवले, जे नंतर त्याने रोख स्वरूपात काढून घेतले. आणि मृतदेह काही महिने सुरक्षित ठेवण्यासाठी त्यांनी दिनकरला पैशांचं आमिष दाखवून आणि जुन्या चोरीची भीती घालून कटात सामील करून घेतलं. रातोरात व्हॅनमधून हा डीप फ्रीझर आणला गेला.

तिघांनाही बेड्या ठोकून जेव्हा पोलीस बाहेर घेऊन चालले होते, तेव्हा सुरेशरावांनी दत्ताकडे जळजळीत नजरेने पाहत विचारलं, "दत्ता... तुला कसं कळलं रे? आम्ही तर कुठेच चूक केली नव्हती. घराबाहेर एक थेंबही पुरावा नव्हता."

दत्ताने आपल्या खांद्यावरची निळसर पिशवी सावरली. खिशातून आपली छोटी डायरी आणि पेन्सिल बाहेर काढली. तो शांतपणे म्हणाला, "सुरेशराव, तुम्ही माणसांना फसवू शकता, पोलिसांना फसवू शकता, पण विजेच्या मीटरला नाही फसवू शकत. आबासाहेब इतके काटकसरी होते की ते स्वतःच्या घरात कधीच दिवसाचे तीन युनिट वाया जाऊ देणार नाहीत, हे मला माहिती होतं. आणि मुख्य म्हणजे, वीज ही वाहत्या पाण्यासारखी असते साहेब. ती कुठून येते आणि कुठे जिरते, याचा हिशोब महावितरणच्या वहीत पक्का असतो. तुम्ही माणूस गोठवलात, पण मीटरचे आकडे गोठवायला विसरलात!"

पोलिसांची गाडी सायरन वाजवत निघून गेली. रात्रीचे चार वाजले होते.

दत्ताने आबासाहेबांच्या बंगल्याबाहेरच्या मीटरची पेटी बंद केली. खांबावरची वीज अजूनही बंदच होती, त्यामुळे मीटरवरचा आकडा १४४७९ वरच स्थिरावला होता. आता तो आकडा यापुढे कधीच रात्री दोन ते चारच्या दरम्यान वाढणार नव्हता. दत्ताने एक दीर्घ श्वास घेतला, आकाशाकडे पाहून मनातल्या मनात आबासाहेबांना श्रद्धांजली वाहिली आणि आपली जुनी चेतक स्कूटर किक मारून सुरू केली. सकाळी नऊ वाजता त्याला पुन्हा दुसऱ्या गल्लीत रीडिंग घ्यायला जायचं होतं. Homes and lives had their secrets, and Datta still had many meters to read. (घरांची आणि माणसांची स्वतःची अशी गुपितं असतात, आणि दत्ताला अजून अशा अनेक घरांची मीटरं वाचायची होती.)