याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

सांगलीत पंचवीस वर्षं एकाच काम केलं की माणूस घरांचं नाही, तर घरांतल्या वापराचं वाचायला शिकतो. मी म्हणजे दत्ता जाधव. महावितरणाचा मीटर-रीडर. गणपती पेठेपासून विश्रामबाग पर्यंत, कृष्णाकाठापासून मिरज रोडापर्यंतची तब्बल साडेचार हजार घरं माझ्या नोंदीत आहेत. प्रत्येक घराची ओळख मला सासूनसुनांच्या बोलण्याइतकी नक्की आहे. कुठल्या घरात पावसाळ्यात मीटर जोरात धावतं, कुठल्या घरात नववर्षाला दिवे लागतात, कुठलं घर रविवारी सकाळी दहा ते अकराच्या दरम्यान पूर्ण शांत असतं कारण सगळे भजनाला जातात — हे सारं मला आकड्यांतून दिसतं.

माझ्या सोबत्यांना मी 'आकडे खाऊन जगणारा माणूस' म्हणतात. काही वर्षांपूर्वी मी माझ्या नोटबुकीत रोजची रीडिंग लिहायला सुरुवात केली. फक्त त्या घरांची, जिथे मला काहीतरी 'खटकलेलं' वाटतं. आकडे खोटं बोलत नाहीत, गं. माणूस बोलतो, मीटर नाही.

ही गोष्ट आहे यंदाच्या आषाढीतली.

मिरज रोडावर, पारशी वॉटर टँकीच्या पुढे जाऊन उजवीकडे वळलं की एक शांत गल्ली लागते — कुलकर्णी गल्ली. तिथे शेवटी 'शांतिकुंज' नावाचा जुना बंगला आहे. शेखर परांजपे यांचा. बांधकामाच्या व्यवसायातले माणूस, पण निसर्गाळ आणि एकटे. बायको गेल्या दहा वर्षांत. मुलगा टोरोंटोत स्थिर. बंगल्यात परांजपे एकटेच राहत.

तीन महिन्यांपूर्वी बंगल्यावर कुलूप पडलं. शेजारी आणि माझे सोबती सांगत होते, "परांजपे साहेब परदेशात गेले. मुलाकडे जाणार होते वर्षभर, तेच आता गेले." मला ते खरं वाटलं. पण एक गोष्ट खटकली — मीटर.

जूनच्या शेवटच्या आठवड्यात मी रूट काढत असताना शांतिकुंजचा मीटर पाहिला. बाहेरच्या भिंतीवरचा जुना डिजिटल मीटर. कुलूपबंद घर, दारावर धूळ, अंगणात गवत गच्च वाढलंय — आणि मीटरवर वापर — शून्य नाही, गं. महिन्याला जवळपास दीडशे युनिटं!

पुढे दोन आठवडे मी रोज सकाळी दहाच्या सुमारास तिथून जाऊन मीटर पाहत होतो. आणि मग तो नमुना दिसला. दिवसा वापर जवळपास शून्य. आणि रोज रात्री — दोन ते चार या वेळेत — तीन किंवा चार युनिटं खर्च होत असत. रोज. न चुकता. रविवारीही, पावसातही, अमावस्येलाही.

कुलूपबंद घर रात्री बोलतंय, हे मला नक्की कळलं.

पण आधी जुन्या नोंदी तपासल्या. माझ्याकडे पंचवीस वर्षांचे रजिस्टर आहेत. शांतिकुंजचा नेहमीचा नमुना माहीत होता — परांजपे उशिरा जागणारे माणूस. रात्री उशिरा एसी, पंखा, टीव्ही. त्यांचा वापर लहरी असे — कधी दहा युनिटं, कधी वीस. माणसाचा वापर लहरी असतो. यंदा मात्र रोज रात्री ठराविक चार युनिटं — जणू घड्याळाने चालवलेला वापर. मी माझ्या भाच्याला, जो औद्योगिक दृष्टीक्षेप वाचतो, विचारलं — "अशा वेळेत रोज सारखा वापर कोणता यंत्र करतं?" तो म्हणाला, "चुलत्या, घरात काहीही असो, पण सारख्या वेळी, सारखे युनिटं खाणं म्हणजे यंत्राचं चालणं. माणसाचं नव्हे."

म्हणजे कुलूपबंद घरात कोणीतरी रोज रात्री दोन ते चार या वेळेत एखादं यंत्र चालवतंय. बंगल्यात बेपत्ता मालकाच्या जागी रात्री पाहुणे आहेत. कोण?

गल्लीत विचारलं तर गोष्टी अधूनमधून कळल्या. चौकशी करायला पोलिसांची गरज नव्हती — पुरे पाचशे पाच रुपये भेळ आणि गप्पांचा वेळ. कृष्णाकाठच्या भेळच्या टपरीवर गल्लीची बरोबरी जमली आणि तीन जण माझ्या डोक्यात घुसले.

पहिला — जगताप. शांतिकुंजचा माळी आणि कारभारी. साठाव्या वर्षांचा, तर्हेशी होता, पण खांदे तग. परांजपे गेल्यापासून तो दर आठवड्याला एकदा बंगल्याचा फेरा मारतो, गवत दुभतो, दारावरचं कुलूप तपासतो. त्याच्या जवळ बंगल्याची दुसरी किल्ली आहे — हे त्यानेच सांगितलं. आणि त्याचं नाराजणंही बरोबरीत उघडलं — "परांजपे साहेबांनी माझे तीन महिन्यांचे मजुरीचे पैसे फेडलेत. परदेशातून येतील तेव्हा देतील म्हणतात. मला असल्या कामात त्रास आहे." मोठा दादागिरीचा पैसा बाकी आहे — म्हणजे हेतू आहे. किल्ली आहे — म्हणजे संधी आहे.

दुसरा — नागेश काकडे. शांतिकुंजच्या शेजारचीच जागा. तिथे 'काकडे अ‍ॅन्ड सन्स' नावाची लहानशी मशीन वर्कशॉप. विंडिंग, टर्निंग, दुरुस्तीचे काम. पण वर्षभरात वर्कशॉप बंद पडेल अशी वाताहत आहे, असं गल्ली सांगत होती. आणि अजून एक गोष्ट कानावर आली — परांजपे यांच्याकडे काकडेंनी जवळपास चाळीस लाख उसनवारी केली होती. देण्याऐवजी काकडे दादागिरी करत होते, तर परांजपे वर्कशॉपवर जप्तीची नोटीस आणणार होते. मग एकदम परांजपे परदेशी निघून गेले. काकडे यांना तर ते मोठं सुटलं! संशय यायला कारण होतं. आणि वर्कशॉप बंगल्याला लागूनच आहे — संधी पुरेशी.

तिसरा — संजय मोहिते. परांजपे यांचे मेहुणे. बायकोचा भाऊ. जमिनीचा दलाल. गल्लीत चर्चा होती की मोहितेंनी शांतिकुंजच्या जागेला लागून चाललेल्या नव्या कॉम्प्लेक्सच्या बिल्डराशी तडजोड केली होती — दोन कोटींची डील. पण करारासाठी परांजपे यांच्या स्वाक्षऱ्या हव्या होत्या आणि ते नाखूष होते. "विकायची जागा नाही" असं ठामपणे सांगत होते. मग मोहिते बंगल्याच्या दारात येताना दिसले होते, बंगला कुलूपबंद होण्यापूर्वीच्या शेवटच्या आठवड्यात तीनदा. हेतू आहे — दोन कोटी. संधी आहे — बंगल्याच्या दारात कुणी न पाहता येणं जाणं त्याला जमतं, कारण तो 'घरचा माणूस' म्हणून येत होता.

तीनही जणांकडे हेतू होता, संधी होती. पण माझ्या हातात जो पुरावा होता तो भिंतीवरच्या डब्यात होता — मीटरमध्ये.

मी आता रात्री जागणं सुरू केलं. दुपारी झोप, आणि रात्री दीड वाजता सायकल घेऊन निघालो. कुलकर्णी गल्लीत वीज नसते तेव्हा काही पाहायचं नसतं. गल्लीत वीज असते तेव्हा गप्पा. मी गल्लीच्या समोरच्या मंदिराच्या ओटीवर बसलो. दहा वाजता मंदिर बंद होतं, गल्ली शांत.

दोन वाजता काहीही दिसलं नाही. बंगल्यात दिवा नाही, आवाज नाही. पण मी उठून भिंतीपाशी जाऊन मीटरमधला डिस्क पाहिला — तो फिरतोय! घरात वीज वापरली जातेय आणि बाहेर कुणाला कळत नाही. दिवा नाही म्हणजे वापर नाही असं होत नाही, गं. फ्रिज चालू असतो तेव्हा दिवा नसतो.

रोज रात्री दोनच्या नंतर मी मीटर बघत बसलो. अचूक नोंदी घेतल्या — दोन वाजता वाचन लिहिलं, अर्ध्या तासाने पुन्हा. पहिल्या रात्री दोन ते चार या वेळेत चार युनिटं गेली. दुसऱ्या रात्री चार. तिसऱ्या रात्री चार. अचूक चार. अर्ध्या तासाच्या वेळेत पाना धावतो, थांबतो, पुन्हा धावतो — यंत्राच चालणं.

आता प्रश्न होता एकच — वीज बंगल्यात जातेय, पण खरच बंगल्यात वापरतेय का?

मीटर बक्समध्ये तपासणी करायची हक्काची गोष्ट मला आहे. एक दिवस मी सकाळी कामाचा जामा घातला आणि शांतिकुंजचा मीटर बक्स उघडला. आतल्या फेजवायर्स जुने, धूळ घेतलेले. पण मीटरच्या मुख्य बाहेर जाणाऱ्या लाइनच्या क्लिपवर धूळ नव्हती. जुन्या बंगल्यात बाहेर जाणारी लाइन फक्त एकच असावी — घरात. पण मी बक्समध्ये बघितलं तेव्हा दुसरी एक वायर निघालेली दिसली — नवी, चकचकीत — आणि ती बंगल्याच्या पायथ्याशी जमिनीत गेली होती. तिथे माती नवीन होती. अलीकडे कोणीतरी खण खणलेलं होतं आणि बुजलेलं.

मी डोळे वटारून ती वायर पाठवली. मातीतून ती जाऊन कुठे लागते? शांतिकुंजच्या आणि काकडे वर्कशॉपच्या सीमेवर एक समान भिंत आहे. त्या भिंतीच्या पायथ्याशी अलीकडेच काँक्रिटचा एक तुकडा नवीन बसवलेला होता — रंग वेगळा, कडा अजून वाळलेले नाहीत.

माझ्या छातीत धडधड लागली, ती आनंदाची होती. पण जोपर्यंत आकडे बोलत नाहीत, तोपर्यंत मी निष्कर्ष काढणार नाही. मी माझ्या एका विद्यावान सोबत्याला — बाळासाहेबांना, जे विभागात लाइनमन होते — एक छोटीशी मदत मागितली. त्यांनी शांतिकुंजचा मीटर 'तांत्रिक तपासणीसाठी' एका रात्रीसाठी डिस्कनेक्ट केला आणि फक्त आपल्या दोघांना सांगितलं. ती रात्री मी रजिस्टर घेऊन काकडे वर्कशॉपच्या बाहेरच्या मीटरपाशी बसलो.

वर्कशॉप दिवसभर कुलूपबंद असतं. रात्री दीड वाजता काकडेंचा मुलगा आला, दार उघडलं, आत गेला. दोन वाजता काकडे स्वतः आले. आत जुने ट्यूबलाइट लागले. आणि मी मीटर पाहिलं.

त्या रात्री काकडे वर्कशॉपच्या मीटरने दोन ते चार या वेळेत — अचूक चार युनिटं खाल्ली.

बंगला डिस्कनेक्ट केलाय, तरी चार युनिटं. कालपर्यंत बंगल्याचा मीटर चार युनिटं खात होता आणि वर्कशॉपचा शून्याजवळ. आज बंगला बंद केला आणि वर्कशॉपचा मीटर चार युनिटं खातोय. हाच यंत्र आधी शांतिकुंजच्या मीटरवर चालत होता, आता स्वतःच्या मीटरवर चालतोय.

पण याची अजून खात्री हवी होती. आणि ती खात्री माझ्या पंचवीस वर्षांच्या रजिस्टरमध्ये होती. मी घरी जाऊन जुन्या नोंदी काढल्या. काकडे वर्कशॉपचे मीटरवाचन मी रोज घेत नसे — महिन्यातून एकदा. पण त्याच महिन्यांतल्या नोंदी भरपूर होत्या. आणि त्या मी शांतिकुंजच्या रोजच्या नोंदींशी जुळवल्या. तिन्ही महिन्यांत काकडे वर्कशॉपचा महिन्याचा वापर आधीच्या एका तृतीयांशावर आला होता. जो वर्षभर जवळपास सहाशे युनिटं खाणारा वर्कशॉप तिन्ही महिने फक्त दोनशे खात होता — असे दिसत होते. कारण त्याचं खरं खाणं शेजारच्या बंद पडलेल्या बंगल्याच्या मीटरवर जात होतं! वर्कशॉप कमी पडतोय असं दाखवून काकडे उसनवारी टाळणार होते, आणि त्याचवेळी ते पैसे न भरता चोरीची वीज वापरून रात्री रात्री मशीनं चालवत होते. टर्निंग मशीन, विंडिंगचा जॅक — आवाज करणारे यंत्र रात्री चालवले की गल्लीला कळतं. म्हणून ते भिंतीच्या आत, जुन्या वर्कशॉपच्या दाट इमारतीत, दोन ते चारच्या तासात चालवत होते. बाहेर आवाज जात नाही, आत उशिरा ऑर्डर्स भरतात — सायंटिफिक साहेबांनी सांगितल्याप्रमाणे तासांच्या खर्चाचा हिशोब रोज सारखाच होत होता कारण तीच मशीनं, तोच लोड, तीच वेळ.

आता उरला तो बंगल्यातला वापर. वर्कशॉपला लावलेली वायर बंगल्याच्या मीटरपासून निघाली होती. म्हणजे चोरी उघडकीला आली. पण प्रश्न पडला — काकडेंना बंगल्याच्या मीटर बक्समध्ये वायर जोडायचं तरी कसं जमलं? तिथे सील आहे, कुलूप आहे. आणि बंगला तीन महिने कुलूपबंद आहे — तर आतला इतर वापर काय? कारण फक्त चार युनिटं म्हणजे फक्त वर्कशॉपचं चालणं नव्हतं. रोजच्या नोंदीत मला दुसराही आकडा दिसत होता — दिवसा अर्धा-एक युनिट, आठवड्यातून दोनदा एकदोन युनिटं जास्त. घरात फ्रिजसारखं काहीतरी दिवसाढंग चालू होतं.

म्हणजे बंगल्यात कोणीतरी येतंय. कुलूप फोडल्याशिवाय नाही, तर — दुसरी किल्ली. जगतापकडे.

पण जगताप फक्त माळी आहे. त्याला रात्री वर्कशॉप चालवता येणार नाही, तो इलेक्ट्रिशियन नाही. आणि काकडेंकडे किल्ली नाही. दोघांची सांगड...

मी पुन्हा एकदा गल्लीत गप्पा मारल्या. आणि गप्पांतली माणसं म्हणजे जिवंत रजिस्टर असतात — त्यांच्या आठवणी त्यांना वाटल्याशिवाय वाचता येत नाहीत. चौकशीत कळलं की परांजपे निघताना जगतापला किल्ली दिली होती. पण त्याच दिवशी संध्याकाळी जगताप काकडे वर्कशॉपमध्ये गेलेला कुणीतरी पाहिला होता — "मजुरीच्या बाबतीने बोलायला गेलो होतो" असं त्याने सांगितलं होतं. आणि बंगला लागल्यापासून जगतापच्या खिशात दर महिन्याला धारेने पैसे येत होते — त्याची नात जवळच्या दुकानात विणकामाचा जुना दर्जा बदलला होता, अशी चर्चा होती. मी रात्री बंगल्याच्या मागच्या बाजूला जाऊन पाहिलं. मागच्या दाराच्या चौकटीत कुलूप जुनं होतं, पण दार उघडण्याचा जागा म्हणजे कड्याचा घासा चमकत होता — नेमका जुना नाही, नेमका नवीही नाही. तीन महिन्यांतला वापर.

मी आता सगळंच समजलं. पण ते सिद्ध कसं करायचं? आकड्यांनी.

मी मुंबई-पुण्यातील माझ्या एका परिचिताकडून परांजपे यांच्या मुलाचा ईमेल पत्ता काढला आणि एक पत्र लिहिलं. मुलगा परत पत्र पाठवलं, त्यात लिहिलं — "आमचे वडिलांनी दोन महिन्यांत घरी येण्याचं सांगितलं होतं. आता आठवड्याभरात परत येणार आहेत. मी त्यांना आठवड्यातून एकदा फोन करतो. वडिलांनी आमच्याशी बोलताना एकदाही वर्कशॉपचा वा वीजबिलाचा उल्लेख केला नाही." परांजपे खरे परदेशात होते — पण त्यांना खरंच खबर होती का, हेच प्रश्नचुटके मला पडलं होतं. आणि त्याचं उत्तरही माझ्याकडे आकड्यांत होतं — परांजपे यांचा ईमेल फोन आठवड्यातून एकदा होता. घरातला दुसरा वापर इतका तोकडा होता की त्यात परांजपे यांचं अस्तित्व दिसतच नव्हतं. जर परांजपे घरात असते तर एसीचा, गीझरचा, मोठ्या दिव्यांचा वापर झाला असता. दिवसा जवळपास शून्य! म्हणजे बंगल्यात परांजपे नव्हते. फक्त जगतापच्या हातातली किल्ली होती, आणि काकडेंची चोरीची वायर होती.

आता मोहितेंचा काय? दोन कोटींचा दलाल? तो निर्दोष होता — आणि तेही माझ्या आकड्यांनीच सिद्ध झालं. बंगल्यात दिवसा कोणी आलं असतं तर मीटरमध्ये ताण पडला असता; मी दीड महिना रोज पाहत होतो. बंगल्यात रात्री दोन ते चार व्यतिरिक्त कोणीच नव्हतं. मोहिते तिथे गेला असता तर तो आकड्यांत नक्की चढला असता. त्याचा तो आकडा नव्हताच.

उरलं ते शेवटचं पाऊल. आता मी माझं रजिस्टर घेऊन गांधी चौक पोलीस ठाण्यात गेलो. सामोळे इन्स्पेक्टर तिथे होते — माझी ओळख होती; एकदा त्यांच्या चुलत भावाच्या घरी मीटर बदललं होतं. मी त्यांना सगळं कळवलं — चोरीची वायर, जमिनीतला मार्ग, भिंतीतला काँक्रिटचा तुकडा, जगतापची किल्ली, आणि आकड्यांचा आरसा — ज्या रात्री मी बंगला बंद केला त्या रात्री वर्कशॉपचा मीटर चार युनिटं खाल्ला.

"पण दत्ता, हा तर फक्त वीजचोरीचा गुन्हा," सामोळे म्हणाले. "वर्षाला दोन-चार हजारांची चोरी. एवढ्यासाठी एवढी मेहनत?"

"गुन्हा वीजचोरीचा आहे, पण कट मोठा आहे, साहेब," मी म्हणालो. "चाळीस लाख उसनवारी. परांजपे यांची जप्तीची नोटीस आली असती तर काकडेंची वर्कशॉप जाती, घर जाई. पण परांजपे एकदम परदेशी गेले — आणि त्यांची घरी येण्याची तारीख ठरली नाही. त्यांच्या जाण्याची वेळ काकडेंना आधीच माहीत होती, कारण उसनवारीच्या बातम्या चालू होत्या. बंगला रिकामा होताच काकडेंनी जगतापला हात घातला — त्याची मजुरी बाकी होती, त्याला पैशांची गरज होती. जगतापने किल्ली दिली, काकडेंनी भिंतीत बोगदा फोडून वायर टाकली, वर काँक्रिटचा तुकडा बसवला. जगताप आठवड्यातून दोनदा बंगला उघडून आतला फ्रिस चालू ठेवतो — बंगल्यात कोणी राहतं आहे असं वाटावं म्हणून आणि स्वतःच्या वापरासाठीही. रात्री दोन ते चार मध्ये काकडेंचा मुलगा वर्कशॉपमधून बंगल्यातल्या मागच्या दाराने — नाही, त्यांना बंगल्यात यायचीच गरज नाही. वीज तर वर्कशॉपमध्ये बंगल्याच्या मीटरवरून येतेय. फक्त दिवसाचा तो अर्धा युनिट जगतापचा आहे."

"पण तीन महिने कुलूप उघडल्याशिवाय आत जाऊन वायर जोडली तर जगतापला कळलं नसतं?"

"कळलं असेलच. जोडली ती काकडेंच्या माणसांनी, उघडण्याची सुविधा जगतापने दिली. साहेब, मीटर बक्सची सील मी स्वतः तपासली — ती तोडून पुन्हा बसवलेली आहे. आमच्या विभागात असं सैल सील नसतं, ते कुणीतरी बाजारातून आणून बसवतं. माझ्या तपासणीच्या दिवशी मी ती काढून ठेवली आहे. आणि सगळ्यात मोठा पुरावा — माझं रजिस्टर. तीन महिन्यांचे शांतिकुंजचे रोजचे वाचन आणि काकडे वर्कशॉपचे महिन्याचे वाचन. बंगल्याचा वापर जेवढा वाढला, तेवढाच वर्कशॉपचा दिसला नाही. ही दोन पुस्तकं एकमेकांचे आरसे आहेत. आणि ज्या रात्री मी बंगला बंद केला त्या रात्री वर्कशॉपने चार युनिटं खाल्ली — हे तुम्हाला हवं तर माझ्या बाळासाहेबांकडून डिस्कनेक्टची नोंद घ्या."

सामोळे दहा मिनिटं रजिस्टर पानोपानी वाचत राहिले. मग मान उचलली — "दत्ता, तुझ्या भाकरीच्या ओळींसारखं आहे हे. नेमकं. मी दोन्हीकडे धाडतो."

त्याच आठवड्यात रात्री पोलिसांनी काकडे वर्कशॉपमध्ये धाड घातली. वर्कशॉपच्या आत दोन टर्निंग मशीनं गरम होती, भिंतीत बोगदा उघडा होता, आणि बोगड्यातून शांतिकुंजच्या अंगणात जाणारी वायर जिवंत होती. जगताप बंगल्याच्या आत झोपला होता — त्याच्या खिशात त्या महिन्याचे हजार दीडशे रुपये होते.

कोर्टात काकडेंनी सुरुवातीला नाकारलं. उकल त्यांच्या जबानीला आली ती पुन्हा एकदा आकड्यांनी. पोलिसांनी त्यांना माझी तीन महिन्यांची रोजची वाचनं आणि त्यांच्या स्वतःच्या वर्कशॉपची तीन महिन्यांची बिलं समोर ठेवली. समोर ठेवली तेव्हा त्यांची वकिलांची बोलणी थांबली. आकडे खोटं बोलत नाहीत, गं. माणूस साक्ष देतो, मीटर नाही — मी म्हणतो, मीटर साक्ष देतो, माणूस खोटं बोलतो.

जगतापने पुढे कबुली दिली. काकडेंनी त्याला दर महिन्याला हजार दीडशे दिले होते आणि बाकीची मजुरी देण्याचं आश्वासन दिलं होतं. "कुणाला त्रास नाही, घर तर रिकामंच आहे," असं त्याला सांगितलं होतं. त्याने विचार केला नाही की एका घराला दोन मालक असतात — जो भाडं भरतो तो आणि जो घर घेऊन बसला आहे तो.

मोहिते बाहेर निघाले — आणि त्यांनी नंतर स्वतः मला भेटून धन्यवाद दिलं. परांजपे परदेशातून परत आल्यावर त्यांनी सुदैवाने घर बरोबर होतं. ते मला म्हणाले, "पंचवीस वर्षांची नोंद नसती तर हे सिद्ध कसं होणार होतं?"

मी हसलो. "परांजपे साहेब, वीज मी वाचत नाही. घरं वाचतो. तुमचं घर माझ्या नोंदीत चाळीस वर्षांपासून आहे. ते एका रात्रीला सांगू लागलं, 'दत्ता, मला रोज रात्री उघडणारे लोक भेटतातय.' मी ऐकलं, एवढंच."

आजही मी रूट काढतो. सायकल, खांद्यावरचं बॅग, हातात तीन शिवलेल्या पेन्सिली. नवीन मीटर-रीडर मुलं कधी कधी विचारतात, "दादा, आता स्मार्ट मीटर आले, सगळं अप्लिकेशनवर येणार. मग आम्हाला काय राहिलं?"

मी त्यांना विंग्रीजचं पाणी घेत म्हणतो, "आकडे अ‍ॅपवर येतील. पण आकड्यांतलं बोलणं ऐकणं ते माणसाचं काम आहे. मीटर खोटं बोलत नाही — पण ते नीट ऐकणारा पाहिजे. आणि घर ऐकत नाही, तर चोर कुलूपांमागे बसून सैरावैरा करतो."

कुलकर्णी गल्लीतून जाताना आजही मी शांतिकुंजचा मीटर बघतो. परांजपे परत आले आहेत. रात्री दोन ते चार या वेळेत आता तिथे एकच वापर असतो — वृद्ध माणूाची लहरी झोप, कधी एक युनिट, कधी पाच. लहरी आकडे. म्हणजे घरात परत माणूस आहे.

मी नोंदीत घेतो आणि पुढे सायकल फिरवतो. सांगलीत दोन हजाराहून अधिक घरं बोलत आहेत. ऐकायला बसणं आहे, गं.