साठाव्या वर्षीचं स्टीअरिंग

आईने ही घोषणा केली तेव्हा आमच्या घरात वरणभाताचा घास अर्धा तोंडात आणि अर्धा हातात होता.

"मला गाडी चालवायला शिकायचंय."

बाबांनी घास पूर्ण गिळला. मग पाणी प्यायले. मग चष्मा काढून पुसला. बत्तीस वर्षं एसटी चालवलेला माणूस कुठलीही गोष्ट घाईत करत नाही. शेवटी ते म्हणाले, "सायकल?"

"चारचाकी."

"कोणाची?"

"आपली. आणि आधी सायलीची, शिकाऊ."

सायली म्हणजे मी. माझं 'सायली ड्रायव्हिंग स्कूल' आहे, दोन गाड्या आहेत, एक ऑफिस आहे आणि त्या ऑफिसात एक पंखा आहे, जो उन्हाळ्यात फक्त फिरल्याचा आव आणतो. गेल्या आठ वर्षांत मी कॉलेजातल्या पोरांना, नवऱ्याने नवी गाडी घेतल्यावर घाबरलेल्या बायकांना आणि परदेशात जाणाऱ्या नोकरदारांना गाडी शिकवली आहे. पण आपल्याच आईला शिकवायचं, हे कधी डोक्यातही आलं नव्हतं.

बाबा हसले. ते हसणं मला अजून आठवतं. चेष्टेचं नव्हतं, पण कौतुकाचंही नव्हतं. एखादं पोर बसच्या दारात उभं राहून "मी पण चालवणार" म्हणतं, तेव्हा ड्रायव्हर हसतो, तसं होतं ते.

"ठीक आहे," बाबा म्हणाले. "उद्यापासून मी शिकवतो."

"नाही," आई आणि मी एकाच वेळी म्हणालो.

आणि त्या दिवशी आमच्या घरात पहिला कायदा झाला: बाबांना शिकाऊ गाडीत बसायला बंदी.

पहिला धडा रविवारी सकाळी सात वाजता मार्केट यार्डच्या मागच्या मोकळ्या मैदानावर झाला. मी नेहमी नव्या विद्यार्थ्यांना तिथेच नेते. तिथे धडकायला फक्त एक जुनं पिंपळाचं झाड आहे, आणि ते गेली चाळीस वर्षं जागचं हललेलं नाही.

आई ड्रायव्हरच्या जागेवर बसली. मी शेजारी, माझ्या पायाखाली माझा स्वतःचा ब्रेक. माझी पद्धत ठरलेली असते. पहिल्या दिवशी गाडी चालवायचीच नाही. आधी सीट, मग आरसे, मग पट्टा.

"सीट पुढे घे, पाय पूर्ण पोचले पाहिजेत."

आईने सीट पुढे घेतली.

"आता आरसा. मागचं सगळं दिसलं पाहिजे."

आईने आतला आरसा फिरवला आणि थांबली. आरशात तिचा स्वतःचा चेहरा आला होता.

"मी इतकी म्हातारी दिसते?"

"आई, आरसा मागचं बघायला असतो. स्वतःला नाही."

"हो, पण आयुष्यभर मागचंच बघितलंय. आज जरा स्वतःला बघू दे."

मग तिने आरसा नीट केला. पट्टा लावला. दोन्ही हात स्टीअरिंगवर ठेवले, दहा आणि दोनच्या जागी, जसं मी सांगितलं तसं. आणि गाडी सुरू केली.

त्या दिवशी गाडी दोन मीटर पुढे गेली. दोन मीटर. आणि आई अशी हसली, जणू तिने सिंहगड चढला होता.

दुसऱ्या धड्याला बाबा फाटकात उभे होते.

बंदी गाडीत बसायला होती, फाटकात उभं राहायला नव्हती. हा कायद्यातला पळवाटेचा मुद्दा त्यांनी पहिल्याच दिवशी शोधून काढला होता. आम्ही गाडीतून निघालो तसा मागून आवाज आला,

"हॉर्न! वळताना हॉर्न द्यायचा!"

आईने हॉर्न दाबला. इतका हलका, की तो हॉर्न न वाटता गाडीने केलेली विनंती वाटली.

"असा नाही!" बाबा ओरडले. "हॉर्न म्हणजे गाडीचा आवाज. गाडीला आवाज नसेल तर लोक तिला गृहीत धरतात."

आईने आरशात त्यांच्याकडे पाहिलं आणि गाडी पुढे घेतली. मैदानावर पोचल्यावर ती म्हणाली,

"बत्तीस वर्षं हेच ऐकतेय. सातारा-पुणे गाडी. प्रत्येक वळणावर हॉर्न. घाटात तर हॉर्नशिवाय बोलायचेच नाहीत ते."

"घरात पण?"

"घरात तर विशेष. सकाळी चहा हवा असला की 'सुमन' अशी हाक नाही, दोनदा घसा खाकरायचा. पी-पी. आम्ही समजायचो."

मी हसले. पण तिच्या आवाजात एक गोष्ट होती जी हसण्यासारखी नव्हती. ती तक्रार नव्हती. ती सवय होती. आणि सवयीत तक्रार नसते, म्हणूनच ती जास्त टोचते.

त्या संध्याकाळी मी बाबांना सांगितलं, "फाटकातूनही सूचना नकोत."

"मग मी काय करू?"

"चहा करा."

बाबांनी माझ्याकडे असं पाहिलं, जसं मी त्यांना विमान चालवायला सांगितलं होतं.

तिसरा धडा क्लचचा होता. माझ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याचा तोच धडा सगळ्यात लांबतो.

"क्लच हळू सोडायचा, आणि त्याच वेळी एक्सलरेटर हळू द्यायचा. एक पाय जातो, दुसरा येतो."

आईने क्लच सोडला. गाडीने एक जोराचा हुंदका दिला आणि बंद पडली.

पुन्हा. हुंदका. बंद.

पुन्हा.

सातव्या वेळी गाडी बंद पडली तेव्हा मी वाट पाहत होते की आता आई चिडेल, किंवा "राहू दे, मला नाही जमायचं" म्हणेल. माझे निम्मे विद्यार्थी इथेच हार मानतात. पण आई खळखळून हसली.

"ही गाडी पण माझ्यासारखीच आहे. कुणी जोरात सांगितलं की बंद पडते."

"आई!"

"खरंच. मी चौदा वर्षांची होते तेव्हा सायकल शिकत होते. आमच्या वाड्यात. अर्धी शिकले आणि तीर्थरूपांनी पाहिलं. 'मुलींनी सायकलवर फिरायचं नसतं.' संपलं. ती सायकल माझ्या भावाला मिळाली."

तिने पुन्हा क्लच दाबला. या वेळी हळू सोडला. गाडी हुंदका न देता, एखाद्या समजूतदार गाईसारखी, हलकेच पुढे सरकली.

"जमलं!" मी म्हणाले.

"सेहेचाळीस वर्षांनी," आई म्हणाली.

मैदानाच्या कडेला जोशी काकू फिरायला आल्या होत्या. त्या थांबल्या, आईला ड्रायव्हरच्या जागी पाहून डोळे मोठे केले आणि मग जोरात टाळ्या वाजवल्या. त्या दिवशी दुपारपर्यंत आमच्या गल्लीतल्या प्रत्येक घरात बातमी पोचली होती. देशपांडे काकांनी पैज लावली की आई महिनाभरात सोडून देईल. पानवाल्या रघूने पैज लावली की आई दिवाळीपर्यंत गाडी गल्लीत आणेल. पैज होती एका मसाला पानाची.

चौथ्या धड्याला मला बाबा पिंपळाच्या झाडाखाली दिसले.

ते चालत आले होते. घरापासून मैदान दीड किलोमीटर आहे. सकाळचा फिरायचा व्यायाम म्हणून, असं त्यांनी नंतर सांगितलं. ते झाडाखालच्या कट्ट्यावर बसले होते, हात गुडघ्यावर, आणि अजिबात हलत नव्हते. एसटी ड्रायव्हर ड्यूटी नसताना डेपोत जसा बसतो, तसे.

आई आज पहिल्यांदा दुसऱ्या गिअरमध्ये गेली. मैदानाला एक पूर्ण फेरी मारली. पिंपळाजवळून जाताना मी बाबांकडे पाहिलं. त्यांचे ओठ हलत होते. आवाज येत नव्हता, पण मला माहीत होतं, ते काय म्हणत होते. "क्लच. आता गिअर. हं. सोड. हं."

बंदी मोडलेली नव्हती. ते गाडीत नव्हते. पण ते गाडी चालवत होते.

परत येताना मी एक गोष्ट पाहिली आणि तेव्हा तिच्याकडे लक्ष दिलं नाही. बाबा चष्मा काढून पुसत होते. पुन्हा लावत होते. पुन्हा काढत होते. तासाभरात चार-पाच वेळा. मला वाटलं, धूळ असेल. मैदानावर धूळ असतेच.

माणूस नंतर मागे वळून पाहतो तेव्हा त्याला कळतं, की उत्तरं नेहमी समोरच होती. फक्त प्रश्न विचारायची वेळ आलेली नव्हती.

पाचवा धडा गिअरचा. एक, दोन, तीन, आणि परत खाली.

"गिअर कधी बदलायचा हे कसं कळतं?" आईने विचारलं.

"स्पीडवरून. वीस झाला की दुसरा, तीसच्या पुढे तिसरा."

"तुझे बाबा स्पीडकडे बघायचे नाहीत."

"मग?"

"ऐकायचे. इंजिनाचा आवाज. म्हणायचे, गाडी स्वतः सांगते कधी गिअर हवा. ज्याला ऐकू येतं, त्याला काटा बघायची गरज नाही."

मी काही बोलले नाही. आईने गाडी तिसऱ्या गिअरमध्ये टाकली, अगदी योग्य वेळी. मी काट्याकडे पाहिलं. बत्तीस.

"तू पण ऐकलंस?"

"नाही गं. मी अंदाज केला." मग थोडं थांबून म्हणाली, "लग्न झाल्यावर पहिली दोन वर्षं मी रोज दुपारी शिरवळच्या स्टँडवर डबा घेऊन उभी राहायचे. त्यांची गाडी तिथे थांबायची नाही, फक्त जायची. पण स्टँडजवळून जाताना ते दोनदा छोटा हॉर्न द्यायचे. पीप-पीप. मला समजायचं, आज गाडीत ते आहेत. मग मी डबा घेऊन परत जायचे. डबा संध्याकाळी त्यांच्या मित्राबरोबर जायचा."

"मग स्टँडवर कशाला उभी राहायचीस?"

आईने आरशात पाहिलं. मागे कोणीही नव्हतं.

"त्या दोन हॉर्नसाठी."

त्या दिवशी मी तिला थांबवलं नाही, सूचनाही दिल्या नाहीत. ती मैदानाला फेऱ्या मारत राहिली आणि मी खिडकीबाहेर बघत राहिले.

सहाव्या धड्याला आई पहिल्यांदा गल्लीत गाडी घेऊन आली.

आमची गल्ली म्हणजे पुण्यातल्या कुठल्याही जुन्या गल्लीसारखी. एका बाजूला गटार, दुसऱ्या बाजूला उभ्या केलेल्या दुचाक्या, मधे गायी, कुत्री, क्रिकेट खेळणारी पोरं आणि भाजीवाल्या मावशींची हातगाडी. इथे गाडी चालवणं म्हणजे सुईत दोरा ओवण्यासारखं आहे, फक्त सुई हलत असते.

आई अत्यंत गंभीर चेहऱ्याने, पहिल्या गिअरमध्ये, ताशी आठ किलोमीटरने गल्लीत शिरली. रघू पानवाल्याने टपरीतून बाहेर येऊन सलाम ठोकला. जोशी काकू गॅलरीत आल्या. भाजीवाल्या मावशींनी स्वतःहून हातगाडी कडेला घेतली, जे त्या एरवी आमदाराच्या गाडीसाठीसुद्धा करत नाहीत. क्रिकेट खेळणारी पोरं बॅट घेऊन कडेला उभी राहिली, जणू वरात जात होती.

आणि मग गल्लीतला तो काळा कुत्रा, ज्याचं नाव कुणालाच माहीत नाही पण सगळे त्याला 'साहेब' म्हणतात, बरोबर मध्ये येऊन बसला.

आई थांबली. हॉर्न वाजवला. हलका. विनंतीवाला.

साहेब हलला नाही.

आईने दीर्घ श्वास घेतला आणि हॉर्न दाबला. खरा. गाडीचा आवाज.

साहेब उठला, आईकडे अपमानित नजरेने पाहिलं आणि कडेला गेला. रघूने टाळी वाजवली.

घरासमोर गाडी थांबवली तेव्हा बाबा फाटकात नव्हते. ते आत होते. आणि स्वयंपाकघरातून चहाचा वास येत होता.

त्यांनी दोन कप चहा केला होता. साखर जास्त होती, आलं जास्त होतं, आणि चहा जवळजवळ ऊतू गेला होता. आयुष्यातला पहिला चहा असा असतो. आई तो चहा असा प्यायली, जसा ती कधी कुठलाच प्यायली नव्हती.

"हॉर्न ऐकला," बाबा म्हणाले. एवढंच.

सातव्या धड्यानंतर आईने मला एक विचित्र प्रश्न विचारला.

"लायसन्स किती वर्षांसाठी मिळतं?"

"आता मिळालं तर तुला... साठीनंतर पाच वर्षांसाठी. मग पुन्हा तपासणी करून नूतनीकरण."

"तपासणी कसली?"

"डोळे वगैरे. डॉक्टरचं प्रमाणपत्र लागतं."

आई गप्प झाली. मग खिडकीबाहेर बघत म्हणाली, जणू स्वतःशीच, "तुझ्या बाबांचं पुढच्या महिन्यात संपतंय."

"मग नूतनीकरण करायचं. त्यात काय?"

आईने उत्तर दिलं नाही. तिने गाडी सुरू केली, आरसा पाहिला, इशारा दिला आणि गाडी रस्त्यावर घेतली. मी तिला शिकवलेलं सगळं ती बरोबर करत होती. फक्त माझ्या प्रश्नाचं उत्तर सोडून.

आठव्या धड्याच्या आदल्या रात्री मी बाबांच्या कपाटात त्यांची जुनी एसटी डायरी शोधत होते. त्यांच्या वाढदिवसाला मला ती फ्रेम करून द्यायची होती. डायरीऐवजी हाती आला एक पांढरा लिफाफा. डोळ्यांच्या दवाखान्याचा.

मला वैद्यकीय भाषा फारशी कळत नाही. पण एक वाक्य कळलं. ते इंग्रजीत होतं आणि त्याखाली डॉक्टरांनी पेनाने अधोरेखित केलं होतं. काचबिंदू. बाजूची दृष्टी कमी झालेली. वाहन चालवण्याचा सल्ला दिला जात नाही.

तारीख चार महिन्यांपूर्वीची होती. आईने गाडी शिकायची घोषणा केली, त्याच्या आठवडाभर आधीची.

मी लिफाफा घेऊन बाहेर आले. बाबा गॅलरीत बसले होते, रेडिओवर जुनी गाणी लावून. मी काहीच न बोलता लिफाफा त्यांच्या हातात ठेवला.

बराच वेळ ते काही बोलले नाहीत. रेडिओवर "ये रात ये चांदनी" चाललं होतं. शेवटी त्यांनी रेडिओ बंद केला.

"बत्तीस वर्षं," ते म्हणाले. "एकही अपघात नाही. एकदाही नाही. खंबाटकी घाटात पावसाळ्यात रात्री दोनला चालवली, ब्रेक गेलेले असताना एकदा उतार उतरवला. पंचावन्न माणसं होती गाडीत. एकाला खरचटलं नाही. आणि आता हा डोळ्याचा एक कोपरा..." त्यांनी डोळ्याच्या कडेला बोट लावलं. "इथून सायकलवाला येतो, तो दिसत नाही. समोर आल्यावरच दिसतो."

"मला का नाही सांगितलं?"

"काय सांगायचं? की तुझ्या बापाला आता डबल बेल ऐकू येते, पण गाडी हलवता येत नाही?"

डबल बेल. कंडक्टर दोरी दोनदा ओढतो, तेव्हा ड्रायव्हरला कळतं, सगळे चढले, आता निघायचं. बाबा म्हणायचे, ड्रायव्हरचं आयुष्य त्या दोन घंटांच्या मध्ये असतं.

"आईला माहीत आहे," मी म्हणाले. प्रश्न नव्हता तो.

"तिच्याबरोबरच गेलो होतो दवाखान्यात. परत येताना रिक्षात ती काहीच बोलली नाही. आठवड्याने तिने जेवताना ती घोषणा केली."

आता मला ते हसणं आठवलं. पहिल्या दिवशीचं. चेष्टेचं नव्हतं, कौतुकाचं नव्हतं. ते एका माणसाचं हसणं होतं, ज्याला कळलं होतं, की त्याच्या हातातलं स्टीअरिंग आता दुसऱ्याच्या हातात जाणार आहे. आणि ते हात त्याच्या बायकोचे आहेत.

नवव्या धड्याच्या आधी बाबांनी मला कोपऱ्यात घेतलं. आई देवपूजा करत होती.

"कशी चालवते ती?"

"छान."

"छान म्हणजे? क्लच अजून दाबून ठेवते का? चढावर गाडी मागे जाते का? उजवीकडे वळताना फार मोठं वळण घेते का?"

"बाबा."

"सांग गं."

"क्लच नीट सोडते. चढावर हँडब्रेक वापरते. वळण थोडं मोठं घेते, पण सुधारतंय."

ते थोडे शांत झाले. मग अगदी हळू आवाजात म्हणाले, "मी एसटीत असताना तुझी आई कधी माझ्या गाडीत बसायची नाही. माहितीये?"

"का?"

"म्हणायची, तुम्ही चालवताना मला भीती वाटते. मी गाडीत असले की तुमचं लक्ष माझ्याकडे जाईल." ते हसले. "आणि आता बघ. माझ्यावर बंदी."

त्या हसण्यात थोडी असूया होती. मी ती ओळखली कारण ती माझ्याही मनात होती. आठ वर्षं मी लोकांना गाडी शिकवते, आणि बाबांनी एकदाही माझ्या गाडीत बसून "छान चालवतेस" म्हटलं नव्हतं. ते फक्त म्हणायचे, "मुलींचा हात जड असतो, स्टीअरिंगवर." आणि आता माझी आई, जी चार महिन्यांपूर्वी गॅसचा सिलेंडर बदलायलाही मला बोलवायची, माझ्याकडून शिकत होती आणि बाबा माझ्याकडून तिचा अहवाल मागत होते.

त्या दिवशी आईने पहिल्यांदा रिव्हर्स पार्किंग केलं. दोन गाड्यांच्या मध्ये, एकाच प्रयत्नात. मी घरी आल्यावर बाबांना सांगितलं.

ते काहीच बोलले नाहीत. नंतर रात्री मला ऐकू आलं, ते जोशी काकांना फोनवर सांगत होते, "एकाच झटक्यात! मी पंधरा वर्षं डेपोत मुलांना शिकवलं, त्यांना जमायचं नाही."

दहाव्या धड्याला मी आईला शहराबाहेर नेलं. कात्रजच्या पुढे, जुन्या घाटाच्या सुरुवातीपर्यंत. पहिल्यांदाच तिसऱ्या आणि चौथ्या गिअरमध्ये, मोकळ्या रस्त्यावर.

आई शांतपणे चालवत होती. ट्रक येत होते, एसटी बस येत होत्या. एका लाल डब्याने हॉर्न देत ओव्हरटेक केलं तेव्हा आई हसली.

"असाच हॉर्न द्यायचे ते. दोन लांब, एक छोटा. 'बाजूला हो' असा."

घाटाच्या तोंडाशी एक चहाची टपरी होती. आम्ही थांबलो. कटिंग चहा घेतला. आणि मग, बहुधा मोकळ्या रस्त्यामुळे असेल किंवा घाटाच्या वाऱ्यामुळे, आई बोलली. मी विचारलं नव्हतं.

"तुला वाटत असेल मी त्यांच्यासाठी शिकतेय. डोळ्यांमुळे."

"नाहीस?"

"आहे. पण फक्त तेवढंच नाही." तिने कप दोन्ही हातांत धरला. "बत्तीस वर्षं त्यांनी लोकांना पोचवलं. लग्नाला, मयताला, परीक्षेला, दवाखान्यात. कोण कुठे गेलं, त्यांना आठवायचंही नाही. पण त्यांना कोणी कधी पोचवलं नाही. निवृत्त झाल्यावर ही अल्टो घेतली, तीसुद्धा तेच चालवायचे. मी शेजारी. नेहमी शेजारी."

तिने चहाचा घोट घेतला.

"लग्नानंतर एकदा म्हणाले होते, एकदा तुला गणपतीपुळ्याला नेतो. समुद्र दाखवतो. स्वतःच्या गाडीतून, एसटीतून नाही. राहून गेलं. आधी पैसे नव्हते, मग वेळ नव्हता, मग तू लहान होतीस, मग तुझं शिक्षण. मग गाडी आली तेव्हा पाठ दुखायला लागली, लांब नको म्हणायचे."

"आणि आता?"

"आता मी त्यांना नेणार." आई म्हणाली. "आणि दवाखान्यात पण. रात्री-अपरात्री रिक्षा मिळत नाही. मला माहितीये. तुझे आजोबा गेले तेव्हा..."

तिने वाक्य पूर्ण केलं नाही. केलं असतं तर मी रडले असते, आणि मग तिनेही. आम्हा दोघींनाही ते नको होतं. त्याऐवजी तिने रिकामा कप टपरीवाल्याला दिला, पदराला हात पुसले आणि म्हणाली,

"चल. परत मीच चालवणार."

अकराव्या धड्याचं नाव 'धडा' होतं, पण ती परीक्षा होती. आरटीओची.

आई आदल्या रात्री झोपली नाही. मी ऐकलं, ती पहाटे तीनला उठून स्वयंपाकघरात पाणी प्यायली. मग पुन्हा चारला. पाचला मी उठले तेव्हा ती पुस्तकातल्या वाहतुकीच्या खुणा पाठ करत होती, आमच्या दहावीत आम्ही पाढे पाठ करायचो तसं.

बाबा आमच्याबरोबर आरटीओला आले. बंदी गाडीत होती, आरटीओच्या आवारात नव्हती. ते एका बाकावर बसले. परीक्षक, एक तरुण पोरगा, आईला गाडीत घेऊन गेला. आठ आकडा, चढावर थांबून पुढे जाणं, रिव्हर्स.

वीस मिनिटं. मी बाबांच्या शेजारी बसले होते. वीस मिनिटांत त्यांनी चष्मा सात वेळा पुसला. मी मोजले.

आई परत आली. चेहरा कोरा. एसटीच्या कंडक्टरसारखा, ज्याच्या चेहऱ्यावरून पुढच्या थांब्याचा अंदाज येत नाही.

"काय झालं?"

"पास."

बाबा उठले. त्यांनी खिशात हात घातला आणि पेढ्यांचा एक छोटा पुडा काढला. चितळ्यांचा.

"हे कधी घेतलेत?" आईने विचारलं.

"आत्ता. समोरच्या दुकानातून."

"समोर चितळ्यांचं दुकान नाही."

बाबा गप्प. मग म्हणाले, "काल घेतले होते."

"मी नापास झाले असते तर?"

"तर उद्या खाल्ले असते. पुढच्या वेळी पास होणार म्हणून."

आईने एक पेढा घेतला, अर्धा तोडला, अर्धा त्यांना दिला. आरटीओच्या आवारात, एजंटांच्या आणि झेरॉक्सवाल्यांच्या गर्दीत, एक साठ वर्षांची बाई आणि एक बासष्ट वर्षांचा माणूस अर्धा अर्धा पेढा खात उभे होते. मी त्यांचा फोटो काढला नाही. काही गोष्टी फोटोत येत नाहीत.

त्याच आठवड्यात बाबांच्या लायसन्सचं नूतनीकरण नाकारलं गेलं. डॉक्टरांनी प्रमाणपत्र दिलं नाही. बाबांनी पत्र वाचलं, घडी घालून ठेवलं आणि संध्याकाळी फिरायला गेले. नेहमीपेक्षा दीड तास उशिरा परत आले.

बारावा धडा कुठल्याही पुस्तकात नाही.

रविवारी सकाळी आई आमच्या अल्टोच्या ड्रायव्हरच्या जागेवर बसली. आमची स्वतःची गाडी. ड्युअल ब्रेक नसलेली. मी मागच्या सीटवर. आणि बाबा, आयुष्यात पहिल्यांदा, आईच्या शेजारी.

बंदी उठवली होती. एका अटीवर: एकही सूचना नाही.

बाबांनी किल्ली आईच्या हातात दिली. किल्लीच्या जुडग्यात एसटीचा एक जुना पितळी बिल्ला होता, त्यांचा निवृत्तीच्या दिवशी मिळालेला. चाळीस वर्षं तो त्यांच्या खिशात होता. आईने तो हातात घेतला, क्षणभर पाहिला आणि काहीच न बोलता किल्ली लावली.

गाडी सुरू झाली. आईने आरसा पाहिला. इशारा दिला.

आणि बाबांनी, अगदी नकळत, उजवा हात वर केला, जणू डोक्यावरची घंटेची दोरी शोधत होते. मग हात हवेतच थांबला. त्यांनी तो खाली घेतला आणि गुडघ्यावर दोनदा हलकी थाप दिली.

टक. टक.

डबल बेल.

आईने क्लच सोडला. गाडी हुंदका न देता पुढे सरकली.

आम्ही गल्लीतून निघालो. रघूने सलाम केला. जोशी काकू गॅलरीत. साहेब कुत्रा या वेळी स्वतःहून कडेला झाला. देशपांडे काका टपरीवर उभे होते. त्यांनी रघूकडे पाहिलं, खिशातून पैसे काढले आणि एक मसाला पान बांधायला सांगितलं.

गाडी मुख्य रस्त्यावर आली. मग स्वारगेटच्या दिशेने. मला कळलं नाही आई कुठे चाललीये. बाबांनाही नाही. स्वारगेटच्या एसटी स्टँडसमोर तिने गाडी हळू केली. लाल डबे ओळीने उभे होते. एका गाडीवर पाटी होती, 'पुणे - सातारा'.

आईने गाडी थांबवली नाही. फक्त हळू केली. आणि स्टँडसमोरून जाताना तिने हॉर्न दिला.

दोनदा. छोटा.

पीप-पीप.

बाबांनी खिडकीबाहेर पाहिलं. उजव्या खिडकीबाहेर. त्या बाजूला, जिथून त्यांना आता नीट दिसत नाही. मी मागून त्यांचा चेहरा पाहू शकत नव्हते. फक्त त्यांचा उजवा हात दिसत होता, जो गुडघ्यावर घट्ट मिटला होता, आणि मग हळूहळू सैल झाला.

स्टँड मागे पडला. सिग्नल लागला. गाडी थांबली.

तेव्हा बाबा बोलले. संपूर्ण प्रवासातलं त्यांचं एकमेव वाक्य.

"गाडी थोडी उजवीकडे ओढते. स्टीअरिंग जरा सैल धर."

अट मोडली होती. मी काहीतरी बोलणार होते. पण आईने त्यांच्याकडे पाहिलं आणि हसली.

"माहितीये," ती म्हणाली. "बत्तीस वर्षं बघतेय."

सिग्नल हिरवा झाला.

पुढच्या महिन्यात आम्ही गणपतीपुळ्याला जाणार आहोत. आई चालवणार आहे. बाबा शेजारी. मी मागे, नकाशा घेऊन, कारण आईचा मोबाइलवर विश्वास नाही. बाबा आतापासूनच रस्ता सांगत असतात, कुठल्या घाटात कुठलं वळण, कुठल्या ढाब्यावर पिठलं चांगलं, कुठे पेट्रोलपंप उशिरापर्यंत उघडा असतो. आई ऐकते. सगळं ऐकते. मग म्हणते, "बरं," आणि स्वतःच्या पद्धतीने ठरवते.

बाबा आता गाडी चालवत नाहीत. ते क्वचितच त्याबद्दल बोलतात. पण कधी कधी संध्याकाळी गॅलरीत बसलेले असताना रस्त्यावरून एखादी एसटी जाते, आणि त्यांचा उजवा पाय नकळत खाली दाबला जातो, जणू क्लच शोधत असतो. मग ते रेडिओचा आवाज वाढवतात.

माणूस आयुष्यभर ज्या जागेवर बसतो, ती जागा सोडताना त्याला सगळ्यात जास्त काय टोचतं, हे मला आता कळतं. जागा सोडणं नाही. तर हे कळणं, की ती जागा रिकामी राहणार नाही. आणि त्याहून जास्त हे, की ती रिकामी राहू नये, अशीच आपलीही इच्छा असते.

आईने साठाव्या वर्षी स्टीअरिंग हातात घेतलं. बाबांनी बासष्टाव्या वर्षी ते सोडलं. आणि मी, जिने आठ वर्षं लोकांना गाडी चालवायला शिकवलं, त्या बारा धड्यांत पहिल्यांदा शिकले, की शेजारच्या सीटवर बसून गप्प राहणं हीसुद्धा एक चालवायची पद्धत असते.

कदाचित सगळ्यात अवघड.