याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

धडा पहिला

आईच्या साठाव्या वाढदिवशी आम्ही तिला साडी घ्यायला निघालो होतो. तिनं कपाटातून तिची बँकेची वही काढली.

“साडी नको. मला तुझ्या स्कूलमध्ये नाव घालायचंय.”

“कुणाचं?”

“माझंच. दुसऱ्याची फी मी कशाला भरीन?”

बाबांनी चष्मा काढला. दूरचं ऐकायचं असलं की ते चष्मा काढायचे.

“गाडी शिकणार तू?”

“नाही. तिथं पोळ्या शिकवतात का, ते विचारतेय.”

बाबा हसले. मीही हसले. आई हसली नाही. तिनं बँकेची वही माझ्यापुढं सरकवली.

माझं ड्रायव्हिंग स्कूल सात वर्षं चालू होतं. पहिल्या गाडीच्या कर्जासाठी बाबा जामीन राहिले होते. पहाटेची पहिली विद्यार्थिनी आली की तिच्या आधी गाडी पुसून ठेवणारेही बाबाच. पण आई माझी विद्यार्थिनी होईल, हे मला कधी सुचलं नव्हतं.

शिकाऊ परवाना काढून झाल्यावर मी पहिल्या धड्याची वेळ दिली. सकाळी साडेसहा.

बाबा सहा वाजताच तयार झाले.

“तुम्ही कुठं?” आईनं विचारलं.

“मागं बसतो. बोलणार नाही.”

“तेच तुम्हाला जमत नाही. हे बारा धडे होईपर्यंत तुम्हाला गाडीत बसायला बंदी.”

“बत्तीस वर्षं एसटी चालवलीय मी.”

“म्हणूनच. ही एवढीशी गाडी आहे. तुमच्या सूचनांना जागा नाही.”

पहिल्या दिवशी आई गाडीत बसली, तेव्हा तिनं आधी पदर कमरेला खोचला. मग स्टीअरिंगवर दोन्ही हात ठेवले. देवाला नमस्कार करावा तसं नव्हे; पोळपाट जागेवर आहे ना, हे पाहावं तसं.

मी तिला सीट पुढं घ्यायला सांगितली. पट्टा लावून दिला. आरसा तिच्यासाठी फिरवला.

“आता यात काय दिसतंय?”

“तुझे बाबा.”

बाबा फाटकात उभे होते. हात मागं बांधून. त्यांच्या चेहऱ्यावर बसच्या वेळापत्रकातून एखादी फेरी परवानगीशिवाय कमी केल्याचा भाव होता.

इंजिन सुरू केल्यावर आई दचकली. गाडी पुढं नेण्यापूर्वी आम्ही दोन मिनिटं नुसत्या बसून राहिलो.

त्या दोन मिनिटांत बाबांनी तीनदा मनगटावरच्या घड्याळाकडं पाहिलं.

धडा दुसरा

आईसाठी मी बसण्याच्या उशीखाली एक पातळ चादर ठेवली. तिचे पाय पेडलांपर्यंत व्यवस्थित पोहोचले, की तिचा चेहराही थोडा निवांत झाला.

“एकावेळी एकच गोष्ट करायची,” मी सांगितलं. “आज क्लच कुठवर सोडल्यावर गाडी हलते, एवढंच पाहू.”

“आणि हलली की?”

“मी आहे.”

हे मी रोज अनेकांना म्हणायचे. आईनं मात्र माझ्याकडं वळून पाहिलं.

पहिल्यांदा गाडी बंद पडली. दुसऱ्यांदाही. तिसऱ्यांदा ती हलली आणि आईनं घाबरून क्लच पुन्हा दाबला.

“चालली होती!”

“हो. तूच थांबवलीस.”

“बरं झालं.”

ती स्वतःच हसली. मग आम्ही मैदानाच्या कडेनं दहा-बारा फूट पुढं गेलो.

परत आल्यावर बाबा ओट्यावर बसले होते. हातात वर्तमानपत्र होतं, पण त्याची घडी उघडलेली नव्हती.

“किती वेळा बंद पडली?”

“मोजलं नाही,” मी म्हणाले.

“शिकवताना हिशेब हवा.”

आईनं चप्पल काढली.

“आज ही मला एकदाही ‘किती वेळा सांगायचं?’ म्हणाली नाही.”

बाबांनी वर्तमानपत्र उघडलं.

“मी म्हटलं असतं का?”

आई स्वयंपाकघरात गेली. उत्तर दिलं नाही. बाबांनी माझ्याकडं पाहिलं. मी गाडीची किल्ली जागेवर टांगत राहिले.

चहा करताना आईनं सांगितलं, “लग्न झाल्यावर तुझ्या बाबांनी मला सायकल शिकवायचं ठरवलं होतं. दोन दिवस शिकले.”

“मग?”

“ते मागून धरायचे. सोडलं की नाही, सांगायचे नाहीत. मी मागं पाहिलं की रागवायचे.”

“पडलीस?”

“नाही. तिसऱ्या दिवशी गेलेच नाही.”

बाबांना स्वयंपाकघरातलं स्पष्ट ऐकू जात होतं. त्यांनी वर्तमानपत्राचं पान जरा जास्तच काळजीपूर्वक उलटलं.

धडा तिसरा

तिसऱ्या धड्याला आईनं स्वतःहून सीट आणि आरसा नीट केला. पट्टा लावताना मात्र तो अडकला.

“हळू ओढ,” मी म्हणाले.

“सगळंच हळू करायचं, तर गाडी कधी चालवायची?”

त्या दिवशी तिला दुसरा गिअर टाकायचा होता. ती गिअरकडं पाहू लागली की मी म्हणायचे, “समोर.”

“हातानं करायचं आणि डोळ्यांनी पाहायचं नाही, म्हणजे स्वयंपाकच झाला.”

रिकाम्या रस्त्यावर गाडी थोडी मोकळी धावली. आईच्या तोंडावर समाधान आलं; पण तिनं ते लगेच आवरलं. गाडीला आपला आनंद कळला तर ती उधळेल, अशी तिला भीती वाटत असावी.

“बाबांनी मला शिकवलं तेव्हा,” मी म्हणाले, “माझा हात गिअरवरच राहायचा. ते म्हणायचे, त्याच्याशी लग्न लावलंय का?”

आई हसली.

“तुला गाडी घेऊन द्यायला बँकेत गेले, त्या दिवशी नवीन सदरा घातला होता त्यांनी.”

मला हे माहीत नव्हतं.

“कर्जाची कागदपत्रं होती.”

“हो. पण घरी आल्यावर म्हणाले, आपल्या पोरीच्या गाडीवर तिचं नाव लागणार.”

मी आईला पुढच्या वळणावर गाडी बाजूला घ्यायला सांगितली. आम्ही थांबलो.

“मग तुला शिकायचंय म्हटल्यावर त्यांना असं का झालं?” मी विचारलं.

आईनं स्टीअरिंगवरची पकड सैल केली.

“तू शिकलीस तेव्हा ते शिकवणारे होते.”

तिनं ते सहज म्हटलं. माझ्याकडं न पाहता.

घरी पोहोचलो तेव्हा बाबा गाडीच्या टायरजवळ वाकले होते.

“उजवीकडच्या पुढच्या चाकात हवा कमी वाटतेय.”

मी पाहिलं. हवा खरंच कमी होती.

आई दारात थांबली.

“उद्या भरून आणू,” ती म्हणाली.

बाबा सरळ झाले. त्यांना अजून एक काम सापडलं होतं.

धडा चौथा

आमच्या गल्लीला सकाळी साडेसहा वाजता फारशी रहदारी नसते; पण लोक मात्र पुरेसे असतात. दूध आणणारे, कुंड्यांना पाणी घालणारे, आणि दुसऱ्यांनी आयुष्यात काय करावं याबद्दल सकाळपासून उपलब्ध असणारे.

चौथ्या धड्याला मी आईला गल्लीच्या टोकापर्यंत गाडी न्यायला दिली.

देशपांडेकाकू गच्चीतून वाकल्या.

“वा! आता साहेबांना फिरवणार!”

आईनं वर पाहिलं. गाडी बंद पडली.

मागून दूधवाला आला. त्यानं पाय टेकवून सायकल थांबवली. शेजारच्या खिडकीचा पडदा हलला.

आईचे कान लाल झाले.

“तू चालव आता.”

“कशाला?”

“सगळे पाहतायत.”

“पाहू दे. आपल्याला इंजिन सुरू करायचंय. कार्यक्रम नाही करायचा.”

तिनं पुन्हा किल्ली फिरवली. मी पाय कुठं आहे ते विचारलं. तिनं उत्तर दिलं. श्वास सोडला. यावेळी गाडी सुरळीत निघाली.

परतीच्या वेळी देशपांडेकाकू खाली आल्या होत्या. बाबाही फाटकात होते.

“या वयात धाडसच आहे,” काकू म्हणाल्या.

बाबांनी लगेच उत्तर दिलं, “गाडीला जन्मतारीख माहीत नसते.”

आईनं गाडी थांबवली. यावेळी न अडखळता.

घरात गेल्यावर तिनं बाबांच्या चहात नेहमीपेक्षा अर्धा चमचा कमी साखर घातली. त्यांची साखर कमी करायची सूचना डॉक्टरांनी दिली होती आणि त्याबद्दल ते रोज तक्रार करत.

त्या दिवशी त्यांनी तक्रार केली नाही.

मी फीची पावती लिहून आईला दिली. तिनं ती घडी करून बँकेच्या वहीत ठेवली.

“घरच्यांची फी कसली?” बाबा म्हणाले.

“गल्लीतले पाहतायत म्हणून हिला गाडी चालवायला लावते. मग घरची आहे म्हणून फुकट कशी शिकवेल?”

पहिल्यांदा बाबांना तिच्या युक्तिवादात थोडी शिस्त दिसली असावी. त्यांनी पावती पुन्हा मागून वाचली.

धडा पाचवा

पाचव्या दिवशी रिव्हर्स.

आईनं मागं वळून इतकं पाहिलं की तिच्या मानेत उसण भरायची वेळ आली.

“आरसे आहेत,” मी म्हणाले. “पण त्यांच्यावरच विसंबायचं नाही. भोवती पाहायचं. मग अगदी सावकाश.”

“तीन आरसे, तीन पेडल, दोन हात. माणूस कमी पडतो यात.”

मी मैदानात दोन प्लॅस्टिकचे खांब ठेवले. त्यांच्यापासून बरंच अंतर ठेवून तिला गाडी मागं आणायला सांगितली.

ती स्टीअरिंग जास्त फिरवत होती. गाडी तिरकी गेली की तिचा राग स्वतःवर निघायचा.

“माझ्यानं नाही होणार.”

मी गाडी बंद करायला सांगितली.

“एवढ्यात कंटाळलीस?”

“नाही. दोन मिनिटं थांबू.”

माझ्या स्कूलमध्ये प्रत्येक धड्यात असं थांबणं असतं. घाबरलेल्या माणसाला आणखी सूचना दिल्या की त्याच्या डोक्यातला गोंधळ वाढतो.

आईनं पाण्याची बाटली उघडली.

“तू बरी शिकवतेस.”

मला उगीचच संकोचल्यासारखं झालं.

“तुझ्यासाठी वेगळं काही करत नाही.”

“तेच बरं आहे.”

थोड्या वेळानं ती म्हणाली, “तुझी दहावी झाली, तेव्हा मला शिलाईच्या वर्गाला जायचं होतं. दुपारचा वर्ग होता. तुझ्या बाबांची ड्यूटी कधीही बदलायची. जेवणाचं कसं करायचं म्हणून राहिलं.”

“मला सांगितलं असतंस.”

“तू पंधरा वर्षांची होतीस.”

“नंतर?”

आईनं बाटलीचं झाकण घट्ट केलं.

“नंतर सांगायची सवयच गेली.”

त्या दिवशी आम्ही रिव्हर्स फारसा केला नाही. पण शेवटच्या प्रयत्नात गाडी दोन खांबांच्या मधोमध आली.

आई उतरून मागं गेली. दोन्ही बाजूंचं अंतर पाहिलं.

मग तिनं मला हाक मारली.

“पाहिलंस? सारखंच आहे जवळजवळ.”

तिच्या आवाजात पंधरा वर्षांच्या मुलीचा उत्साह होता.

धडा सहावा

बाबांची हॉर्नशी फार जवळची ओळख होती. बस चालवताना वळणाआधी हॉर्न, घाटात हॉर्न, समोरचा आळसावत असेल तर हॉर्न. घरी आल्यावरही घसा खाकरून ते तशीच पूर्वसूचना द्यायचे.

सहाव्या धड्याला आईनं विचारलं, “हॉर्न कधी वाजवायचा?”

“गरज असेल तेव्हा. रस्ता आपलाच आहे म्हणून नाही.”

“हे बाबांना सांगशील?”

मी हसले.

गल्लीच्या बाहेर एक कुत्रं आडवं झोपलं होतं. आईनं लांबवरच गाडी थांबवली.

“आता?”

“वाट पाहू.”

कुत्र्यानं एक डोळा उघडला. आम्हाला पाहिलं. उठण्यासारखं काही विशेष कारण दिसलं नसावं.

आईनं हलकेच हॉर्न दिला. ते उठलं आणि फारच नाराजीने बाजूला झालं.

परतल्यावर तिनं हा प्रसंग बाबांना सांगितला.

“आधीच हॉर्न द्यायचा,” ते म्हणाले.

“दिला ना.”

“लांबून.”

“कुत्रं बहिरं नव्हतं.”

बाबा गप्प झाले. मग म्हणाले, “माझ्या प्रत्येक गोष्टीची थट्टा करायची ठरवलीय तुम्ही दोघींनी?”

आईच्या हातातला कप थांबला.

आम्ही खरंच दोघी झालो होतो. गाडीच्या पुढच्या दोन सीटांवर बसणाऱ्या. बाबा बाहेर राहिले होते.

“थट्टा नाही करत,” मी म्हणाले.

“बस चालवणं म्हणजे नुसता हॉर्न वाजवणं नव्हतं.”

“माहीत आहे,” आई म्हणाली. “म्हणून तर तुझी वाट पाहताना काळजी वाटायची.”

बाबांनी तिच्याकडं पाहिलं.

“कधी बोलली नाहीस.”

“तू दमून यायचास.”

पुढच्या काही क्षणांत कपबशांचा आवाज स्पष्ट ऐकू आला.

मग आई म्हणाली, “पण कुत्र्याला किती हॉर्न द्यायचा, ते आता माझं मला ठरवू दे.”

बाबांच्या मिशीखाली अगदी थोडंसं हसू दिसलं.

धडा सातवा

सातव्या धड्यासाठी बाबांनी जवळच्या सौम्य चढाची जागा सुचवली. सकाळी तिथं गर्दी नसते, हेही सांगितलं. मी तीच जागा निवडली.

चढावर गाडी थांबवून पुन्हा सुरू करणं आईला अवघड गेलं. ती किंचित मागं सरकली, की आईचे खांदे ताठ व्हायचे.

“मी ब्रेकवर आहे,” मी सांगितलं. “तू पायांचा मेळ बघ.”

दोन प्रयत्नांनंतर तिनं विचारलं, “तुझ्या बाबांना मागं सरकायची भीती वाटायची का?”

“त्यांनाच विचार.”

“ते सांगणार नाहीत.”

तिसऱ्या प्रयत्नात जमलं. वर गेल्यावर मी तिला सपाट जागी थांबवायला सांगितलं. तिचे तळवे घामेजले होते.

“बाबांना घेऊन यायला हवं होतं,” ती म्हणाली.

“मग बंदी?”

“पाहायला. सांगायला नाही.”

घरी आल्यावर बाबा टेबलाशी बसून जुना मार्गनकाशा पाहत होते. आता सगळे रस्ते बदलले होते, तरी त्यांच्या तोंडात जुनी गावं, जुने थांबे तसेच होते.

आईनं चढावर गाडी न अडखळता नेल्याचं सांगितलं. त्यांनी मान हलवली.

“हँडब्रेक नीट सोडला?”

आईनंही मान हलवली.

टेबलाच्या काचेखाली बाबांचा एक जुना फोटो होता. एसटीच्या दारात उभे. एका हातात डबा, दुसरा दाराच्या दांडीवर.

गेल्या वर्षी डोळ्यांच्या डॉक्टरांनी त्यांना गाडी चालवू नका असं सांगितलं होतं. कडेचं दिसणं कमी झालं होतं. उपचार चालू होते; पण गेलेली नजर परत येणार नव्हती.

त्या दिवसापासून त्यांनी आमची गाडी चालवली नव्हती.

आम्ही त्याबद्दल फारसं बोलत नव्हतो. बाबा चावीच्या हुकाजवळ गेले की मात्र माझं लक्ष नकळत तिकडं जायचं.

त्या दिवशी त्यांनी आईला विचारलं, “चढ किती लांब होता?”

आईनं दोन्ही हातांनी अंतर दाखवायचा प्रयत्न केला.

बाबा हसले.

“असं रस्त्याचं माप सांगतात का?”

धडा आठवा

आठव्या धड्याला आम्ही थोड्या रहदारीच्या रस्त्यावर गेलो. सिग्नल, दुचाकी, रस्त्याच्या कडेची भाजीची गाडी. आईचा वेग कमी होता, पण तिचं लक्ष पहिल्यापेक्षा स्थिर होतं.

दवाखान्याच्या वळणावर ती म्हणाली, “इथं बाजूला घेऊ?”

मी परवानगी दिली.

समोर बसथांबा होता. उन्हापासून वाचायला नावापुरतं छप्पर. आई त्या थांब्याकडं पाहत राहिली.

“मागच्या महिन्यात इथं उभे होतो आम्ही. चाळीस मिनिटं.”

त्या दिवशी बाबांची तपासणी होती. मी दुसऱ्या विद्यार्थ्याच्या परीक्षेसाठी गेले होते. फोन आला, तेव्हा लगेच निघणं शक्य नव्हतं.

“रिक्षा मिळाली नव्हती?”

“दोन गेल्या. जवळचं भाडं नको म्हणाले. मग बसची वाट पाहिली.”

“मला पुन्हा फोन करायचा.”

“केला होता. मग मीच कट केला.”

मी तिच्याकडं वळले.

“का?”

“तू फोनवर कुणाला तरी म्हणत होतीस, घाबरू नका, हळू सोडा क्लच. ऐकलं मी.”

तिनं काचेबाहेर पाहिलं.

“बाबा आधी उभे होते. मग थांब्याच्या कट्ट्यावर बसले. पिशवी मांडीवर. प्रत्येक बस आली की मान वर करायचे. मला ते बघवत नव्हतं.”

मी काही बोलले नाही.

“ते म्हणाले, पोरीला रोज कसं बोलवायचं? आपली कामं आता जवळपासच ठेवायची.”

आईनं आरसा पुन्हा नीट केला. तो आधीच नीट होता.

“म्हणून शिकतेयस?”

“तेही आहे.”

“मला सांगितलं असतंस, तर मी वेळ काढला असता.”

“काढला असतास. म्हणूनच सांगितलं नाही. तुझा मोकळा वेळ हा आमचा ठेवलेला ड्रायव्हर नाही.”

तिच्या बोलण्यात राग नव्हता. मी मात्र विद्यार्थ्यांना देते तसा खोल श्वास घेतला.

मग आईनं विचारलं, “पुढं जाऊ?”

मी मान हलवली.

धडा नववा

नवव्या दिवशी आईनं मला एक कागद आणून दिला. वर्तमानपत्रातून कापलेला फोटो. शहराबाहेरच्या तलावाचा. काठावर पिवळी फुलं होती.

“तिथं किती लांब आहे?”

“बावीस-तेवीस किलोमीटर. का?”

“असंच.”

“आई.”

तिनं फोटो परत मागितला नाही.

त्या दिवशी आमचा धडा मोठ्या, मोकळ्या रस्त्यावर होता. मी तिला लेन सांभाळायला, मागची गाडी पाहायला आणि वळायच्या आधी दिवा द्यायला सांगत होते.

थोड्या वेळानं ती स्वतःच बोलली.

“बाबांची बस त्या तलावाजवळून जायची. पावसाळ्यात पाणी रस्त्यापर्यंत यायचं म्हणतात.”

“मग गेलेलो नाही आपण?”

“एकदा जायचं ठरलं होतं. तुझी परीक्षा आली. एकदा त्यांची ड्यूटी बदलली. मग राहिलं.”

“आता जाऊ की.”

“हो. पण मला गाडी तिथं थांबवायची आहे.”

“थांबवू.”

“तू नाही. मी.”

समोरच्या वाहनापासून तिनं नीट अंतर ठेवलं. मग म्हणाली, “दवाखान्यापुरती शिकत नाहीये बरं का.”

मी तिच्याकडं पाहिलं नाही. समोर पाहत हसले.

“लहानपणी मामाच्या गाडीत बसले होते. तेव्हा वाटायचं, समोरचं हे चाक आपल्याला धरू देतील का? दिलं नाही कुणी. मी मागितलंही नाही.”

“आता मागितलंस.”

“आता माझे पैसे आहेत.”

“आधीही होते.”

ती काही वेळ गप्प राहिली.

“आधी त्या पैशांना कामं होती.”

धडा संपल्यावर तिनं तलावाचा फोटो गाडीच्या छोट्या कप्प्यात ठेवला. अगदी सपाट करून.

घरी गेल्यावर बाबांनी विचारलं, “आज कुठवर?”

आईनं रस्त्याचं नाव सांगितलं.

तलावाचं नाही.

धडा दहावा

दहाव्या दिवशी एका दुकानासमोर उभी असलेली दुचाकी अचानक रस्त्यावर आली. मी सावध होते. आईही होती. दोघींचे पाय जवळजवळ एकाच वेळी ब्रेकवर गेले.

गाडी झटक्यानं थांबली.

दुचाकीवाला पुढं निघून गेला. आईच्या हातांची पकड मात्र तशीच राहिली.

मी तिला सुरक्षित बाजूला घ्यायला सांगितलं.

“माझा ब्रेक लागला की तुझा?” तिनं विचारलं.

“दोघींचाही.”

“खरं सांग.”

“खरंच. तू वेळेत पाहिलंस.”

तिच्या डोळ्यांत पाणी नव्हतं. पण चेहरा पांढरा पडला होता.

“आज पुरे.”

मी तिच्याशी वाद घातला नाही. उरलेला रस्ता मी चालवला.

घरी बाबांनी एका नजरेत ओळखलं.

“काय झालं?”

मी सांगितलं. त्यांनी आधी माझ्याकडं, मग आईकडं पाहिलं.

“सोडून दे असं म्हणणार असाल तर नका,” आई म्हणाली.

बाबा खुर्चीवर बसले.

“मी कुठं म्हणालो?”

ते बराच वेळ बोटानं टेबलाची कड चाचपत राहिले.

“माझ्या पहिल्या महिन्यात,” ते म्हणाले, “एक म्हातारा बससमोर आला होता. गाडी थांबली. त्याला काही झालं नाही. पण पुढच्या मुक्कामावर डबा उघडला, तर घास गेला नाही.”

आई त्यांच्यासमोर बसली.

“मला कधी सांगितलं नाही.”

“सांगून काय करणार होतीस?”

“काही नाही. ऐकलं असतं.”

बाबांनी नजर खाली केली.

काही वेळानं ते म्हणाले, “भीती गेली म्हणजे चांगला ड्रायव्हर झाला असं नसतं. पण ती कायम पायात धरून बसायचीही नसते.”

मला त्यांचं वाक्य दुसऱ्या दिवशी विद्यार्थ्याला सांगावंसं वाटलं.

रात्री गाडी बंद करताना पाहिलं, तर आतल्या बाजूची काच स्वच्छ पुसलेली होती. बाबांच्या जुन्या गणवेशाचा मऊ फडका सीटवर पडला होता.

धडा अकरावा

अकराव्या धड्याला आई ठरलेल्या वेळेच्या पाच मिनिटं आधी खाली आली.

“कालचं आज पुन्हा करायचं?” तिनं विचारलं.

“कालची दुचाकी आपल्या ताब्यात नाही. ब्रेकचा सराव करू.”

आम्ही मोकळ्या मैदानावर गेलो. कमी वेगात थांबणं, पुन्हा सुरू करणं, मागं घेणं, दोन खांबांमध्ये पार्क करणं. आई कमी बोलत होती. पण पहिल्या दिवसासारखी अंग चोरून बसली नव्हती.

शेवटच्या पार्किंगनंतर ती उतरली आणि पांढऱ्या रेघेपासून चाक किती दूर आहे ते पाहू लागली.

“बाबांसारखं करतेयस,” मी म्हणाले.

“चांगलं असेल तर करायला काय झालं?”

घरी परतल्यावर बाबांनी विचारलं, “उद्या बारावा?”

“हो.”

“मग परवाना?”

मी सांगितलं, “अजून सराव हवा. परीक्षेलाही वेळ आहे. बारा धड्यांत सगळं येत नाही.”

बाबांच्या चेहऱ्यावरची काळजी थोडी कमी झाली. आईनं माझ्याकडं पाहिलं.

“आणखी धडे घेईन. फीही देईन.”

“आधीचे पैसे पुरतील,” मी म्हणाले.

त्या दिवशी आईनं तलावाचा फोटो घरी आणला. बाबांच्या वर्तमानपत्रावर ठेवला.

त्यांनी तो लगेच ओळखला.

“याच्या पुढं एक वळण आहे. पावसात तिथं पाणी साचतं.”

“पावसात नाही जाणार.”

“कशाला?”

“बसायला. चहा नेऊ.”

“तिथं काय आहे एवढं?”

आईनं फोटो उचलला.

“जाऊन पाहू. नसेल काही, तर परत येऊ.”

बाबा काही बोलले नाहीत.

नंतर मी भांडी लावत असताना त्यांनी हळूच विचारलं, “तिचा अजून किती सराव लागेल?”

“जेवढा लागेल तेवढा.”

त्यांनी मान डोलावली.

“घाई करू नकोस.”

पहिल्यांदा मला त्यांच्या या सूचनेचा राग आला नाही.

धडा बारावा

बाराव्या धड्याच्या दिवशी बाबा पुन्हा सहा वाजताच तयार होते.

आईनं त्यांच्याकडं पाहिलं.

“आजही बंदी आहे.”

“माहितीय. दूध आणायला जातोय.”

त्यांच्या हातात पिशवी नव्हती. आईनं ती त्यांच्या हातात दिली.

आम्ही नेहमीचा रस्ता घेतला. आईनं गाडी सुरू केली. वळणावर दिवा दिला. चौकात थांबली. मागच्या रिक्षानं हॉर्न दिला, तरी घाई केली नाही.

एकदा तिसऱ्याऐवजी पहिल्या गिअरकडं हात गेला. मी सांगितल्यावर तिनं दुरुस्त केलं. पार्किंगला दोनदा पुढं-मागं करावं लागलं.

धडा संपला, तेव्हा ती मोठी सफाईदार चालक झाली नव्हती. पण गाडी बंद पडली तर पुन्हा सुरू करता येते, एवढा विश्वास तिच्या पायांत आला होता.

आम्ही घरी परतलो, तेव्हा बाबा फाटकात उभे होते. दुधाची पिशवी आत ठेवून झाली होती.

आईनं गाडी थांबवली.

“बारा झाले?” त्यांनी विचारलं.

“झाले,” मी म्हणाले.

“मग आता बसू?”

आईनं माझ्याकडं पाहिलं. मी पुढच्या सीटवरच होते. ती अजून शिकाऊ चालक होती; पुढचे रस्ते एकटीनं घ्यायला वेळ होता.

“एक छोटी फेरी,” मी म्हणाले. “आणि सूचना नाहीत.”

बाबांनी मागचं दार उघडलं.

बसताना त्यांनी सवयीनं वरची दांडी शोधली. मग सीटचा आधार घेतला. मी त्यांना पट्टा लावायला सांगितला. त्यांनी थोड्या नाराजीनं लावला.

आई आरशात त्यांच्याकडं पाहत होती.

“बरं आहे?”

“हो.”

तिनं गाडी सुरू केली. निघायच्या आधी बाबा खाकरले. आम्ही दोघींनी एकदम त्यांच्याकडं पाहिलं.

त्यांनी तोंड बंद केलं.

मग पुढच्या सीटच्या पाठीवर बोटांनी दोन हलक्या टिचक्या दिल्या.

डबल बेल.

आईच्या ओठांवर हसू आलं. गाडी हलली.

गल्लीत देशपांडेकाकू पाणी घालत होत्या. यावेळी आईनं वर पाहिलं नाही. बाबांनी मात्र त्यांना मान हलवून दाखवली.

मुख्य रस्त्यावर लागल्यावर त्यांनी उजवा पाय घट्ट जमिनीवर टेकवला. समोरून वाहन आलं की तो अजून पुढं रेटला जात होता. आईला आरशात त्यांचा चेहरा दिसत होता; मला त्यांचा पाय.

“तलावाला आज नाही,” आई म्हणाली. “अजून जमायला हवं.”

“हं,” बाबा म्हणाले.

थोडं पुढं गेल्यावर त्यांनी विचारलं, “चहा थर्मासमध्ये नेणार?”

आईनं मान हलवली.

“तो जुना थर्मास गळतो. दुसरा घ्यावा लागेल.”

आईनं गाडीचा वेग किंचित कमी केला. बाबांचा पाय अजून जमिनीवर दाबलेलाच होता.

आम्ही तिघं पुढं जात राहिलो.