याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

एक

सुनंदांच्या साठाव्या वाढदिवसाच्या रात्री जेवण आटपलं आणि पल्लवीने विचारलं, "आई, आता एक इच्छा सांग. पूर्ण करून दाखवतो."

"गाडी चालवायला शिकायचंय मला," सुनंदा म्हणाल्या.

घरात शांतता पसरली. मग गजाननबाबांचं हसणं फुटलं — पुढे न फुटणारं हसणं. "गाडी? चारचाकी? साठीत?"

"साठीत म्हणून झालं काय?"

"अग बाई, दोन वेळा सांगितलं मी — 'ये, शिकवतो.' दोन्ही वेळा नकार. आणि आता वयात परतलीस?"

"तू शिकवत नाहीस, ओरडतेस."

"बत्तीस वर्ष एसटी चालवली मी! सतरा नंबरची गाडी! पन्नास हजार प्रवासी नेले! एक खरचटप नाही!"

"त्याचं उत्तर देते," पल्लवी दोघांमध्ये आली. "आई माझ्या शाळेत शिकणार. आणि बाबा — तुम्ही गाडीत बसणार नाही. माझ्या शाळेत वीस धडे असतात; आईला बारा पुरतील. बाकी आठ तुम्ही गेटाबाहेर उभं राहून शिकवाल."

"मला? बंदी?" बाबांनी घशात गाठ घेतली, पण युद्ध आधीच संपलं होतं. सुनंदांनी तोपर्यंत विषय बदलला होता.

पुढच्या सकाळी पल्लवी शाळेची गाडी घेऊन आली — दुहेरी ब्रेकची. सुनंदांनी नकार दिला. "आपलीच गाडी शिकायचीय. परक्या गाडीत जमत नाही." म्हणून गेटातून ओढली गेली बाबांची ऑल्टो — निवृत्तीच्या वेतनातल्या पैशांत घेतलेली, बारा वर्षांची, पण डागविरहित. गाळ्यावर बांधलेली बाबांची टॉवेल तशीच होती. सुनंदांनी काढली नाही.

आणि पन्नास मीटरमध्ये बाबांचं बोलणं सुरू झालं — "डावा पाय सोडू नकोस, सोडू नकोस, आता सोड — अरे तो सोड! स्टीअरिंग धरून, धरून—" गाडी उडी मारून बंद पडली. गेटाचा खांब तीन बोटांवर आला.

"बाबा," पल्लवीने आवाज शांत केला, "उतरा. ही बंदी आता मी घालतेय."

त्या दिवशाचा धडा इतकाच: गाडी दहा फूट गेली, पाच वेळा बंद पडून. रात्री पल्लवीने विचारलं, "इतक्या दिवसांत कधीच का नाही शिकलीस, आई?"

"शिकायचं होतं," सुनंदा पाकिट वेचत म्हणाल्या. "आता वेळ आली."

दोन

"'बाई गाडी शिकणार' ही बातमी गल्लीत इतक्या वेगाने पसरली की खोलसकर वहिनी खिडकीत लटकून थांबल्याच — "काहीतरी बिघडलंय घरात? गाडी शिकण्याची वेळ कुठून आली?"

"कुठून आली ते माहित नाही," सुनंदा म्हणाल्या, "पण आलीय."

पल्लवीची शाळा बस स्थानकाशी लागून — 'पल्लवी ड्रायव्हिंग स्कूल', दोन गाड्या. सासर शहरातच असल्याने ती रोज सकाळी सहाला घरी यायची. "माझ्या शाळेत शिकवणी फीशिवाय नसते," ती म्हणाली, "घरच्यालाही लागते."

पहिल्या दिवशीच सुनंदांनी पाकिटातली शंभराची नोत धरली. "घे. मोफत शिकवण घेत नाही मी."

"आई—"

"घे म्हणते."

पल्लवीने नोत घेतली आणि डॅशबोर्डवर पोलादी ग्लास ठेवला. "पहिला नियम. गाडीत चढताना पाच गोष्टी — आरसे, सीट, बेल्ट, ग्लास, श्वास. ग्लास उडाला नाही तर धडा पूर्ण. आणि श्वास सोडू नकोस — क्लच म्हणजे मन, ब्रेक म्हणजे भीती, वेट म्हणजे धीर. मन एकदा सुटलं की धीर परत जमत नाही."

गाडी सुरू झाली. निघाली. बंद पडली. सुरू झाली. बंद पडली. सातव्या वेळी गाडीने धीर धरला, आणि सुनंदांनी श्वास सोडला.

तहसीलदारांच्या मैदानातली खाट, टपरीचा चहा. चहा घेताना सुनंदा बोलल्या — "एकदा बसले होते मी स्टीअरिंगवर. चाळीस वर्षांपूर्वी."

"कधी?! कुठे?!"

"तो नव्याने रुजू झाला होता — रात्रीची गाडी, सतरा नंबर. लग्नाला आठ महिने झाली होती. एके रात्री डिपोत नेलं मला. रिकामी गाडी, वर एकटा दिवा. 'घे,' म्हणाला, 'स्टीअरिंग ही जगातली सगळ्यात इमानदार वस्तू आहे. किती धरलीस तेवढंच सांगते.' हात ठेवला मी... आणि वॉचमनची शिट्टी वाजली. मी पळाले."

"मग पुन्हा का नाही?"

"मग तू आलीस. सासूबाई आजारी. सुतारकाम, भांडी, देवघर. वेळ कुठे होती? आज आहे."

त्या दिवशाचा हिशोब: गाडी शंभर फूट गेली — एकदाही बंद न पडता. रात्री बाबांनी विचारलं, "फी किती घेतलीस आईची?" पल्लवीने सांगितलं. बाबा म्हणाले, "बरोबर केलंस. चालकाची पोर — मोफत शिकवत नाही."

तीन

रोज सकाळी बाबा गाडीची किल्ली कापडाने पुसतात आणि दोन्ही हातांनी देतात — जणू वारसा सुपूर्त करत आहेत. "गाडीच्या खाली बघितलंस?" हा रोजचा पहिला प्रश्न. ही शिकवण त्यांनीच दिली आहे: "चालक गाडीखाली झोपून बघतो. तेल असेल तर गाडी बोलते, पाणी असेल तर डोकं वेत." गल्लीने पहिल्या दिवशी वावर लावला — "गजानन बाबांच्या बायको रस्त्यात झोपल्या!" — पण बाबा फक्त खांदा उंचावतात: "चालकाची पहिली सवय. ती आता शिकली."

तिसरा धडा नदीकाठच्या रस्त्यावर. बाबा तिथे 'फिरायला' येतात — बाजूच्या पाचवटीवर, हातात छत्री. आवाज पोहोचत नाही; पण गिअर बदलायची वेळ आली की त्यांचा हात हवेत झेपतो, आणि सुनंदा आरशातून तो हात पाहून गिअर बदलतात. हॉर्न द्यायची वेळ आली की हात उंचावतो — सुनंदा हॉर्न देतात. पल्लवी हे बघते आणि बोलत नाही. बाबांना गाडीतून काढलं, पण आरशातून कोण काढणार?

रात्री जेवताना बाबा जाणवतं हसून म्हणाले, "पल्लू, सांगतो का. निवृत्तीनंतरचं स्वप्न पाहिलं होतं मी — दोघं गाडीत बरोबर बसू, गावागावाला जाऊ, जेवायला थांबू."

"आता?" पल्लवीने विचारलं.

"आता बायको स्टीअरिंगवर जातेय. स्वप्नातही हे नव्हतं." म्हणून बाबांनी भाजी घेतली आणि विषय बदलला.

तिसऱ्या धड्याची गोष्ट अशी: तिसरा गिअर लागला, गाडी पुलापर्यंत गेली. बंटीने गल्लीत जाहीर केलं — "आज गाडी पुलावर गेली!"

चार

चौथा धडा खऱ्या रस्त्यावरचा. दुधवाले निघालेले, शाळेच्या वाण्या घाईत, पण रस्ता अजून मोकळा. समोर एक माणूस रस्त्याच्या मध्यावर चालला होता — गाणं गुणगुणत.

"आई, हॉर्न दे," पल्लवीने सांगितलं.

"देत नाही."

"मग?"

"थांबते."

गाडी त्या माणसाच्या चालण्याच्या वेगाने त्याच्या मागे चालली. तेहतीस पावलांनी माणसाला गाडी कळली. तो वळला — "अरे वहिनी, मागे आलाय म्हणून आधी कळवा ना!" — दोघींचं हसणं झालं.

रात्री जेवणात बाबांनी तत्वज्ञान मांडलं: "हॉर्न म्हणजे गाडीची भाषा आहे. मूक गाडी कशी कळणार माणसाला?"

"माझी गाडी बोलत नाही," सुनंदा म्हणाल्या, "विचारते."

"विचारते?"

"शिट्टी मारून रस्ता नाही देत गाडी. थांबून देते."

बाबा गप्प. मग काही वेळाने, भाजणाकडे बघत, इतकंच म्हणाले — "आमच्या गल्लीच्या वळणावर दोन शिट्ट्या वाजवायचो मी. तुझी किटली भरायची."

पल्लवीची चमची थांबली. "बाबा, हे खरं?"

"लहानपणीचे काम आहे," बाबा उठले. "तेव्हा गाडी रात्रीची असायची."

त्या दिवशाच्या शेवटी, गेटात गाडी घेताना, सुनंदांनी पहिल्यांदाच हॉर्न दिला — एक लहानशी पीप. दारात तुळसीला पाणी घालणारे बाबा थांबले. तो आवाज चाळीस वर्षं त्यांचा होता. आता तो तिचा होता.

पाच

पाचवा धडा वळणांचा. मैदानात मातीचे दोन ढिग लावले — "इंडिकेटर, मग वळण, मग इंडिकेटर बंद. तिन्ही वेगळे असतात; गोंधळ करू नकोस."

बाबांनी ही संधी सोडली नाही. त्यांनी अंगणात उभं राहून हाताच्या खुणा शिकवायला सुरुवात केली — डाव्या वळणाची खूण, उजव्याची, थांबवायची. गल्लीतली मुलं मागे उभी राहून खुणा शिकू लागली. बंटीने दोन्ही हात पसरून पोलीस वाल्यासारखी सुट्टी दिली.

"बाबा, आता हाताच्या खुणा कुणाला कळतायत?" सुनंदांनी विचारलं.

"पन्नास हजार प्रवाशांना चाळीस वर्षं कळल्या, बाई."

त्याच दिवशी रस्त्यावरून एसटी गेली. तरुण चालकाने दोन बोटं वर केल्या — चालकांचा मान. बाबांचा हात आपोआप वर गेला, आणि त्यांची डावी मुठ हवेत अर्धा गिअर बदलत गेली. गाडीचा आवाज आणि त्यांची मुठ — चाळीस वर्षांची जुनी गाठ.

परांजपे बुवा ती आरसी बघून म्हणाले, "गाडी चालवायला हात लागतो, बसायला धीर. तो धीर गजाननाला बसवायचा आहे."

घरी परतताना सुनंदा म्हणाल्या, "पल्लू, तुला वाटतेस तुझे बाबा घरी आहेत. नाहीगर. ते आजही डिपोत आहेत. घरी ते झोपायला येतात."

त्या रात्री घर शांत झाल्यावर सुनंदा उठल्या आणि काचेच्या दारातला 'उत्तम चालक' असा झाकलेला ढाल काढून पुसू लागल्या. पल्लवी दाराशी थांबली. बोलली नाही.

पाचवा धडा: डावं-उजवं वळण पक्कं, चौथा गिअर प्रथमच.

सहा

सहावा धडा मागे जाण्याचा — आणि तो गेटातच, जनतेसमोर.

"डावीकडे बघा, वहिनी!" खोलसकर वहिनी खिडकीतून. "आता उजवी! अलगद!" परांजपे बुवा अंगणात उभे. "थांब थांब थांब!" बंटी गाडी पाठोपाठ. गल्लीची अर्धी वस्ती एकत्र शिकवत होती. सुनंदा गोठल्या. दहाव्या प्रयत्नात गाडी गेटात शिरली — आणि इलेक्ट्रिकच्या खांबाला मागच्या बंपरने लांब चुंबन दिलं.

चिरटकन् आवाज झाला आणि गल्लीची जीभ बंद पडली. बत्तीस वर्षांत एक खरचटप नसलेल्या माणसाची गाडी खरचटली होती.

बाबा घरातून आले. सगळे पाणी बंद करून उभे राहिले. बाबा गेले, खांबाला हात लावला, खांबाच्या डोळ्यांत बघितलं आणि खांबालाच विचारलं — "तू इथे केव्हापासून उभा आहेस रे?"

गल्ली हसली. सुनंदांचे हात मात्र स्टीअरिंगवर धरून राहिले.

रात्री एक वाजता पल्लवी पाण्यासाठी उठली तेव्हा अंगणात दिवा होता. बाबा बैठकीत बसून जुन्या बनियनाने टूथपेस्ट घासत होते — ड्रायव्हरांचं जुनं वैद्यक — बंपरवरच्या डागावर.

सकाळी गेटात त्यांनी पल्लवीला हळूच पकडलं: "आईला सांगू नकोस रात्री बघितलं मी. आणि एक सांग तिला — डिपोमध्ये डागाला डाग म्हणतात. डाग पडतो म्हणून चालवायचं सोडणारे नसतात. गाडीला डाग व्हायचाच असतो. घाबरून चुकणं माणसाला नको असतं."

सात

सातवा धडा मंडईच्या रस्त्यावर — सकाळी आठ. सायकलं, टोपल्या, हातगाडी, शाळेच्या मुलं. सुनंदांचा वेग दहावर लागला. पाच मिनिटांत मागे गाड्यांची रांग जमली; टेम्पोवाल्याचा हॉर्न धार धरू लागला. सुनंदांनी आरशात एकदा बघितलं आणि विचारलं, "मागे गर्दी जमलीय. त्यांना वाट नाही मिळत म्हणून मी काय करू?"

"काही नाही," पल्लवीने ओठात दात घेतले. "पुढे बघ."

रिक्षावाला सागर येता-जाता ओळखला — "पल्लवी ताईंची आई!" — आणि पुढे जाऊन हाताने रस्ता मोकळा करू लागला, पायलट गाडीसारखा.

बातमी पानाच्या टपरीपर्यंत पोहोचली. बाबा घरी आले, थरथरत्या चेहऱ्याने. पण जेवणात ते बोलले वेगळंच — न जाणों कशाला, आवाज मऊ करून — "गाडीवर वजन आलंय का तुला?"

सुनंदा एक क्षण थांबल्या. "आलंय."

बाबांनी डोकं हलवलं, भात खाल्ला. गाडीवर वजन आलं की माणूस चालक होतो — चालवणारा नाही, सांभाळणारा.

त्या रात्रीपासून रोज सकाळी वायपरखाली चिठ्ठी असायची. "उन्हात रेडिएटर उघडू नकोस. — तुझा." "डावी टायरला हवा देऊन घे. उजवी जुनी आहे, तिचा आवाज येतो मला." "स्टीअरिंगवर दुपट्या ठेवू नकोस — गाडी ससा वाटते."

खाली सही नव्हती. फक्त 'तुझा'. पल्लवीने विचारलं, "बाबांच्याच आहेत ना हे?"

"माहित आहे." सुनंदांनी चिठ्ठ्या घडी घालून पाकिटात ठेवल्या. "त्यांचे दोन आवाज आहेत — ओरडणं आणि लिहिणं. दुसरं गोड आहे."

आणि दर रात्री बाबांची पडताळणी चालायची — "आज काय घडलं?" पल्लवी दोन उत्तरं देते — बाबांना एक, आईला एक. तिसरं, खरं, तिने जपायचं.

आठ

आठव्या धड्यापुढे पल्लवीने आरशात ग्लास लावला. "पाच धडे. ग्लास उडाला नाही तर परीक्षेला पात्र. माझ्या शाळेत आतापर्यंत दोनच हात आलेत असे."

आठवा धडा चालू असताना सुनंदांचे गिअर बदलणं शांत झालं होतं — बसलेल्याला कळत नव्हतं. गाडी पुलावर पाचव्या गिअरवर. ग्लासातलं पाणी उभं.

पुलाच्या तोंडाशी म्हशींचा कळप रस्ता ओलांडत होता; गाडी थांबली; खिडक्या उघड्या. शिंदे अण्णांची टपरी तिथेच. बाबा सकाळच्या गोष्टीला तिथे बसले होते. त्यांचा आवाज आत आला —

"अण्णा, तो फाटकावर काय लिहिलंय वाच रे."

"बस डिपो — डावीकडे संख्या."

"हो तो. आणि पुढचा फळा?"

"बागायती बाजार, दादा."

"हं." बाबा थोडे थांबले. "संध्याकाळी लिहिलेली आरसी उतरते आता. वय."

शिंदे अण्णांनी गाडीकडे बघितलं, मग बाबांना दिलासा दिला: "आम्हीही वृत्तपत्र धारणेने वाचतो पाच वर्षांपासून." आणि मग, चैनीने, पितळाचा घंटा काढला — निवृत्तीच्या वेळी हेड कार्कूनांनी भेट दिलेला — एकदा वाजवला. "एक घंटा म्हणजे थांब, वहिनी!"

सुनंदा हसल्या. बाबांनी स्वतः पुढे सांगितलं, आवाज कमावून: "एक घंटा म्हणजे थांब. दोन घंट्या म्हणजे गाडी सोडा — पुढे जा. बत्तीस वर्षांचं राज्य या दोन घंट्यांवर चाललं, हे जमा धरा."

त्या रात्री जेवणात सुनंदांनी गोड आवाजात विचारलं — "बाबा, मला चष्मा बनवायचाय. तुझाही बरोबर करूया? डॉक्टर मी बघते."

"माझे डोळे चालकाचे आहेत," बाबा उठले. "बत्तीस वर्षांची मेडिकल. आकडे वाचून दाखवले कितीदा." दाल घेत घेत म्हणाले, जास्त नाही, पण ऐकू येईल — "आता उशीर झाला. झोपतो मी."

टेबलावर पाण्याचा ग्लास उभा राहिला.

नऊ

"रात्रीचा एक धडा हवा," सुनंदांनी घोषणा केली. "रात्रीची गाडी न चालवता चालक पूर्ण होत नाही."

बाबांनी विरोध केला — "रात्री ट्रक वाईट. नको आज." दोघी तरी गेल्या. नऊचा रस्ता साफ, डोक्यावर दिवे. पल्लवीने शिकवलं — "समोर गाडी आली की लो-बीम. दुसऱ्याच्या डोळ्यात आपले दिवे घालू नयेत आपण."

रस्ता डिपोच्या कुडावरून गेला. आत गाड्या रांगेत झोपल्या होत्या. तिथली शांतता वेगळीच होती — चालू गाड्यांची शांतता. सुनंदांनी वेग कमी केला आणि बोलू लागल्या —

"सहा महिन्यांपूर्वी एक रात्री. दोन वाजता तुझ्या बाबांना चक्कर आली. ऑटो नव्हता. सागरचा फोन बंद. शेवटी शिंदे अण्णांच्या मुलाला जागं केलं, त्याने बाईकवर दोघं नेलं. गॅस्ट्रिक निघालं; दुसऱ्या दिवशी सगळे हसले. पण मी त्या रात्री गल्लीत उभी होते, पल्लू. आपली गाडी दरवाज्यात उभी होती आणि मला ते चाक फिरवता येत नव्हतं. ती रात्र डोळ्यांत राहिली."

पल्लवीने काही बोललं नाही.

"आणि जूनमध्ये ते एकटे डॉक्टरांकडे गेले होते. लायसन्सच्या फोल्डरमध्ये कागद पडलाय. इंग्रजीत आहे; पण 'night' आणि 'driving' हे दोन शब्द जिवंत ओळखले मी. तो कागद पाहून तीन दिवस मी बसले. चौथ्या दिवशी माझा वाढदिवस. सगळ्यांनी विचारलं — 'आता काय हवंय?' मी म्हणाले, गाडी हवीय. सगळ्यांना बरं वाटलं. 'आईला वाटतंय ते द्या' म्हणून तू पुढे आलीस. बरंच वाटत होतं मला — ते सांगणं नाही, ती रात्र."

"आणि बाबांना हे काही कळलेलं नाही?"

"त्यांना कळायलाच हवं नाही. फक्त एक — ही गाडी ते 'आपली जातेय' असं त्यांना जाणवू देऊ नकोस. ही गाडी घराची आहे. घर म्हणजे दोघं आणि एक गाडी — दुसरं काही नाही."

घरी पोहोचल्या तेव्हा बाबा गेटात उभे होते. "पाऊस येतोय का बघायला आलो," ते म्हणाले. आकाश चांदण्याचा होता.

दहा

दहावा धडा आरटीओत. मातीने ओढलेला 'एच'. सुनंदांनी गाडी उलटली, वळण घेतलं, आणली. तरुण परीक्षकाने कागदावरचं नाव वाचताच उभं राहिलं — "गजानन जाधव... 'सतरा'चे दादा? डिपोमध्ये नाव ऐकलंय!" बाडाबाहेर उभ्या बाबांना ओशाळलं — "दादा, तुम्ही बाहेरच! आत आलात तर परीक्षा अडकते!"

बाबा खरोखरच बाहेर होते — शेवरीवरून हात दाखवत.

"उत्तीर्ण," परीक्षकाने लिहिलं. "आणि बाईंच्या गाडीला जरा तरी जुजबी जर्क नाही. हे दुर्मिळ असतं."

परवाना हातात देताना पल्लवी म्हणाली, "माझ्या शाळेतले वीस धडे नाहीत तुझे. बारा. आणि ते शाळेबाहेरचे."

परत येताना मंडईच्या कोपऱ्यात पल्लवी उतरली. "आता एकटी जा, आई. आजपासून तू विद्यार्थिनी नाहीस."

सुनंदा गाडीत बसल्या. आधी आरसे वळवले. सीट नीट केली. ग्लास उभा राहिला. श्वास घेतला आणि स्वतःला म्हटलं — जा.

घरी आल्या — एकट्या, गाडीतून — हातात कोथिंबीर आणि बटाटे. बंटी पाठोपाठ धावला, गल्ली जाहीर करत — "आता ती एकटी चालवते!" खोलसकर वहिनी खिडकीतून म्हणाल्या — "वहिनी, रविवारी मला देवळाला घेऊन चला गाडीने!"

बाबांनी संध्याकाळी टपरीवर जाहीर केलं — "बायकोला शिकवलं मी. गाडी तिच्यासाठी घेतली. मुलीची शाळा ती फक्त... दुरुस्तीसाठी."

"बाबा!" पल्लवीने कडक आवाज काढला.

"बरं बरं. शाळा तिने लावली, शिकवण मी केली."

आणि त्या रात्री बाबांनी गाडीची किल्ली पाचाणातून काढली आणि दारातल्या हुकावर लावली. चाळीस वर्षं पाचाणात झोपलेली किल्ली आता हुकावर. सकाळी वायपरखाली शेवटची चिठ्ठी होती — "स्टीअरिंग अर्धं आता तुझं. पण वळणावरच्या दोन शिट्ट्या माझ्याच राहतात."

अकरा

"आज गाडीत बसायला परवानगी आहे का?" बाबांनी सकाळी विचारलं. चांगली शर्ट घातली होती.

"बस," सुनंदांनी पाचाण उचलला, "पण तोंड गोळ ठेवलं तर रस्त्यातच उतरवते."

पहिल्या धड्यानंतर पहिल्यांदाच बाबा पुढच्या सीटवर बसले. "चष्म्याच्या दुकानाला चल," ते म्हणाले. पण चष्म्याच्या दुकानासमोर गाडी थांबवली नाही — बरोबरच्या डॉक्टरांच्या दालनासमोर थांबवली. "दुकानात नाही जाणार," बाबा म्हणाले. "तपासणीला आलोय. आठवड्याभरापूर्वी वेळ घेतलीये मी. तुला का सांगावं असं वाटलं नाही."

चष्मे उतरवणारी औषधं. आकडे. पक्के डावे. बोंबलते उजवे. डॉक्टर म्हणाल्या, "उजवा बरा. डाव्याला पडलंय. दहा-बारा दिवसांत ऑपरेशन — दहा मिनिटांचा बाब."

"ऑपरेशननंतर गाडी?" बाबांनी विचारलं.

"आधी पट्टी, मग चष्मा, मग बघू. पुढचा हिशोब उशीराचा आहे, दादा."

पार्किंगमधल्या गाडीत बसून दोघं बराच वेळ बोलले नाहीत. मग सुनंदांनी सुरुवात केली — "जूनपासून माहित आहे मला."

"कागद वाचलास?"

"वाकडा वाचला. आणि तू रात्री गाडी काढणं थांबवलंस, तेव्हापासून डोळ्यांत काहीतरी आहे हे मला दिसत होतं. मी यंत्र वाचू शकत नाही, पण चालक वाचू शकतो."

बाबा बाहेर बघत राहिले. "तू इतके दिवस बोललीसच नाहीस का?"

"बोलले असते, तर दुसऱ्याच दिवशी तू मला शिकवायला बसला असतास. आणि चौथ्या दिवशी भांडण झालं असतं. तू शिकवू शकत नाहीस, बाबा. चालवूही आता काही दिवस शकणार नाहीस. पण बसू शकतेस. बस. बोलू नकोस. बसून राहा. म्हणजे पुरं."

बाबांनी खिडकीतून बाहेर बघितलं. "डिपोत घेतली होती तुला एकदा. पळली होतीस."

"पळाले होते. चाळीस वर्षांनी परत बसले आहे. लवकर नाही — पण उशीरही नाही."

परतीच्या वाटेत बाबा पाच मिनिटं शांत होते. मग एकदा तोंड उघडलं — "वळणावर—" — आणि स्वतःच थांबले, स्वतःच्या तोंडावर हात ठेवून. उलट वळणावर त्यांचा उजवा हात आपोआप खिडकीबाहेर गेला — चाळीस वर्षांची खूण — डावं वळण आहे, असं सांगायला. दोघांपैकी कोणी हसलं नाही. दोघं हसले.

बारा

ऑपरेशनच्या दिवशी घरात पहिल्या सुनंदा उठल्या. गाडी पुसली. बाबा निघाले — डाव्या डोळ्यावर पट्टी, हातात लायसन्सचा जुना फोल्डर.

"तो आता काय करणार त्याचा?" पल्लवीने विचारलं.

"घेऊन जाऊ दे," सुनंदांनी सांगितलं. "सोबत हवा त्यांना."

रस्ता रिकामा. रुग्णालयाच्या दाराआधी बाबा दहा मिनिटं गप्प होते — स्वतःचाच विक्रम. मग गेटावर ते म्हणाले, "सुनंदा."

"ह्म."

"नीट चालवतेस तू. शिकवलं नाही मी तुला एकही धडा, तरी नीट चालवतेस. बत्तीस वर्षांत दोघांना असं चालवताना दिसलंय मला."

"दुसरा कोण?"

बाबा थोडे थांबले. "डिपोतला रमाकांत. चांगला माणूस. गाडी त्याच्या हातून एकदा सुटली होती — एकदाच. ती एक वेळ त्याने घेऊन गेली." म्हणून ते पुढे म्हणाले, "तू चालवतेस. हे ऐकून घे."

ऑपरेशन झालं — खरंच दहा मिनिटांचं. डॉक्टरांनी बोट वर केली. बाहेर बसलेल्या पल्लवीने कागदपत्रं सांभाळली; सुनंदा खिडकीकडे बसून राहिल्या. दुपारी घरी परतीचा बोल ठरला.

नदीकाठच्या रस्त्यावर आल्यावर शिंदे अण्णा टपरीबाहेर उभे होते. गाडी बघितली. पुढची सीट, डोळ्यावर पट्टी असलेले जुने मित्र — तितकं ओळखलं त्यांनी. ते उभे राहिले, पितळाचा घंटा काढला आणि दोनदा वाजवला.

दोन घंट्या.

बाबांनी पट्टीकडे तोंड वळवलं. "दोन वाजल्या ना?"

"वाजल्या."

"मग."

आणि बाबा पाठ खुर्चीला टेकवून, आरामात बसले.

गल्लीच्या वळणावर येताना सुनंदांनी कोणी सांगितलं नाही तरी हॉर्न दिला — पीप... पीप. दोन, मऊस. बाबांनी पट्टीवर बोट ठेवलं. "चहा ठेवायची वेळ झाली," ते म्हणाले.

गेटात गाडी. बाबा उतरले आणि दार उघडून बाजूला उभे राहिले — जुन्या चालकांची सवय: प्रवाशांना आधी उतरू द्यायची. बंटीने दूरून सलामी दिली. खोलसकर वहिनी खिडकीत होत्याच. सुनंदा उतरल्या.

एक घंटा म्हणजे थांब. दोन घंट्या म्हणजे गाडी सोडा — पुढे जा.

सुनंदांनी गाडी सोडली.