याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

पहिला धडा : ड्रायव्हरची सीट

सकाळच्या साडेसातची वेळ. आमच्या कॉलनीतली शांतता फक्त दुधाच्या पिशव्यांचा आवाज आणि कावळ्यांची कावकाव यांनीच भंग पावत होती. दारात माझी पांढरी अल्टो उभी होती, जिच्या टपावर पिवळ्या पट्टीत ठळक अक्षरांत लिहिलं होतं— 'मुक्ता ड्रायव्हिंग स्कूल'.

मी गाडीच्या बोनेटला टेकून उभी होते आणि बाबा व्हरांड्यातल्या आरामखुर्चीवर बसून वर्तमानपत्राच्या आडून आमच्याकडे चोरून बघत होते. तब्बल बत्तीस वर्षं महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाची लालपरी, म्हणजेच आपली एसटी हाकलेला माणूस तो. निवृत्त होऊन चार वर्षं झाली, तरी अजूनही घराच्या उंबरठ्यावरून बाहेर पडताना बाबांचा उजवा हात नकळत समोरच्या हवेत जातो— जणू काही ते अजूनही एसटीचा तो लांबलचक गिअर दांडका पुढे ढकलून पहिल्या गिअरमध्ये गाडी टाकतायत.

एवढ्यात आई बाहेर आली. नेहमीप्रमाणे नऊवारी किंवा साधी सुती साडी, पण आज पदर कंबरेला करकचून खोचलेला. कपाळावरचं कुंकू नेहमीपेक्षा थोडं जास्तच ठळक वाटत होतं. वयाची साठी ओलांडलेली माझी आई आज आयुष्यात पहिल्यांदा गाडी शिकणार होती.

"अगं शालू, आता या वयात काय नवीन खूळ काढलंयस? भाजी आणायला मी आहे, कुठे बाहेर जायचं तर मुक्ता आहे. कशाला उगीच हातपाय मोडून घ्यायचे धंदे?" बाबांनी अखेर पेपर खाली ठेवत न राहवून विचारलंच.

आईने त्यांच्याकडे ढुंकूनही पाहिलं नाही. थेट गाडीच्या डाव्या बाजूच्या दाराकडे गेली. चाळीस वर्षांची सवय! बाबांबरोबर कधी कुणाच्या गाडीत बसलीच, तर ती डाव्या बाजूलाच बसायची.

"आई, तिथे नाही. इकडे ये. उजव्या बाजूला," मी किल्ली फिरवत म्हणाले.

आई थबकली. तिने गाडीला वळसा घातला आणि ती ड्रायव्हरच्या दाराशी आली. दार उघडून आत बसताना तिने एकदा व्हरांड्याकडे पाहिलं. बाबा उठून कठड्यापाशी आले होते.

"मी पण येतो मागच्या सीटवर. बघतो कशी शिकवतेस ती," बाबा चपला पायात सरकवत म्हणाले.

"अजिबात नाही!" मी आणि आई एकाच सुरात ओरडलो.

मी पुढे होत म्हणाले, "बाबा, माझ्या स्कूलचा नियम आहे. शिकणाऱ्याच्या घरच्यांना गाडीत बसायला सक्त मनाई. आणि तुम्हाला तर अजिबातच नाही! तुम्ही मागून कॉमेंट्री करणार, 'क्लच दाब, क्लच सोड, अरे गिअर बदल की!' त्यापेक्षा तुम्ही मस्त चहा प्या आणि पेपर वाचा."

बाबांचा चेहरा एकदम लहान मुलासारखा पडला. ज्या माणसाने अख्ख्या महाराष्ट्राच्या घाटाघाटांतून हजारो लोकांना सुखरूप नेलं-आणलं, त्याला स्वतःच्याच बायकोच्या गाडीत बसायला बंदी?

आई आत बसली. सीटवर बसल्यावर तिचे पाय पेडलपर्यंत पोहोचेनात. मी खालचा लिव्हर ओढून सीट पुढे घेतली.

"हे बरं आहे बाई. आपल्या वाणाचं आंधळं का असेना, पण आपल्या मापाचं असावं," आई स्वतःशीच पुटपुटली.

तिने दोन्ही हातांनी स्टीअरिंग व्हील पकडलं. तिचे हात थरथरत नव्हते, पण बोटं मात्र घट्ट रोवलेली होती. भेंडी-गवार निवडणारी, पुरणपोळीचे पापुद्रे अलगद काढणारी ती बोटं आज एका यंत्रावर ताबा मिळवायला निघाली होती.

"हा क्लच, हा ब्रेक आणि हा अ‍ॅक्सिलेटर. अ-ब-क लक्षात ठेवायचं, फक्त उलट्या क्रमाने. क-ब-अ," मी समजावून सांगितलं.

आज गाडी चालू करायची नव्हतीच. फक्त बसायचं, आरसे तपासायचे आणि पायांना पेडलची ओळख करून द्यायची. पंधरा मिनिटं आई फक्त क्लच दाबत होती आणि सोडत होती. व्हरांड्यात उभे असलेले बाबा मात्र आईने क्लच दाबला की स्वतःचा डावा पाय जमिनीवर दाबत होते. माणसाची सवय सुटता सुटत नाही, हेच खरं!

दुसरा धडा : इंजिनची धडधड आणि 'डबल बेल'

दुसऱ्या दिवशी सकाळी गाडी गल्लीच्या बाहेर, समोरच्या मोकळ्या मैदानात न्यायची होती. मैदानापर्यंत मीच गाडी चालवत नेणार होते, पण कॉलनीच्या गेटपर्यंत आईने किमान गाडी सुरू करून पुढे घ्यावी, असा माझा बेत होता.

शेजारच्या देशपांडे काकू कचऱ्याची बादली घेऊन बाहेर आल्याच होत्या. आईला ड्रायव्हरच्या सीटवर बघून त्यांचे डोळे कपाळावर गेले.

"काय हो मावशी, आज डायरेक्ट ड्रायव्हिंग? आणि माधवराव काय आज सुट्टीवर आहेत वाटतं?" काकूंनी टोल हाणला.

व्हरांड्यातून बाबांचा आवाज आला, "सुट्टीवर नाही हो देशपांडे वहिनी, मला डायरेक्ट बडतर्फ केलंय या मायलेकींनी!"

काकू हसत पुढे गेल्या. मी आईला म्हटलं, "आई, लक्ष देऊ नकोस. चावी फिरव. आधी क्लच पूर्ण दाब."

आईने डावा पाय पूर्ण ताकदीने खाली दाबला. चावी फिरवली. 'गुर्रर्र...' करत इंजिन सुरू झालं. गाडीला एक हलकासा कंप सुटला. आईच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच हसू पसरलं. जणू काही तिने गॅसवर कुकर ठेवलाय आणि आता पहिली शिट्टी होणार आहे.

"आता डाव्या हाताने गिअर पहिल्या नंबरवर टाक. आणि क्लच अगदी हळूहळू सोड. लहान बाळाला झोळीत ठेवतो ना, तितक्या अलगदपणे," मी म्हणाले.

आईने गिअर टाकला. पण क्लच सोडताना तिची चूक झाली. पाय एकदम वर आला. गाडीने एक जोरदार हिसका दिला आणि 'धडकन्' आवाज होऊन इंजिन बंद पडलं. आईचं डोकं स्टीअरिंगवर आपटता आपटता वाचलं. माझ्याकडे ड्युअल कंट्रोल असल्यामुळे मी लगेच माझा ब्रेक दाबला होता, पण तो हिसका चांगलाच होता.

आणि त्याच क्षणी व्हरांड्यातून आवाज आला— "टिंग-टिंग!"

बाबांनी तोंडानेच एसटीच्या कंडक्टरची डबल बेल वाजवली होती! आणि वर मोठ्यांदा ओरडले, "गाडी फलाटाला लागली! उतरा सगळे!"

आईच्या कपाळावर आठ्या पडल्या. तिने खिडकीतून बाहेर मान काढून बाबांकडे एक जळजळीत कटाक्ष टाकला. "तुम्ही आत जा पाहू! मुक्ता, सांग तुझ्या बाबांना, नाहीतर मी आज शिकणारच नाही."

मी हसू दाबत खिडकीतून बाहेर पाहत म्हणाले, "बाबा, प्लीज! आत जा. तुमचा चहा गार होतोय."

बाबा गालातल्या गालात हसत आत गेले. पण जाताना खिडकीचा पडदा किंचित बाजूला करून ते तिथूनच बघत उभे राहिले, हे माझ्या नजरेतून सुटलं नाही.

"आई, रागावू नकोस. पहिल्यांदा असं होतंच. बाबांचे काय, ते एसटीवाले आहेत. त्यांची गाडी बंद पडली तर मागून चाळीस माणसं ओरडायची. आपल्या गाडीत आपण दोघीच आहोत. चल, परत चावी फिरव."

आईने दीर्घ श्वास घेतला. पदर परत एकदा खोचला. यावेळेस तिने क्लच असा काही अलगद सोडला की, गाडी अगदी लोण्यावरून सुरी फिरावी तशी पुढे सरकली. खिडकीच्या पडद्यामागची बाबांची सावली किंचित पुढे झुकली. गाडीने गेट पार केलं, तेव्हा आईच्या ओठांवर आलेलं हसू मला आरशात स्पष्ट दिसत होतं.

तिसरा धडा : स्टीअरिंगचा तोल आणि चाळीस वर्षं

मैदानावर गाडी फिरवणं सोपं असतं, कारण तिथे समोरून कोणी येत नसतं. पण तिसऱ्या दिवशी आईला स्टीअरिंगचा अंदाज येत नव्हता. गाडी सरळ नेण्याऐवजी ती नागमोडी चालवत होती. कधी खूप उजवीकडे, तर कधी एकदम डावीकडे.

"आई, स्टीअरिंग इतकं घट्ट पकडू नकोस. पोळी लाटताना लाटणं कसं सैल सोडतेस हातात, तसं पकड. तू तर कपडे पिळल्यासारखं स्टीअरिंग पिळतेयस," मी तिच्या हातावर हात ठेवत म्हणाले.

"अगं मुक्ता, भीती वाटते. असं वाटतं हातातून सुटलं तर कुठल्या कुठे जाईल ही गाडी."

"नाही जात. आपण जसं वळवू तशीच जाते ती. फक्त नजर समोर हवी. तू गाडीच्या बोनेटवर बघतेयस, म्हणून गाडी तिरकी होतेय. लांब बघ. समोरच्या त्या गुलमोहराच्या झाडाकडे बघ."

आईने नजर वर उचलली. आणि अचानक गाडी एका सरळ रेषेत धावू लागली.

"जमलं की!" मी आनंदाने म्हणाले.

आई शांत होती. तिची नजर समोरच्या झाडावर खिळलेली होती. अचानक ती म्हणाली, "चाळीस वर्षं झाली गं मुक्ता. लग्न होऊन आले तेव्हापासून फक्त पुढच्या दोन पावलांवरच नजर ठेवून जगले. आज काय भाजी करायची, उद्या डब्याला काय द्यायचं, परवा तुझ्या शाळेची फी कशी भरायची... कधी लांबचं बघायची सवयच लागली नाही."

मी चमकून आईकडे पाहिलं. आई सहसा अशी बोलत नाही. ती अत्यंत व्यावहारिक बाई आहे.

"तुझे बाबा पंधरा-पंधरा दिवस वस्तीच्या गाडीवर असायचे," आई पुढे बोलत होती, गाडीचा वेग अगदी दहाच्यावर नव्हता. "घरात मी एकटी आणि तू लहान. रात्री अपरात्री तुला ताप भरला की मला रिक्षा शोधत रस्त्यावर उभं राहावं लागायचं. तेव्हा वाटायचं, आपल्यालाही असं काहीतरी चालवता आलं असतं तर? पण तेव्हा सायकल शिकायची म्हटलं तरी सासूबाईंनी धिंडवडे काढले असते."

"मग आता साठाव्या वर्षीच का आठवलं तुला हे?" मी हळूच विचारलं, जो प्रश्न मला आणि बाबांना पहिल्या दिवसापासून पडला होता.

आईने स्टीअरिंग थोडं डावीकडे वळवलं. "वेळ आली की सगळं आठवतं बाळा. माणसाचे पाय थकायला लागले की चाकांची गरज जास्त भासते."

तिने वाक्य इतकं सहज म्हटलं की मला त्यातला अर्थ नेमका कळलाच नाही. आपले पाय म्हणजे बाबांचे पाय की स्वतःचे? मी काही विचारणार इतक्यात तिने ब्रेक दाबला— परत तोच झटका! माझा विचार तिथेच तुटला.

चौथा धडा : दुसरा गिअर आणि बाबांचा 'सिंगल'

चौथ्या धड्यापर्यंत आईचा पहिल्या गिअरशी चांगलाच दोस्ताना झाला होता. आता वेळ होती दुसऱ्या गिअरची. म्हणजे वेग वाढवण्याची.

संध्याकाळी आम्ही घरी आलो, तेव्हा बाबा अंगणातल्या तुळशीला पाणी घालत होते. गाडी थांबताच त्यांनी नेहमीप्रमाणे गाडीच्या टायरकडे पाहिलं. एसटी ड्रायव्हरची सवय! गाडी थांबली की आधी टायर चेक करायचे.

"काय मॅडम, आज गाडी कितव्या गिअरवर गेली?" बाबांनी आईला उद्देशून विचारलं.

आई पदर सावरत गाडीतून उतरली. "दुसऱ्या. का हो?"

"काही नाही. म्हटलं अजून पहिल्याच गिअरवर रेंगाळतेय की काय. आमच्या एसटीत पहिला गिअर फक्त गाडी जागची हलवायला वापरतात. तुमची गाडी तर अख्खं मैदान पहिल्या गिअरवर नांगरून काढतेय असं ऐकलं," बाबा मिश्कीलपणे म्हणाले. त्यांना बहुतेक देशपांडे काकूंच्या मिस्टरांनी मैदानातली खबर दिली असावी.

आईने हातपाय धुतले आणि स्वयंपाकघरात गेली. मी बाबांपाशी बसले. "बाबा, तुम्ही का तिला डिवचताय उगीच? चांगलं शिकतेय ती."

बाबा गंभीर झाले. त्यांनी आवाज खाली आणला. "मुक्ता, खरं सांगू? मला भीती वाटते गं. अरे, मी आयुष्यभर स्टेअरिंग हातात धरलंय. मला माहितीये रस्त्यावरची माणसं कशी येड्यासारखी चालतात. हिचं वय झालंय आता. अचानक समोर कोणी आलं आणि हिचा पाय ब्रेकऐवजी अ‍ॅक्सिलेटरवर पडला तर?"

बाबांच्या आवाजातला अंहकार आता विरघळला होता. तिथे फक्त एका नवऱ्याची आपल्या बायकोबद्दलची निखळ काळजी होती.

"बाबा, मी आहे ना तिच्यासोबत. माझ्या पायाखाली पण क्लच आणि ब्रेक आहेत. मी गाडी कुठेही धडकू देणार नाही, काळजी करू नका."

"तरीसुद्धा..." बाबा पुटपुटले. "रात्री झोपेत पण हात हलवते गं ती आजकाल. काल रात्री माझ्या पोटात गुद्दा मारला तिने. विचारलं तर म्हणते, तिसरा गिअर टाकत होते! आता माझ्या पोटाचा गिअरबॉक्स झाल्यावर मी काय करायचं सांग?"

मला हसू आवरता आलं नाही. स्वयंपाकघरातून आईचा आवाज आला, "ऐकू येतंय हो मला सगळं! मुक्ता, सांग त्यांना, आज भेंडीची भाजी केलीये, मुकाट्याने खायची. नाहीतर आज रात्री रिव्हर्स गिअर टाकीन!"

बाबा गप्प बसले, पण त्यांच्या डोळ्यांतलं कौतुक लपत नव्हतं. ज्या बायकोने आजवर त्यांच्या शब्दाबाहेर पाऊल टाकलं नव्हतं, ती आज त्यांच्याच भाषेत त्यांना उत्तर देत होती.

पाचवा धडा : रस्त्यावरची गर्दी आणि साईड मिरर

पाचव्या दिवशी आम्ही मैदानातून बाहेर पडून कॉलनीतल्या शांत रस्त्यांवर गाडी आणली. इथे खरी परीक्षा होती. रस्ता रिकामा नव्हता. कुठे कुत्रं झोपलेलं, कुठे मुलं क्रिकेट खेळतायत, तर कुठे भाजीवाला गाडा घेऊन उभा.

"आई, आता फक्त समोर बघून चालणार नाही. दर काही सेकंदांनी दोन्ही बाजूंच्या आरशात आणि मधल्या आरशात बघायचं. आपल्या मागे कोण आहे, बाजूने कोण ओव्हरटेक करतंय, याचा अंदाज घ्यावा लागतो," मी सूचना दिली.

आईची तारांबळ उडाली. समोर बघायचं की आरशात? आरशात बघायला गेली की गाडीचा तोल जायचा. समोरून एक सायकलवाला आला, तशी आईने घाबरून स्टीअरिंग एकदम डावीकडे फिरवलं. गाडी रस्त्याच्या कडेला असलेल्या कचराकुंडीच्या अगदी जवळून गेली. मी वेळीच स्टीअरिंग पकडलं म्हणून वाचलो.

गाडी थांबवून आईने कपाळावरचा घाम पुसला. तिची धाप लागली होती.

"नको गं मुक्ता. हे आरशात बघणं काही मला जमत नाहीये. मागे काय चाललंय हे बघायच्या नादात पुढचं निसटतंय हातातून."

"आई, सवयीने जमेल. एकदम नाही जमत कोणालाच. बाबा काय पहिल्याच दिवशी घाट उतरले होते का?"

बाबांचं नाव निघताच आई म्हणाली, "त्यांचं वेगळं होतं गं. ते अख्खी एसटी चालवायचे, पण त्यांच्या मागे पन्नास माणसं बसलेली असायची. तरी त्यांनी कधी मागे वळून पाहिलं नाही. त्यांचं लक्ष फक्त पुढच्या रस्त्यावर असायचं. मागची जबाबदारी कंडक्टरची. तसं माझं आयुष्य गेलं. ते पुढे गाडी हाकत राहिले, मी मागे बसून घर सांभाळत राहिले, तिकीटं फाडत राहिले. आता एकदम दोन्ही करायचं म्हटल्यावर गोंधळ होतोय."

मी शांतपणे तिचं बोलणं ऐकत होते. "मग आता का बदलतेयस रोल?"

आईने साईड मिररमध्ये पाहिलं. आरशात तिचा स्वतःचाच चेहरा दिसत होता. केसांच्या कानावर आलेल्या पांढऱ्या बटा वाऱ्याने उडत होत्या.

"कंडक्टरला पण कधीतरी ड्रायव्हरच्या केबिनमध्ये जावं लागतं मुक्ता, जेव्हा ड्रायव्हर थकतो तेव्हा," ती हळूच म्हणाली.

"बाबा थकलेत असं वाटतं तुला?"

आईने उत्तर दिलं नाही. तिने गाडी परत सुरू केली. आज तिने एकदाही क्लच झटक्याने सोडला नाही.

सहावा धडा : हॉर्नचा आवाज

सहावा धडा जरा गमतीशीर ठरला. आईला गाडी चालवताना हॉर्न वाजवायलाच आवडायचं नाही. समोरून एखादी गाय रमतगमत चाललीये, किंवा दोन बायका रस्त्यातच उभ्या राहून गप्पा मारतायत, तरी आई गाडीचा वेग कमी करून त्यांच्या मागे शांतपणे थांबून राहायची.

"आई, हॉर्न वाजव की! त्या काकू हळूहळू बाजूला होतील, तोवर आपण इथेच थांबायचं का?" मी वैतागून म्हणाले.

"अगं, कशाला दचकवायचं लोकांना? त्या बोलतायत ना आपल्या नादात. जातील बाजूला दोन मिनिटांत. केवढा तो कर्कश्श आवाज असतो हॉर्नचा!"

"असं करून रस्त्यावर गाडी चालवता येत नाही आई. तू खूपच सज्जन ड्रायव्हर आहेस. थोडं अ‍ॅग्रेसिव्ह व्हावं लागतं."

तेवढ्यात मागून एका रिक्षावाल्याने जोरजोरात हॉर्न वाजवायला सुरुवात केली. तो सतत 'पॉम्प-पॉम्प' करत होता. आई गोंधळली. तिने घाईघाईत गाडी पुढे घ्यायचा प्रयत्न केला आणि गाडी बंद पडली. रिक्षावाला बाजूने जाताना काहीतरी बडबडत गेला.

मला राग आला होता, पण आई शांत होती.

संध्याकाळी घरी चहा पिताना मी बाबांना हा किस्सा सांगितला. बाबा खळखळून हसले.

"अगं मुक्ता, तिला हॉर्न वाजवायला सांगूच नकोस. चाळीस वर्षांत तिने घरात कधी आवाज चढवला नाही, ती रस्त्यावर काय आवाज करणार? आमच्या एसटीचा हॉर्न माहितीये ना कसा असायचा? असा दाबला की मैलभर पुढची माणसं लांब पळायची. पण ही बाई? हिने तर कुकरची शिट्टी पण कधी मोठ्याने होऊ दिली नाही, आधीच गॅस बारीक करायची!"

आई चहाचा कप ठेवताना म्हणाली, "आवाज करून समोरच्याला बाजूला करणं सोपं असतं हो. पण समोरच्याला न दुखवता आपली वाट काढणं कठीण असतं. तुम्ही आयुष्यभर हॉर्नच वाजवत आलात. मला माझ्या पद्धतीने शिकू द्या."

बाबांनी गप्प बसून बिस्कीट चहात बुडवलं. आईच्या या शांत टोमण्याने बाबांची बोलती बंद केली होती. रात्री जेवताना बाबांनी हळूच माझ्या ताटात एक गुलाबजाम जास्त वाढला आणि डोळ्यांनीच विचारलं, 'आई अजून रागावलीये का?' मी नकारार्थी मान हलवली. त्या दिवशी मला कळलं, घराचं खरं स्टीअरिंग कोणाच्या हातात आहे ते!

सातवा धडा : चढावरची गाडी आणि हाताचा ब्रेक

सातवा धडा सर्वात कठीण असतो— चढावर गाडी थांबवून परत पुढे नेणं, आणि गाडी मागे येऊ न देणं. ज्याला आम्ही 'हाफ क्लच' म्हणतो.

आम्ही टेकडीवरच्या मंदिराच्या रस्त्यावर गेलो होतो. तिथे एक छोटासा चढ होता.

"आई, इथे गाडी थांबव. हँडब्रेक ओढ."

आईने गाडी थांबवली. आता खरी कसोटी होती. हँडब्रेक सोडून, पाय ब्रेकवरून काढून अ‍ॅक्सिलेटरवर न्यायचा आणि क्लच असा सोडायचा की गाडी इंचभरही मागे न सरकता पुढे गेली पाहिजे.

पहिला प्रयत्न फसला. गाडी बंद पडली आणि मागे सरकायला लागली. मी ताबडतोब माझा ब्रेक दाबला. आईच्या कपाळावर घाम जमा झाला. दुसरा प्रयत्न— आईने अ‍ॅक्सिलेटर खूपच दाबला. इंजिनने 'भुर्रर्रर्र' असा प्रचंड आवाज केला, पण क्लच न सोडल्यामुळे गाडी जागची हललीच नाही. जणू काही एखादं जनावर साखळीने बांधून ठेवलंय आणि ते सुटण्यासाठी धडपडतंय.

तिसऱ्या प्रयत्नातही गाडी मागे आली. आईचा संयम सुटत चालला होता. तिने दोन्ही हात स्टीअरिंगवरून काढून तोंडावर ठेवले.

"मला नाही जमणार मुक्ता हे. गाडी मागे जातेय म्हटल्यावर माझ्या पोटात गोळा येतो. चल घरी जाऊ. बाबा बरोबर बोलत होते, हे माझं काम नाहीये."

तिचा आवाज कापरा झाला होता. मी गाडी सुरक्षित जागी बाजूला घेतली आणि बंद केली.

"आई, काय झालंय? तू का एवढी घाई करतेयस? आज नाही जमलं तर उद्या जमेल. बाबांचं काय घेतेयस मनावर?"

आईने पदराने डोळ्याच्या कडा टिपल्या. आज पहिल्यांदा ती थोडी खचल्यासारखी दिसत होती.

"मुक्ता, तुला माहितीये गेल्या महिन्यात तुझे बाबा बँकेत गेले होते पेन्शनचं काहीतरी काम होतं म्हणून?"

"हो, माहितीये. काय झालं?"

"तिथून येताना त्यांना चक्कर आली होती. रस्त्याच्या कडेला एका दुकानाच्या पायरीवर तासभर बसून होते. घरी आल्यावर मला सांगितलं पण नाही. त्यांच्या शर्टाच्या पाठीला चुना लागला होता म्हणून मी विचारलं, तेव्हा कबूल केलं. डॉक्टरांकडे गेलो तर डॉक्टर म्हणाले, व्हर्टिगोचा त्रास सुरू होतोय. आणि मुख्य म्हणजे, त्यांच्या उजव्या डोळ्यात मोतीबिंदू पिकत चाललाय."

माझ्या अंगावर काटा आला. "हे कधी झालं? आणि मला का नाही सांगितलं तुम्ही दोघांनी?"

"तुझे बाबाच म्हणाले, मुक्ताला सांगू नको, तिचं नवीन ड्रायव्हिंग स्कूल आहे, तिला टेन्शन नको. पण मुक्ता, ज्या माणसाला स्वतःच्या डोळ्यांनी नीट दिसत नाहीये, चक्कर येतेय, तो माणूस अजूनही हट्टाने भाजी आणायला स्कूटर काढतो. मला कुठे जायचं असलं की, 'चल मी सोडतो' म्हणतो. मी कशी बसू त्यांच्या मागे आता? आणि त्यांना तरी किती दिवस सांगू की तुम्ही गाडी चालवू नका म्हणून? त्यांचा तोच तर एक अभिमान आहे गं. म्हणून ठरवलं, मीच शिकायचं. उद्या त्यांना डॉक्टरांकडे न्यायचं असलं, आणि तू नसलीस, तर मी काय रिक्षावाल्याची वाट बघत बसू?"

मी सुन्न होऊन ऐकत होते. साठाव्या वर्षी आईने अचानक धरलेला हा हट्ट कुठल्याही स्त्री-स्वातंत्र्यासाठी किंवा छंदासाठी नव्हता. तो आपल्या थकलेल्या जोडीदाराला सावरण्यासाठी केलेला एक निमूट अट्टाहास होता. बाबांचा स्वाभिमान न दुखावता, त्यांची काळजी घेण्यासाठी तिने निवडलेला हा मार्ग होता.

मी आईचा हात हातात घेतला. "आई, आता रडायचं नाही. चढावर गाडी मागे जातेच थोडी, पण क्लच आणि अ‍ॅक्सिलेटरचा मेळ बसला की तीच गाडी वर जाते. चल, परत प्रयत्न करू."

आईने डोळे पुसले. आणि आत्ताचा तो चौथा प्रयत्न— गाडी इंचभरही मागे न सरकता संथपणे चढ चढून वर गेली.

आठवा धडा : रिव्हर्स गिअर आणि मागचा रस्ता

आठव्या दिवशी बाबांचा वावर जरा वेगळाच होता. काल रात्री मी बाबांना काही बोलले नाही, पण माझ्या वागण्यातला बदल त्यांच्या लक्षात आला असावा. आज सकाळी आम्ही निघताना बाबा व्हरांड्यात आले नाहीत. ते आतच टीव्ही बघत बसले होते.

आजचा धडा होता 'रिव्हर्स गिअर'— गाडी मागे घेण्याचा.

आरशात बघून गाडी मागे घेणं हे आईला अजिबात पटलं नाही. तिने सरळ डावा हात माझ्या सीटच्या मागे टाकला आणि अख्खी मान मागे वळवून ती गाडी मागे घेऊ लागली.

"आई, आरशात बघून घे ना, मान दुखेल तुझी."

"असू दे गं. मला डोळ्यांनी प्रत्यक्ष बघितल्याशिवाय चैन पडत नाही. आरशात सगळं खोटं खोटं आणि लांब असल्यासारखं दिसतं."

ती हळूहळू गाडी मागे घेत होती. "तुझ्या बाबांना एसटी मागे घेताना बघितलंयस कधी?" तिने विचारलं.

"हो, कंडक्टर खाली उतरून शिट्टी वाजवायचा. 'येऊ दे, येऊ दे... बस!'" मी नक्कल करत म्हणाले.

आई हसली. "त्यांना पण आता एका कंडक्टरची गरज आहे, जो त्यांना सांगेल की 'आता बस! आता थांबा.' पण ते ऐकतील तर ना! परवा दुपारी तू क्लासला गेल्यावर हळूच स्कूटरची चावी शोधत होते. मी चावी तांदळाच्या डब्यात लपवून ठेवलीये. तर मला म्हणतात, 'शालू, माझी स्मरणशक्ती कमी झालीये वाटतं, चावी कुठे ठेवली आठवतच नाहीये.' मला इतकं वाईट वाटलं मुक्ता. ज्या माणसाने अख्ख्या एसटी डेपोचा कारभार लक्षात ठेवला, तो स्वतःलाच दोष देतोय."

गाडी अगदी अचूकपणे दोन दगडांच्या मधून मागे गेली होती. आईचा हात आता स्टीअरिंगवर कमालीचा स्थिर झाला होता. तिला आता पेडलकडे बघावं लागत नव्हतं. तिचे पाय अचूकपणे क्लच आणि ब्रेकवर फिरत होते.

नववा धडा : बाबांची गुप्त हेरगिरी

नवव्या दिवशी आम्ही थोडं लांब, म्हणजे मुख्य रस्त्याला लागून असलेल्या सर्व्हिस रोडवर गेलो. इथे थोडी रहदारी जास्त होती. आई तिसऱ्या गिअरमध्ये गाडी चालवत होती. वेग साधारण तीस-चाळीसच्या आसपास होता. वाऱ्याने तिचा पदर फडफडत होता, पण तिचं लक्ष पूर्णपणे रस्त्यावर होतं.

अचानक मला साईड मिररमध्ये एक ओळखीची आकृती दिसली.

मागे साधारण शंभर फूट अंतरावर, आमचे शेजारचे कुलकर्णी काका त्यांची जुनी बजाज चेतक स्कूटर चालवत येत होते. आणि त्यांच्या मागे कोण बसलं होतं? आमचे बाबा! डोक्याला मफलर गुंडाळलेला, डोळ्यांवर काळा गॉगल— जेणेकरून आम्हाला ते ओळखू येऊ नयेत!

मला इतकं हसू आलं की माझं पोट दुखायला लागलं.

"काय झालं मुक्ता? एवढी का हसतेयस?" आईने विचारलं.

"आई, आरशात बघ. मागे ती हिरवी स्कूटर दिसतेय? त्यावर कोण बसलंय बघ."

आईने मधल्या आरशात नजर टाकली. आणि तिच्या चेहऱ्यावरचे भाव बदलले. आधी आश्चर्य, मग लटका राग आणि शेवटी एक कोमल हसू.

"बघितलंस? राहवत नाही त्यांना. मी काय दिवे लावतेय हे बघायला कुलकर्ण्यांना गाठलंय त्यांनी. थांब, आता दाखवतेच त्यांना."

आईने डावा इंडिकेटर दिला. आरशात बघून वेग कमी केला. दुसरा गिअर टाकला आणि अगदी सराईतपणे गाडी रस्त्याच्या कडेला उभी केली. कुलकर्णी काकांना काही कळायच्या आत आमची गाडी थांबली होती. आता त्यांना आमच्या बाजूने पुढे जाण्याशिवाय पर्याय नव्हता.

स्कूटर आमच्या गाडीच्या समांतर आली, तशी आईने खिडकीची काच खाली केली आणि गंभीर आवाजात म्हणाली, "कुलकर्णी भाऊजी, समोरच्या चौकात ट्रॅफिक पोलीस उभे आहेत. तुमच्या मागच्या प्रवाशाने हेल्मेट घातलेलं नाहीये, आणि वर काळा चष्मा लावलाय. जरा सांभाळून नेजा त्यांना!"

बाबांचा चेहरा म्हणजे बघण्यासारखा झाला होता! त्यांनी गॉगलच्या वरूनच आईकडे पाहिलं. चोरी पकडली गेल्यावर लहान मुलगा जसा ओशाळतो, अगदी तसाच भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर होता.

"अं... आम्ही हे... बँकेत चाललो होतो," बाबा चाचरत म्हणाले.

"रविवारी बँक उघडी असते हे आजच कळलं मला!" मी हसत म्हणाले.

कुलकर्णी काकांनी स्कूटरची किक मारली आणि ते दोघे तिथून पसार झाले. गाडीत आम्ही दोघी मायलेकी पुढची पाच मिनिटं फक्त हसत होतो. त्या हसण्यातून घरावरचं कित्येक दिवसांचं मळभ दूर झाल्यासारखं वाटलं.

दहावा धडा : मुख्य रस्ता आणि पावसाची सर

दहावा धडा. आज आम्ही खऱ्या अर्थाने मुख्य रस्त्यावर, म्हणजे हायवेला लागणाऱ्या रोडवर आलो होतो. इथे ट्रक होते, रिक्षा होत्या, बसेस होत्या.

आभाळ सकाळपासूनच भरून आलं होतं. अचानक टपोऱ्या थेंबांचा पाऊस सुरू झाला. काचेवर पाण्याचे ओघळ वाहू लागले. समोरचं दिसेनासं झालं.

आई थोडी गोंधळली. "मुक्ता, काही दिसत नाहीये गं. गाडी थांबवू का?"

"थांबवायची नाही आई. उजव्या हाताचा तो दांडका खाली कर, वायपर सुरू होतील."

आईने दांडका खाली केला, पण चुकून तिने डाव्या हाताचा दांडका फिरवला आणि हेडलाईट्स लागले. परत गोंधळ! अखेर मीच हात लांब करून वायपर सुरू केला. काचेवरचे वायपर 'फस-फस' करत पाणी पुसू लागले.

तेवढ्यात मागून एका लाल रंगाच्या एसटीने जोरदार हॉर्न वाजवत आम्हाला ओव्हरटेक केलं. एसटीच्या चाकांनी उडवलेलं पावसाचं गढूळ पाणी आमच्या गाडीच्या काचेवर उडालं. क्षणभर सगळं अंधूक झालं. पण आई डगमगली नाही. तिने स्टीअरिंग घट्ट धरून ठेवलं, वेग किंचित कमी केला, पण गाडी थांबवली नाही किंवा चुकीच्या बाजूला वळवली नाही.

पाच सेकंदांत वायपरने काच साफ केली. पुढ्यात ती लालपरी दिमाखात धावत होती.

आई त्या एसटीकडे बघत म्हणाली, "कित्ती मोठी असते ना ही एसटी! तुझे बाबा कसे चालवायचे गं एवढं मोठं धूड? तेही अशा पावसात, घाटात... खरंच, सोपं नाहीये ते."

आज आईच्या आवाजात बाबांबद्दल एक वेगळाच आदर होता. एखादं काम स्वतः हातात घेतल्याशिवाय समोरच्याने ते काम करताना किती कष्ट घेतले असतील, याची जाणीव होत नाही. चाळीस वर्षं बाबांच्या ड्रायव्हिंगला गृहीत धरणारी आई, आज स्वतः ड्रायव्हर झाल्यावर बाबांच्या त्या बत्तीस वर्षांच्या तपश्चर्येचं मोल समजून घेत होती.

अकरावा धडा : पार्किंगची कसोटी

अकराव्या दिवशी मी आईला सांगितलं, "आज आपण भाजी मंडईत जायचं. तिथे गाडी पार्क करायची, भाजी घ्यायची आणि परत यायचं."

हा सर्वात मोठा पेपर होता. आमच्या कॉलनीत गाडी लावणं वेगळं आणि मंडईच्या गर्दीत दोन गाड्यांच्या मध्ये उरलेल्या चिंचोळ्या जागेत गाडी घुसवून उभी करणं वेगळं.

मंडईजवळ पोहोचलो. एका मारुती व्हॅनच्या आणि एका होंडा सिटीच्या मध्ये जेमतेम आमची अल्टो मावेल एवढीच जागा होती.

"जमेल?" मी विचारलं.

आईने एकदा जागेकडे पाहिलं, एकदा स्वतःच्या हातांकडे पाहिलं. "बघूया. स्वयंपाकघरात दोन पातेल्यांच्या मध्ये दुधाचं भांडं बसवतेच की मी रोज. तसंच आहे हे पण."

तिचं ते लॉजिक ऐकून मी कपाळावर हात मारून घेतला. पण तिने ज्या सराईतपणे गाडी पुढे घेतली, मग रिव्हर्स टाकून अचूक कोनात स्टीअरिंग फिरवलं, ते बघून मी थक्क झाले. आज मी माझ्या पायाखालच्या क्लच आणि ब्रेकवर पाय ठेवलाच नव्हता. आज सगळं नियंत्रण तिचं होतं.

गाडी अगदी बरोब्बर दोन्ही गाड्यांच्या मध्यभागी उभी राहिली. तिने हँडब्रेक ओढला आणि चावी फिरवून गाडी बंद केली.

बाहेर उभा असलेला एक तरुण मुलगा आश्चर्याने बघत होता. साठ वर्षांच्या एका साडी नेसलेल्या काकूंनी एका फटक्यात समांतर पार्किंग केलं होतं!

आईने पर्स काढली, पिशवी घेतली आणि मला म्हणाली, "तू बस गाडीतच. मी दहा मिनिटांत कोथिंबीर आणि वांगी घेऊन येते."

ती गाडीतून उतरून चालू लागली. तिची चाल आज वेगळीच होती. त्यात एक आत्मविश्वास होता. दहा मिनिटांत ती परत आली, तेव्हा तिच्या हातात भाजीच्या पिशवीसोबत एक छोटा पुडा होता.

"हे काय आहे?"

"तुझ्या बाबांसाठी गरम भजी घेतलीयेत. पाऊस पडतोय ना, त्यांना आवडतात."

बारावा धडा : पहिला प्रवासी

आज बारावा आणि शेवटचा धडा. माझ्या ड्रायव्हिंग स्कूलचा कोर्स संपला होता. पुढच्या आठवड्यात आईची आरटीओची टेस्ट होती, पण माझ्या दृष्टीने ती कालच पास झाली होती.

सकाळी सात वाजता आई तयार होऊन बाहेर आली. मी गाडीची चावी तिच्या हातात दिली.

"जा, आज मी येणार नाहीये. आज तू एकटीने गाडी चालवायचीस."

आईने चावी घेतली, पण ती गाडीकडे गेली नाही. ती व्हरांड्याच्या पायऱ्या चढून वर गेली. बाबा नेहमीप्रमाणे वर्तमानपत्र वाचत बसले होते, पण त्यांचं लक्ष पेपरमध्ये नव्हतंच.

आई त्यांच्या समोर उभी राहिली. "अहो, ऐकलंत का? चपला घाला."

बाबांनी वर पाहिलं. "का? कुठे जायचंय सकाळी सकाळी?"

"डॉक्टरांकडे. आज तुमच्या डोळ्यांची तारीख आहे ना तपासणीची? चला, मी नेते तुम्हाला."

बाबा जागीच थिजले. त्यांनी एकदा आईकडे पाहिलं आणि एकदा माझ्याकडे. त्यांच्या डोळ्यांत हजारो भावनांची गर्दी झाली होती. नकार द्यावा तर बायकोचा अपमान, आणि होकार द्यावा तर बत्तीस वर्षांच्या 'ड्रायव्हर'पणाचा पराभव!

"अगं, मी... मी रिक्षाने जाईन. किंवा मुक्ता आहे की..." बाबांचा आवाज कातर झाला होता.

आईने पुढे होऊन त्यांच्या हातातला पेपर काढून घेतला आणि बाजूला ठेवला. "मुक्ताला तिचे क्लासेस आहेत. आणि रिक्षाला पैसे कशाला घालवायचे, दारात आपली गाडी असताना? चला, उठा पाहू. उशीर होतोय."

बाबा हळूहळू उठले. त्यांनी मुकाट्याने चपला पायात घातल्या. गाडीपाशी आल्यावर त्यांची पावलं नकळत उजव्या दाराकडे, म्हणजे ड्रायव्हरच्या बाजूकडे वळली.

आई हसून म्हणाली, "तिकडे नाही हो. आता तुम्ही प्रवासी आहात. डाव्या बाजूला बसा."

बाबा ओशाळवाणे हसले आणि गाडीला वळसा घालून डाव्या बाजूच्या सीटवर जाऊन बसले. आई ड्रायव्हरच्या सीटवर बसली. तिने सीटबेल्ट लावला. मग ती बाबांकडे वळली. बाबांना सीटबेल्ट लावायची सवयच नव्हती, एसटीत कुठे असतो बेल्ट! ते बेल्ट शोधत होते. आईने स्वतः पुढे झुकून बाबांचा सीटबेल्ट ओढला आणि 'क्लिक' आवाज करत तो लावला.

त्या क्षणी त्या दोघांची नजरानजर झाली. चाळीस वर्षांच्या संसारात न बोललेलं बरंच काही त्या एका नजरेत होतं. बाबांच्या डोळ्यांच्या कडा पाणावल्या होत्या, की तो मोतीबिंदूचा त्रास होता, कुणास ठाऊक!

आईने क्लच दाबला, चावी फिरवली. पहिला गिअर टाकला. गाडीने अजिबात झटका न देता पुढे कूच केली.

गाडी कॉलनीच्या गेटमधून बाहेर पडत असतानाच, मला आतल्या सीटवरून बाबांचा आवाज ऐकू आला—

"शालू, समोर गतीरोधक आहे... क्लच दाब आणि दुसरा गिअर टाक... हं, आता जाऊ दे... टिंग-टिंग!"

बाबांनी तोंडाने परत डबल बेल दिली होती! पण आज त्या आवाजात उपहास नव्हता; त्यात आपल्या बायकोच्या पाठीवर टाकलेली शाबासकीची थाप होती.

मी व्हरांड्यात उभी राहून ती पांढरी अल्टो वळणावर दिसेनाशी होईपर्यंत बघत राहिले. गाडीच्या टपावरची 'एल' (L) अक्षराची पाटी उन्हात चमकत होती. मला कळेना, आज नेमकं कोण कोणाला शिकवत होतं? आई गाडी चालवायला शिकली होती, की बाबा आयुष्याच्या या वळणावर दुसऱ्याच्या हातात स्टीअरिंग सोपवून निवांत मागे बसायला शिकत होते?

गाडी वळणावर दिसेनाशी झाली, पण हवेत उरलेला तो इंजिनचा संथ आवाज माझ्या मनात खूप वेळ रेंगाळत राहिला.