याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

गं, बरं, बसा. आधी चहा घ्या. माझं नाव सखाराम, पण पारावर बसणारे सगळे 'सख्या' म्हणतात. वडगावच्या पाराला लागून माझा चहाचा गाडा. चहा दोन पैसांचा, गप्पा विनामूल्य — हा हिशोब आजही चालू आहे.

आमचं वडगाव आणि शेजारचं उंबरगाव या दोन गावांची माती एकाच गाळाची; पण वैराचा गाळा वेगळा. गावं डोळ्यांना जवळ, देवळांचे कळस एकाच आकाशाखाली दिसतात — पण गेली सत्तर वर्षं आम्ही तिथे तेल घ्यायला गेलेलो नाही आणि ते आमच्याकडे खारीक खायला आलेले नाहीत.

हे वैर आहे ते तिन्ही पिढ्यांचं. आजोबांनी सुरू केलं, बाबांनी वाढवलं, आम्ही फक्त जपलं. इतिहास असा — सन असं सत्तर-पंच्याहत्तरचं. त्या काळी दोन्ही गावांची एकत्र जत्रा भरायची; मारुतीची जत्रा माठ्यावर, भैरवाची माठ्याला लागून. त्या वर्षी कुस्तीच्या दंगलात आमचा हनुमंत आणि उंबरगावचा व्यंकट अखेरच्या गुंडागिरीला उतरले. हनुमंतानं व्यंकटाला दोन्ही हातांनी उचलून खांद्यावर घेतला, फिरवत होता. सारं मैदान ताल्या ठोकत होतं. तशात रेफ्री उभा असलेल्या उंबरगावच्या मोठ्या पाटलांनी हातातली पांढरी टोपी उंचावली आणि जाहीर केलं — "व्यंकट जिंकला!"

अरे गोपाळा! आमच्या माणसाच्या खांद्यावर बसून त्यांचा माणूस जिंकला!

तेव्हापासून लग्नगोष्टी बंद. जत्रा वेगळी, बाजाराचा वारही वेगळा. वेसोबाचे दोन दगड आहेत — आम्ही आमच्या बाजूनं ओला चुरा ठेवतो, ते त्यांच्या बाजूनं ओले गांडोळे. एकदा एका उंबरगावकराचा बैल चुकून आमच्या हद्दीत शिरला, म्हणून दोन्ही पंचायतींत तीन दिवस आग तणतणली होती.

आमचे सरपंच नानासाहेब देशमुख — दोनदा विनासर्वप्रतिस्पर्धी निवडून आलेले. प्रतिस्पर्धी एक होताच, पण तोही नानासाहेबच होता, हे गावाला सांगण्याचं कुणाला कधीच सुचलेलं नाही. वाड्याच्या गच्चीवर फळटणात आपलं नाव बसवून घेतलेलं. आणि भाषणाची पद्धत अशी की ते सुरू होण्याआधी दोन दिवस आधी गावात जाहीर करावं लागतं, म्हणजे लोक वेळेत पळून जाऊ शकतात.

पाराचे आमचे रघू काका. पंचायतीत सरपंच बदलत राहतात, पण पारात रघू काका कायम. वय ऐंशीचं, डोळे अजून चाळीसचे. बरोबरीला दादा आहेत — कानाला व्हायचं ऐकू येत नाही, पण बोलायला कुणी आटोपू शकत नाही. दादांच्या कानातून गेलेली खबर गावात पोहोचते तेव्हा ती निम्मी वाढलेली असते.

गेल्याच हंगामात एक सकाळी जीप आमच्या पारासमोर थांबली. आमच्या गावात खबर कोणी नेत नाही — खबर स्वतः चालून येते. चौघांची गर्दी व्हायच्या आत पन्नास जण जमले होते.

जीपमधून उतरले डोंगरे साहेब — जमीनमापन खात्याचे. खांद्यावर पिवळी पिशवी, हातात पायांचा पाचपाया आणि वर शिंपल्यासारखा चषक असलेलं यंत्र, बगलेत छत्री. छत्री यंत्राला, डोक्याला नाही, एवढं पाहून रघू काकांनी अंदाज घेतला — "साहेब आपल्याहून नकाशाला जास्त लेकराचे आहेत."

साहेबांनी यंत्र उभं करून लॅपटॉपवर नकासा उघडला. "हा पाहा," म्हणून बोट फिरवली — आणि आमचं गाव लॅपटॉपमध्ये होतं! खऱ्या गावासमोरच अंगारख्यात दुसरं गाव होतं. रघू काका लॅपटॉपच्या पाठोपाठ वाकून पाहू लागले — "पलीकडे देवळाच्या कळसापाठी काय दिसतंय हो?"

"काका, हे वरून घेतलेलं चित्र आहे."

"चित्र असेल तर त्याला पाठ कशाची येणार?" म्हणून काकांनी पुढचा कान आणखी चिकटवला.

तेवढ्यात गंगूबाई घरून अक्षता-हार घेऊन आल्या. "उपग्रहाला गंड घाल, साहेब! गावाची धर्ती मापायला निघालाय तो!" साहेबांनी दोन्ही हात पुढे केले — "हे यंत्र आहे गं, देव नाही." रघू काका म्हणाले, "यंत्र का देव, गावाला मापतोय तो — गंड तरी लागतो."

मग डोंगरे साहेबांनी जे सांगितलं, त्यानं पाराची सुतारगिरी उडाली.

"सरकारनं उपग्रहाच्या चित्रांच्या हिशोबानं नव्यानं मोजणी केलीय. त्या हिशोबानं तुमच्या वडगावाची वेस जुन्या नोंदीच्या मानानं तीनशे मीटर आतल्या बाजूला लागली आहे. म्हणजे बघा —" साहेबांनी बोट फिरवली, "मारुतीचं देऊळ, ग्रामपंचायतीची इमारत आणि सरपंचांचा वाडा — तिन्ही आता उंबरगावच्या हद्दीत येतात."

पारावर पाच मिनिटं कुणी तोंड उघडलं नाही. मग दादांनी शेजाऱ्याच्या खांद्यावर हात ठेवला — "काय म्हणाले साहेब?"

"वेस चुकलीय म्हणतात!"

दादा उभे राहिले. "काय?! नानासाहेबांनी वाडा विकला?!"

"विकला नाही रे!"

"मग देव विकलात?"

तोपर्यंत दादांच्या डोक्यात उकललेली खबर बाजारात पोहोचली होती आणि दुपारपर्यंत ती उंबरगावात जाऊन पोहोचली — "वडगावच्या नानासाहेबांनी देव, पंचायत आणि वाडा सोडून दिलाय!"

उंबरगावानं आधी दुःख केलं — देव विकला म्हणून. मग खरी गोष्ट कळाली तेव्हा मात्र गावभर दिवाळी न पाहता अमावास्येला आकाशकंदील लागले! "आमच्या हद्दीत आलंय म्हणजे आमचंच!" म्हणून दुसऱ्या दिवशी त्यांचे लोक मारुतीला नैवेद्य वाढायला आले. आमच्या पुजाऱ्यांनी सकाळचा वाढलेला थाळा बाजूला सरकवून त्यांचा दुपारचा स्वीकारला. आता मारुतीच्या नावानं दोन गावांचे दोन पुरणपोळ्यांचे थाळे रोज वाढतात. पुजारी म्हणतात, "देव आता दोन घरांचा झालाय, दुपट नैवेद्य! एवढी माया आणखी कुणाला असेल बरं!"

तिथे नानासाहेबांची अवस्था विचारा. चहा फुकणं थांबलं. "काय साहेब, वाडा उंबरगावात गेला तर माझा वोटही तिथे गेला का?"

"घराची नोंद जिथे तिथे..." साहेब अर्ध्या वाक्यात थांबले.

"अर्धं वाक्य नको साहेब! अर्ध्या वाक्याने पिढ्या भांडतात!"

रघू काकांनी तिथे दम भरला — "साहेब, उपग्रह खोटं बोलत नाही असं तुम्ही म्हणता ना? तो उंबरगावाच्या नांदीवर बसून बघतोय का आमच्या पारावर?"

"उपग्रह कुठंच बसत नाही काका, फिरतो."

"फिरणारा बरोबर बोलेल. बसणारा फिरकतो म्हणून!"

साहेब जाता जाता आणखी एक चुली भरून गेले — "आणि हा पाहा, पारावरच्या वडाचं खोडही उंबरगावच्या हद्दीत येतं."

आता रघू काका उभे राहिले. "साठ वर्षांचं झाड आज त्यांचं झालं, तर झाडाखाली मारलेल्या गप्पा कुणाच्या झाल्या? सावलीचा हिशोब तुमच्या उपग्रहाकडे आहे का?"

"काका, सावली नकाशात येत नाही."

"म्हणजे दोन हात जागा तरी दोघांची न्हाय का राहते?"

पण गाव जिथे तिथे सुरू राहिलं.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी उंबरगावचे खंडोबा पाटील आले. पाटलांची जुनी लाल बुलेट आहे — एकदा बंद पडली की पुन्हा सुरू होत नाही. म्हणून पाटील इंजिन कधीच सोडत नाहीत. मशीन तेवत ठेवून बोलतात; बोलणं झालं की निघतात, न झालं तरी निघतात — पण इंजिन जिवंत. आवाज जुन्या ढोलासारखा — दूर ऐकू येतो आणि जवळ आला की छातीत बसतो.

पाटील थेट पंचायतीत जाऊन सरपंचांच्या खुर्चीत बसले. "इमारत आता आमच्या हद्दीत, म्हणून खुर्ची आमची!"

नानासाहेब गडबडले. "खुर्ची गेली तरी तिचा गादीभर कापड माझ्या बायकोनं भेट दिलेला आहे — तो उचलून निघ!"

"गादी घेऊ," पाटील म्हणाले, "पण आता देव आमचा! नैवेद्याचा प्रसाद पुढे वाढायचा असेल तर नियम पाळा!"

आमच्या पुजाऱ्यांचा चेहरा पाच गोड गोष्टी एकत्र आठवल्यासारखा झाला. तोपर्यात रघू काकांनी टोकलं — "पाटलांनो, देवाला सासर-माहेर असतं, गाव नसतं. आणि तुम्ही असा निकाल लावून बसाल तर देवाचा घटस्फोट होईल — सोम-गुरु एकाकडे, बुध-शुक्र दुसऱ्याकडे!"

पारानं धू काढली. पाटीलही हसले — पण हसताना पुन्हा गंभीर झाले. "हसू नका. आता जत्रा ऐका. आजवर तुमची होती ती यंदा आमच्या गावात भरणार. फेरीचं भाडं, तमाशाची कमाई, कुस्तीचा दंगल — सगळा हिशोब आमच्या खिशात!"

ही गोष्ट पाराच्या पचनी चढली नाही. जत्रा म्हणजे वडगावचा श्वास. ती काढून घेणं म्हणजे वडाची फांदी तोडणं.

मध्येच आमचे ग्रामसेवक पवार साहेब दोन नियमावलींच्या दुहेरीत अडकले होते. "साहेब, दप्तर इमारतीत आणि इमारत त्यांच्या हद्दीत! मग नोंदवही कुठल्या गावाची लिहू? ग्रामसभा कुठे बोलावू? आणि एवढं सगळं घडूनही माझी बदली झाली नाही — याचाच मला धक्का बसलाय!"

"बदली झाली असती तर?"

"तर या सगळ्यातून मी बाजूला झालो असतो ना!"

तलाठी कार्यालयानं मात्र गोंधळ जोडला — घर हद्दीत गेलं तरी पद गावाचं राहतं, असं त्यांचं पत्र पडलं. ते वाचून खंडोबा पाटील हात घासले — "म्हणजे नानासाहेब आमच्या गावचे गावकरी असून वडगावचे सरपंच आहेत! एवढी भलाई कुणी करतंय त्यांच्याकडे?"

नानासाहेब म्हणाले, "मी दोन्ही गावांचा सरपंच झालो, तर पुढच्या निवडणुकीत तुम्हाला लढायला जागाच राहणार नाही, ते लक्षात ठेवा!"

मग सुरू झाली ती नोटीस-युद्ध. उंबरगाव पंचायतीनं नानासाहेबांना कागद धाडला — "तुमचा वाडा आमच्या हद्दीत आल्यानं तुम्ही आमचे गावकरी ठरलात. रविवारी गाव स्वच्छतेच्या श्रमदानाला हजर राहा, नाहीतर पन्नास रुपये दंड."

नानासाहेब जोमात आले. "मी वडगावचा सरपंच! दंड भरतो, पण झाडू हाताळत नाही!"

तशी ते घरी बायको यमुनाबाईंना सांगायला गेले. यमुनाबाईंनी एकच वळण दिलं — "पन्नास रुपये दंडाला फाडशील, पण झाडा लावायला लाज वाटतेय? दंड नको, चल झाडू फिरव. इतके दिवस वैरानं त्यांचं गाव बघितलंस नाहीस — आता स्वच्छ करून तरी बघ!"

रविवारी सकाळी नानासाहेब शाल गळ्यात घालून उंबरगावात उतरले. रस्त्याला झाडा लावली. उंबरगावचे गावकरी पहिल्यांदा वैरासाठी जमले, मग पाण्यासाठी गेले, शेवटी बरोबर बसले. एका जुन्या बाईनं हात ठेवलं — "देव घरी वैर सोडून आलाय रे बाळा!"

नानासाहेब दोन पेले घेऊन म्हणाले, "चहा चांगला आहे हो. वैर असो, पण तुमच्या म्हशींचं दूध कमालीचं आहे!"

दुसरीकडे आमच्या पंचायतीनंही पाठ लावली होती. नव्या मोजणीत उंबरगावच्या पाटलांचा ज्वारीचा पट्टा आमच्या हद्दीत आलेला होता — त्यावरून त्यांनाही असाच कागद. तोच रविवारी खंडोबा पाटील आमच्या पारावर आले — हातात झाडा, शेजारी तेवत बुलेट! आमची मंडळी भारली. दादांनी विचारलं — "काय रे, आमचं गाव झाडतायस का?"

"हो," पाटील म्हणाले, "तुमचं गाव आता अर्धं माझं आहे म्हणून!"

"मग स्वच्छ करून घेऊन जा हो!" दादा समाधानानं म्हणाले. "पण आमच्या पंचायतीत प्रवेश दंड लागेल हे सांग!"

दोन्ही पंचायतींनी आपापल्या बोर्डावर फोटो लावले. उंबरगावच्या बोर्डावर — "आमचे नवे गावकरी श्री नानासाहेब देशमुख, गाव स्वच्छतेत सक्रिय." आमच्या बोर्डावर — "आमच्या हद्दीतील श्रमशील गावकरी श्री खंडोबा पाटील." दोघांनी एकमेकांचे फोटो बघितले आणि एकाच वेळी शिळे पडले — "फोटो खाली घ्या!"

दोन्ही फोटो आजही तसेच आहेत. काढायला दुसरं कारण सापडत नाही म्हणून.

इथे एक गोष्ट सांगतो — ज्या दिवशी दोन गावांत खटले चालू असतात, त्या दिवशी माझा चहा दुपटी विकतो. म्हणून हे खटले माझ्या दृष्टीनं अमृताचे होते.

मग आला जात्रेचा हंगाम. दोन्ही पंचायतींनी तहसीलदारांकडे अर्ज केला — दोघांनी एकाच दिवशी, एकाच माठ्यावर जत्रेची परवानगी मागितली. तहसीलदार दोन दिवस हसले, तिसऱ्या दिवशी लिहून पाठवलं — "दोन्ही पंचायतींनी मिळून एकच संयुक्त जत्रा भरवा. मारुतीची जत्रा माठ्यावर, भैरवाची माठ्याला लागून — जुन्या पद्धतीप्रमाणे."

पत्राची भाषा सोपी, काम मात्र भारी. मानाचा फुलमाळा कुणाचा आधी, यावरून दोन तास वाद झाला. रघू काकांनी वाट मोकळी केली — "आधी तुमचा मान. आम्ही शेवटी देतो. शेवटचा मान सगळ्यात मोठा असतो, हे तुमच्या गावाला कुणी सांगितलेलंच नाही का?"

जत्रेच्या दिवशी माठा असा रंगला की बघताच डोळे भरून येत. गोलंबार उभा राहिला तो नेमका वेसोब्याच्या दगडावर — फिरताना अर्धा वडगावात जातो, अर्धा उंबरगावात येतो. एका फेरीवाऱ्यानं आपली फेरी वेसोब्यावरच उभी केली आणि हाक लावली — "वर जाताना उंबरगाव, येताना वडगाव — एक शिल्लक, दोन गावांची सवलत!" भज्याच्या गाड्याची भट्टी आमच्या बाजूला, तेलाची घाणी त्यांच्या बाजूला; परवाना अर्धा-अर्धा असल्यामुळे गाडंही अर्धं-अर्धं चाललं. तमाशाचा रंगमंच वेसोब्याला लागून उभा राहिला — दिवे उंबरगावाकडे, गाणी वडगावाकडे. दोन्ही गावं म्हणाली — "आमच्या बाजूचं चांगलंच होतं!"

रात्री दंगल जमला. अखेरची गुंडागिरी — वडगावचा गज्या आणि उंबरगावचा लखन. गज्या म्हणजे हनुमंताचा नातू, लखन म्हणजे व्यंकटाचा. सत्तर वर्षांपूर्वीची वाट पुन्हा एकदा दोन्ही बाजूंनी समोर आली होती.

रेफ्री कोण, हा प्रश्न पडताच दोन्ही गावांनी एकमेकांकडे बघितलं आणि एकाच वेळी डोकं धुलं — "आमचा नाही!" शेवटी जत्रा पाहायला आलेले डोंगरे साहेब मध्यावर उभे राहिले. त्यांनी आपलं यंत्र वेसोब्यावर उभं केलं — "निकाल हा बघेल. उपग्रहाची साक्ष!"

दोन्ही पहिलवान उतरले. धूळ उडाली. दोन गावांची माती एकाच दंगलात मिसळली. तीन गुंड्या झाल्या, चौथ्या गुंडीत गज्यानं लखनाला खांद्यावर घेतलं — जशी हनुमंतानं घेतलं होतं! दोन्ही गावांनी श्वास रोखला. आता हिशोब कोण सांगणार?

तिथून रघू काका निघाले. ऐंशीची पावलं, पण मैदानाची रुंदी दोन श्वासांत पार. सारा मैदान समजून गेला — वडगावचा माणूस उलट हिशोब मागणार आलाय. अगदी नेमकं उलट झालं. काकांनी लखनाचा हात उचलला आणि दंगलाला हाक दिली —

"उंबरगावचा पहिलवान जिंकला!"

एक क्षण सारं मैदान ताठ राहिलं. मग काकांनी दंगलाकडे वळून सांगितलं — "मी त्या जुन्या दंगलाला होतो. दहा वर्षांचा. पहिलवानांना पाणी द्यायचं माझं काम. एका चुकीच्या निकालानं दोन गावं चार दशकं एकमेकांना ओळखलीसे नाहीत. आज उलट निकाल दिला, तरी ते गाठणार नाहीत का? लखन जिंकला — रघू सांगतो!"

दुसरीकडे खंडोबा पाटील उभे राहिले. डोळ्यांत पाणी, आणि बुलेट अजून तेवत. त्यांनी गज्याचा हात उचलला — "नाही! वडगावचा जिंकला! जिंकणारा जिंकला, बाकी सगळं बोलतं चुकलं!"

दोघांनी एकमेकांचे पहिलवान जिंकून देत बसले. शेवटी डोंगरे साहेबांनी यंत्राकडे बघितलं आणि जाहीर केलं — "दोन्ही जिंकले! आणि हेही ऐका — शंभर गावांचे नकासे मी बघितलेत; पण आज पहिल्यांदाच एका नकाशात दोन गावं एकच दिसतायत!"

मैदानावर इतकी ताली पडली की भैरवाच्या घंट्यानंही साथ दिली असेल, असं म्हणतात.

पुढच्या सोमवारी दोन्ही पंचायतींनी एकत्रित अर्ज केला — "वेस जुनीच ठेवावी." दोन सरपंचांच्या स्वाक्षऱ्या शेजारी-शेजारी. सत्तर वर्षांतला पहिला संयुक्त कागद. डोंगरे साहेब म्हणाले, "दुरुस्तीला वेळ लागेल साहेब. तीन-चार वर्षं."

"लागू द्या," दोघांनी एकसाथ म्हटलं. "तोपर्यंत मारुती दोघांचा, जत्रा दोघांची!"

नानासाहेब आता रोज सकाळी वाड्याच्या गच्चीवर उभे राहून उंबरगावाकडे बघतात आणि म्हणतात — "माझा वाडा तरी शेवटी तिथेच आहे!" पण दुपारची सभा वडगावच्या पंचायतीतच भरते — खुर्ची इथली; फक्त गादीचं कापड ते रोज घेऊन येता-जाता करतात. खंडोबा पाटील आले की दोघं वेसोब्यावर जाऊन बसतात — एक पाय वडगावात, एक उंबरगावात — आणि जुन्या कुस्तीचे तुकडे नव्यानं टिपत बसतात. बुलेट तेवतच राहते. कुणी विचारलं तर पाटलांचं उत्तर तयार आहे — "बंद पडली तर पुन्हा सुरू होत नाही म्हणून!"

आणि दादा? दादा आजही विचारतात — "पण सांग बरं, ते तीनशे मीटर शेवटी कुणाला लागले?"

मी म्हणालो, "दोघांनाच लागले, दादा. तीनशे मीटर आता दोन्ही गावांची झालीत."

दादा समाधानानं म्हणाले, "अरे वा! मग यंदा जत्रेला चार दिवस होतील!"

बसा हो, चहा तरी पूर्ण करा. गाडा मी आता वेसोब्यावरच लावलाय — उपग्रहानं वेस वेगळी काढली, पण दोन गावांचा चहा एकत्र प्यायचा होता, हे उपग्रहाला कुठे कळणार!