याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

हे वाचताना हसू नये, असे मी कुणाला सांगू शकत नाही; पण मी लिहिताना हसलो नाही, हे मात्र सांगू शकतो. नोंदींमध्ये हास्याला जागा नसते आणि मी नोंदींचा माणूस आहे. वर्षांच्या वर्षांपासून या जिल्हा कार्यालयात लिपिक आहे. आमचे कार्यालय काय करते, हे सांगणे कठीण आहे. आम्ही नोंदी ठेवतो, नोंदींच्या नोंदी ठेवतो आणि त्या वर पाठवतो. वरचे कार्यालय त्या नोंदींच्या नोंदी ठेवते. या साखळीला प्रशासन म्हणतात. साखळीत अनेक जण असतात आणि सर्वांना वेतन मिळते. वेतनाचीही नोंद ठेवली जाते.

माझी अक्षरे बेताची आहेत. नोंदीसाठी सुंदर अक्षरे हवी नसतात, स्पष्ट हवी असतात. स्पष्टता हेच नोंदीचे सौंदर्य आहे, असे माझ्या पहिल्या साहेबांनी एकदा सांगितले होते. ते आता निवृत्त आहेत. त्यांची फाईल मात्र आजही दप्तरात आहे. माणसे निघून जातात, फायली राहतात. फाईल उघडली की ती कायम तरुण राहते; वय फक्त माणसांना येते.

आदेश आला सोमवारी. आदेश नेहमी सोमवारीच येतो, हे मी नोंदवह्या पडताळून पाहिले आहे. चपराशी बालू बंद लिफाफा घेऊन आला. लिफाफ्यावर लाल शिक्का होता — तात्कालिक. बालूने आपली वही उघडली, लिफाफा आल्याची नोंद केली, माझी सही घेतली आणि तो माझ्यासमोर ठेवला. आत एक परिपत्रक होते. तीन पानांचे, दोन्ही बाजूंनी छापील. बाजू गणल्यास सहा पाने. परिपत्रकाचा क्रमांक नोंदेत आहे; मला आठवते ते फक्त वार — सोमवार. मथळा असा होता: "विषय: सर्व जिल्हा कार्यालयांनी शंभर टक्के पेपरलेस राहणेबाबत."

मजकूर टिपणीस योग्य आहे, म्हणून उतारा देतो. "शासनाचे असे निश्चित मत आहे की आजपासून प्रत्येक जिल्हा कार्यालय शंभर टक्के पेपरलेस राहील. कागदावरील कामकाज ताबडतोस थांबविण्यात येईल. फाईल, नोंदवही, पत्र, टिप, तपशीलपत्रक, छायाप्रत यांचा वापर बंद. पेपरलेस न राहणाऱ्या कार्यालयाची चौकशी होईल आणि चौकशीचा अहवाल मुख्यालयाला सादर करावा लागेल." खाली दोन तरतुदी अजून होत्या. पहिली — "हे परिपत्रक मिळताच त्याची स्वीकृती पावती लेखी पद्धतीने तात्काळ धाडावी." दुसरी — "सोबतचा नमुना भरून त्याची छायाप्रत वरील पत्त्यावर परत पाठवावी."

आदेश कागद वापरू नका असा होता, आणि त्याची पावती व नमुना कागदावरच मागवत होता. ही विसंगती मी साहेबांच्या नजरेसमोर आणली. साहेब म्हणजे आमचे कार्यालय प्रमुख. ते वयाने मोठे आहेत, विचाराने त्याहून मोठे, आणि निर्णयाने आजपर्यंत लहानच राहिले आहेत. हे रागाने म्हणत नाही; व्यवस्थेचे ते स्वरूप आहे. त्यांच्या अधिकारावर वरचे अधिकारी असतात, त्यांच्यावर आणखी वरचे. साखळी पुढे कुठे जाते, हे साहेबांच्या खुर्चीतून दिसत नाही.

साहेबांनी परिपत्रक वाचले, माझी विसंगती ऐकली आणि डोळे मिटले. "तू अक्षरांना घेऊन बसतोस," ते म्हणाले. "आदेशात अक्षरे महत्त्वाची नसतात, आशय. आशय प्रगतीचा आहे." मी नम्र राहिलो. नम्रता हेच माझे वेतनाशिवायचे वेतन आहे.

पावती कागदावर गेली. नमुनाही कागदावर. दोन आठवड्यांनी उत्तर आले — "पावती मिळाल्याची पावती." ती देखील कागदावर. ती फाईलमध्ये जोडली. आता आदेश आला की फाईल उघडावी लागते; फाईल न उघडता अंमलबजावणी होऊ शकत नाही, हे इथे नियमच आहे. नवीन फाईल उघडली गेली — लाल रंगाची; कारण हा ऐतिहासिक विषय होता आणि ऐतिहासिक विषय लाल रंगाशिवाय घडत नाहीत, असा साहेबांचा अनुभव आहे. कव्हरवर विषय लिहिला, फाईल क्रमांक दिला — पेपरलेस/अ-१/२०२६. पहिली टिप मीच लिहिली: "परिपत्रक वाचन्यात आले. कार्यालय पेपरलेस करण्यापूर्वी सध्याच्या कागदाची स्थिती जाणून घेणे आवश्यक. शाखांना आज्ञापत्राने तपशील मागवावा." साहेबांनी हिरव्या शाईने "करावे" लिहिले. हिरवी शाई म्हणजे संमती, पिवळी म्हणजे विचाराधीन, लाल म्हणजे आपत्ती. आमच्या कार्यालयात लाल शाई आजवर दोनदा वापरली गेली आहे. दोन्ही वेळा गच्चीवर पाणी आले होते.

आज्ञापत्र गेले. तपशील मागण्यासाठी नमुना हवा होता, म्हणून नमुना तयार झाला — सतरा स्तंभांचा, तीन प्रतींमध्ये भरण्याचा. शाखा, दप्तर, फाईल, वही, पानांची संख्या, जुनेपणाचे वर्ष, असे स्तंभ. मोजणीच्या दिवशी सर्वांच्या बोटांना शाई लागली, शाई धुवायला साबण लागला, आणि साबणाचा खर्च कुठे नोंदवायचा यावर छोटीशी बैठक झाली. शेवटी आकडे आले — फायली सहा हजार चारशे बावन्न, दप्तरे अठरा, नोंदवह्या शंभरावर. पानांचा एकच आकडा कोणी सांगू शकले नाही, म्हणून पुनर्मोजणीचे दुसरे आज्ञापत्र गेले. त्यासाठी नवीन नमुना लागला. नवीन नमुना म्हणजे नवीन छापाई आणि छापाई म्हणजे नवा कागद. जुन्या साठ्यातला कागद वापरू नये, असे ठरले; कारण जुन्या कागदावर छापलेला नवा आदेश जुना दिसतो.

आकडे पाहून साहेब म्हणाले, "असा ऐतिहासिक निर्णय एकट्याच्या खांद्यावर न्हावा. समिती हवी."

"समिती कशाला, साहेब?" मी विचारले.

"दायित्वाची विभागणी करण्यासाठी. चूक एकट्याची झाली की शिक्षा झाली; समितीत बरेच जण असतात, दोष सर्वांच्या छातीत जाऊन बुडतो."

समितीची नेमणूक करणारे पत्र छापले गेले — "जिल्हा पेपरलेस कार्यान्वयन समिती." अध्यक्ष साहेब, उपाध्यक्ष दुसरे साहेब, सदस्यसचिव तिसरे साहेब, सदस्य म्हणून वरिष्ठ लिपिक, लेखा अधिकारी आणि मी. सभेची व्यवस्था बालूकडे सोपविण्यात आली. नेमणुकीच्या पत्राच्या प्रती सर्व सदस्यांना वाटल्या गेल्या आणि वाटल्याच्या पावत्या घेतल्या गेल्या. त्याच दिवशी फाईल भरून गेली आणि दुसरी उघडावी लागली — पेपरलेस/अ-२/२०२६.

पहिल्या बैठकीची तयारी झाली. निमंत्रणे छापायची की नाही, यावर साहेबांनी निर्णय दिला — तोंडी. "पेपरलेस काळात निमंत्रणपत्रे नाहीत," असे ते म्हणाले. बालू सकाळी शाखांत फिरून "संध्याकाळी चारला बैठक आहे" असे कळवत गेला. संध्याकाळी सर्व जण वेळेवर आले. बालू आला नाही; स्वतःचे निमंत्रण त्याला आठवले नाही. उपस्थितीची वही मात्र ठेवली गेली, कारण अनुपस्थितीचा पुरावा तोंडी देता येत नाही.

बैठकीत कार्यसूची तीन बाबींची होती — समितीचे स्वरूप ठरवणे, बैठकांची वारंवारता ठरवणे, इतर मामले. इतर मामल्यांतच वयाने सर्वांत ज्येष्ठ असलेले वरिष्ठ लिपिक बोलले. ते म्हणाले, "कागद कमी करायचा असेल, तर कागद कमी वापरावा. एवढंच." सभेत शांतता पडली. साहेबांनी स्वतःला सावरले आणि म्हणाले, "तुमची वृत्ती निगेटिव्ह आहे." इतिवृत्तात नोंद झाली — "एका सदस्याने विपरीत मत नोंदविले." ती नोंद वाचून दाखवण्यात आली. त्यांनी सही केली. सही कागदावर. त्यांनी निवृत्ती घेतली तेव्हा त्यांना प्रमाणपत्र देण्यात आले. छापलेले.

पुढच्या बैठकीत ठरले — अंमलबजावणीसाठी नमुने हवेत. "नमुना हा योजनेचा आत्मा आहे," असे साहेब म्हणाले. नमुने तयार करण्यासाठी उपसमिती नेमली गेली. उपसमितीने काम केले आणि सतरा नमुने सादर केले. त्यातील काही विशेष आहेत, म्हणून नमूद करतो. नमुना क्रमांक ३ — कागद वापरण्याची आगाऊ परवानगी मागण्याचे पत्रक. यापुढे कागद हवा असेल तर आधी लेखी अर्ज करावा, परवानगी मिळाल्यावरच तो वापरता येईल. नमुना क्रमांक ९ — कागद वापरला नाही, याचे मासिक प्रमाणपत्र; प्रत्येक महिन्याला भरून साहेबांच्या दोन सह्या घेऊन मुख्यालयाला पाठवावे लागेल. आणि नमुना क्रमांक ११ — पूर्वी कागदावर असलेली माहिती आता कागदावर नसल्याची यादी. ते पत्रक भरण्यासाठी कागद लागतो, हे उघडल्यावर नमुना क्रमांक १२ तयार झाला — नमुना क्रमांक अकरासाठी वापरलेल्या कागदाची नोंद. असे चालत राहिले आणि सतरा नमुने शेवटी एकवीस झाले. सर्व छापून शाखांना गेले. पावत्या आल्या. फाईल भरली. तिसरी फाईल उघडली.

मुख्यालयाने सूचना दिली की पेपरलेस कार्यालयासाठी प्रशिक्षण आवश्यक आहे आणि संसाधन व्यक्ती मुख्यालयातूनच येतील. त्या आल्या. सोबत पन्नास पानांचे प्रशिक्षण साहित्य होते आणि आम्ही वीस जण होतो, म्हणून एक हजार पाने आली. साहित्याचे महत्त्व न पायदळता ते सर्वांना वाटले गेले. संसाधन व्यक्तींनी सांगितले, "आतापासून तुमचे सर्व काम संगणकावर जाईल. कागद तुमच्या आयुष्यातून निघेल." हे विधान छापलेल्या भाषणावरून होते. दुपारी प्रोजेक्टर लागेना. त्या म्हणाल्या, "एक पान द्या, डायग्राम काढायचाय." मी वहीतले पान फाडून दिले. त्यावर तीन वर्तुळे आणि दोन बाण ओढले गेले. "हा पेपरलेसचा प्रवास आहे," त्या म्हणाल्या. सर्वांनी मान हलवली. ते पान मी पुढे केले आणि स्मृती म्हणून सही घेतली. ते पान फाईलमध्ये जडले. संध्याकाळी उपस्थिती पत्रकावर सर्वांनी सह्या केल्या. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्याची प्रमाणपत्रे देण्यात आली — छापलेली आणि लॅमिनेट केलेली; कारण कागद टिकावा म्हणून त्याला प्लास्टिक चढवतात. समूह छायाचित्र काढले गेले. ते फ्रेम करून "पेपरलेस कक्षा"त लावले गेले. छायाचित्रात कागद नसतो, असा निर्णय झाला आणि तो इतिवृत्तात नोंदविला गेला.

पेपरलेस व्हायचे असेल तर स्कॅनर हवा. स्कॅनरसाठी प्रस्ताव, प्रस्तावासाठी सद्यस्थिती अहवाल, अहवालासाठी आकडे, आकड्यांसाठी नमुने, नमुन्यांसाठी छापणूक, छापणुकीसाठी खरेदी समिती, समितीसाठी बैठक, बैठकीसाठी कार्यसूची, कार्यसूचीसाठी निमंत्रणे, निमंत्रणांसाठी लिफाफे आणि सर्वांसाठी कागद. तीन दरपत्रके मागविले गेले. एका दुकानदाराने दरपत्रक शिक्क्याशिवाय पाठविले. ठरले — शिक्का नाही तर दरपत्रक अविश्वासार्ह. शिक्का कागदावरच लागतो, हे सर्वांना माहीत होते; म्हणून कोणी काही बोलले नाही. साखळी पूर्ण झाली आणि स्कॅनर आला. त्याच्याबरोबर बीजक, वॉरंटी कार्ड आणि अनेक सह्या-शिक्क्यांनी भरलेले चार पान आले. सर्व फाईलमध्ये जडले. कार्यालयाच्या कोपऱ्यात "डिजिटलीकरण प्रकोष्ठ" उभे राहिले — एक मेज, एक खुर्ची, एक स्कॅनर आणि एक लिपिक. तो दररोज चारशे पाने स्कॅन करू लागला. एके दिवशी त्याने शेवटचे पान कधी येईल याचे गणित केले आणि उत्तर साहेबांसमोर ठेवले. उत्तर अठरा वर्षे होते. साहेब थांबले नाहीत. "कार्य प्रगतीपथावर आहे," ते म्हणाले. "पुढच्या वेतनाच्या आत एक अहवाल द्या." गणितातील वर्षे आणि नोकरीतील वर्षे यांतल्या अंतराला व्यवस्था "प्रगती" म्हणते, हे तेव्हा कळले.

आमच्याकडे एक तरुण लिपिक होता. त्याने आदेशाचा आशय — अक्षरे नाही — जीवापाड पचावला. त्याने सर्व पत्रव्यवहार संगणकावर नेला. टिपा टाइप झाल्या, सह्या डिजिटल झाल्या, एकही पान छापले गेले नाही. तोच खरा पेपरलेस होता. नंतर त्याची बदलीची बाब आली. बदलीसाठी प्रस्ताव, प्रस्तावासाठी दाखले, दाखल्यासाठी प्रती — स्वाक्षऱ्या व शिक्का असलेल्या. त्याने विनंती केली, "सगळं डिजिटल आहे, साहेब." उत्तर आले, "डिजिटल प्रत मूळ म्हणून मान्य नाही. सही-शिक्का नसेल तर दस्तऐवज झालाच नाही, असा नियम आहे." त्याचे केलेले काम दाखवायचे होते; पण काम झाल्याचा पुरावा नव्हता, म्हणून ते व्यवस्थेच्या डोळ्यांत कामच झाले नव्हते. शेवटी त्याला दोषारोप आला — "आवश्यक कागदपत्रे सादर करण्यास नाकारणे." दोषारोपपत्र तीन प्रतींमध्ये आले. उत्तर त्याने छापून दिले आणि वर लिहिले — "मूळ डिजिटल आहे." साहेबांनी त्यावर हिरवी शाई फिरवली. आता तो प्रत्येक पत्राची छापलेली प्रत फाईलमध्ये जोडतो. त्याची अक्षरे आता छपाईला जुळली आहेत. त्याची बदली दूरच्या कार्यालयात झाली. तिथेही आदेश येतात. सोमवारी.

उन्हाळ्यात वरचे साहेब निरीक्षणाला आले. तयारी आठवडाभर चालली. स्वागतद्वाराला बॅनर हवे होते. कागदाचे की फ्लेक्सचे, यावर चर्चा झाली आणि निर्णय झाला — फ्लेक्स. कारण फ्लेक्स हा कागद नाही. हा निर्णय इतिवृत्तात नोंदविला गेला, जेणेकरून पुढील पिढ्यांना दिशा मिळावी. निरीक्षणाच्या दिवशी साहेबांच्या हाती एक वृत्तांत देण्यात आला — "सफल पेपरलेस कार्यालयाचा प्रवास." ऐंशी पाने, स्पायरल बांधणी, रंगीत मुखपृष्ठ. वरच्या साहेबांनी वृत्तांत हातात घेतला, एकदम उचलून वजन तोलले असे मला वाटले; ते वाटले, पण नोंद झाली नाही, म्हणून घडले नाही. त्यांनी विचारले, "एवढा कागद कशाला?"

आमचे साहेब शांतपणे म्हणाले, "पुराव्याला, साहेब. पुरावा नसेल तर पेपरलेस आहे, असे कोण मानणार? नोंद नसलेली गोष्ट घडलीच नाही, असा कारभाराचा पहिला नियम आहे."

वरच्या साहेबांनी शेवटच्या पानावर "समाधानकारक" लिहिले आणि खाली शिक्का लावला. जाताना त्यांनी आमच्या कार्यालयाची "उत्कृष्ट पेपरलेस कार्यालय" पुरस्कारासाठी शिफारस केली.

पुरस्काराच्या अर्जाबरोबर स्वयंघोषणापत्र जोडावे लागले — शंभर रुपयांच्या बिगर न्यायिक स्टॅम्प कागदावर. त्यात लिहायचे होते: "आमचे कार्यालय एकही कागद वापरत नाही." साहेब स्वतः स्टॅम्पाच्या दुकानात गेले. दुकानदाराने विचारले, "काय लिहायचंय?" "कागद वापरत नाही, असं." दुकानदार न विचारता स्टॅम्प काढला. "असले स्टॅम्प मी खास ठेवतो," तो म्हणाला. "आजूबाजूच्या चार कार्यालयांनी घेतलेत."

वार्षिक अहवाल तयार होता आहे, तोच लेखा शाखेने एक आकडा आणला — यंदा कार्यालयाचा कागद वापर गेल्या वर्षापेक्षा बत्तीस टक्के जास्त झाला आहे. हे पेपरलेसचे वर्ष होते. मी आकडा साहेबांसमोर ठेवला. साहेब विचार करून म्हणाले, "आकडा खरा आहे, पण अर्थ तुझा चुकीचा. ही वाढ यशाची शर्त आहे. जे पान डिजिटल होईपर्यंत छापले जाते. म्हणून जास्त छापू, तितका लवकर पेपरलेस. वेगवान पेपरलेससाठी वेगवान छपाई हवी." त्या दिवसापासून कागदाचा खर्च "डिजिटलीकरण साधन सामग्री" या मुद्द्याखाली नोंदविला जाऊ लागला. मुद्दा बदलला की खर्च बदलतो; खर्च बदलला की खरेपणा बदलते. अहवालात आता दोन ओळी निश्चित असतात — "पेपरलेस अंमलबजावणी: शंभर टक्के. कागद वापर: शून्य." आकडे खरे आहेत, नोंदी खऱ्या आहेत, वह्या खऱ्या आहेत. फक्त त्या सर्वांची बेरीज एक वेगळी गोष्ट असते.

महिन्याच्या शेवटी रद्दी निघते — छापलेल्या चुका, अर्धवट नमुने, जुने मसुदे, वाया गेलेली बाजू. आमचा रद्दीवाला चाळीस वर्षांपासून येतो. एके सायंकाळी तो म्हणाला, "ऐकतोय, आता कागद बंदी आहे. माझं काय होणार?" मी ही भीती साहेबांपर्यंत नेली. साहेबांनी त्याला आत बोलावले आणि शांत केले. "तू घाबरू नकोस. आदेश आले आहेत, पण प्रणाली आहे. प्रणाली कागदाला मारत नाही; ती त्याला नव्या वळणावर वळवते."

रद्दीवाला थोडा विचार करून म्हणाला, "तुम्ही जे करता ते बरोबरच करा. मला फक्त गोणपाट भरून द्या."

तो निघून गेल्यावर साहेबांनी मला म्हणाले, "पाहिलंस? जनतेत विश्वास आहे. हाच खरा यशाचा पुरावा आहे."

त्या वर्षाचे सारे हिशोब इथे देतो, कारण वृत्तांतात हिशोब असावा लागतो. समितीच्या बैठका — अठरा. उपसमितीच्या — अकरा. इतिवृत्ते — वीस; कारण इतिवृत्ते मंजूर करणाऱ्या बैठकांचीही इतिवृत्ते होतीत. उघडलेल्या फायली — अकरा. खतम झालेल्या — शून्य. खतम फाईल म्हणजे अपमान, असा साहेबांचा सिद्धांत आहे. कागदाच्या रिमांची संख्या मी येथे देत नाही. नोंद आहे; पण काही आकडे माणसाच्या आरोग्यासाठी नसतात.

पुरस्कार वितरणाचा दिवस आमचा सण ठरला. मुख्य अतिथी वेळेवर आले; म्हणजे उशिरा. प्रमाणपत्र जाड, चकचकीत कागदावर होते. व्यवस्था स्वतःचा गौरव करते, तेव्हा तिला सर्वोत्तम कागदच लागतो. प्रमाणपत्राला फ्रेम चढली आणि ते पेपरलेस कक्षात लावले गेले. त्या कक्षात आता तीन वस्तू आहेत — स्कॅनर, प्रशिक्षणाचे फ्रेम आणि पुरस्काराचे प्रमाणपत्र. तिन्ही कागदाच्या आठवणी जपतात. कक्षाच्या दाराशी बालू बसतो. त्याच्याकडे आता चार नोंदवह्या आहेत — येणाऱ्या आदेशांची, जाणाऱ्या पावत्यांची आणि दोन राखीव. भविष्यासाठी.

सोहळ्यात साहेबांनी भाषण केले. भाषण छापून वाटले गेले. त्यातील एक वाक्य इथे उतारा घेतो, कारण सारे वर्ष त्या एका वाक्यात आहे — "आम्ही शंभर टक्के पेपरलेस आहोत. आमचा कागद आता कामासाठी नाही, पुराव्यासाठी आहे." शेवटी साहेबांनी हात जोडले आणि म्हणाले, "या कागदाला — म्हणजे पेपरलेसला — माझा नमस्कार."

पुरस्कारानंतर साहेबांनी मला बोलावले. "असे यश वारंवार येत नाहीत. आपल्या वर्षाची स्मरणिका काढायची आहे. तू लिहून घे. शंभर पाने. काही वगळू नकोस."

मी म्हणालो, "साहेब, स्मरणिका कागदाची असते."

साहेब क्षणभर थांबले. मग शांतपणे म्हणाले, "तू आजही अक्षरांना घेऊन बसतोस."

त्या वाक्याचे उत्तर माझ्याकडे त्या दिवशीही नव्हते. साहेब आता निवृत्तीकडे झुकले आहेत. "माझ्यानंतरही फाईल चालू राहिली पाहिजे," असे ते म्हणतात. हे ते समाधानाने म्हणतात; त्यांना असेच समाधान मिळते.

मी लिहिले. साहेबांनी पहिल्या मसुद्यावर लिहिले — "अतिशय तांत्रिक." दुसऱ्यावर — "अतिशय खडूळ." तिसरा आता संगणकात आहे. मुख्यालयाला पाठवण्याचा प्रयत्न केला; संगणकाने फाईल जाऊ दिली नाही. साहेबांनी विचारले, "आता काय?" मी सांगितले, "लेखी धाडतो." साहेब म्हणाले, "तात्काळ."

आता जे तुम्ही वाचले, तो तोच वृत्तांत आहे. त्याची एक प्रत फाईलमध्ये जडणार आहे. कुठल्या फाईलमध्ये, असे विचाराल तर — ती फाईल डिजिटल प्रणालीत हस्तांतरित झाल्याची नोंद नोंदवहीत आहे. ती प्रणाला कुठे आहे, हे शोधण्यासाठी बारावी फाईल उघडली आहे. विषय: डिजिटल फाईल शोधणेबाबत. ती शोधली न गेल्यास तक्रार करावी लागेल. तक्रारीचा नमुना क्रमांक चौदा आहे. नमुना छापावा लागेल. छपाईसाठी आज्ञापत्र लागेल. आज्ञापत्राची पावती घ्यावी लागेल.

या साखळीला शेवट नाही. तिला फक्त सोमवार आहेत.

तात्काळ.

पावती कळवावी.