याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

डोंबिवलीतली मुंबई-पुण्याची सह्याद्री एक्स्प्रेस सकाळी साडेसातला गाडी असते, आणि सुनीता रणदिवे रोज तिच्या गॅलरीत उभी राहून ती गाडी पल्ल्यावरून जाताना पाहते. पंचवीस वर्षांपूर्वी ती त्याच गाडीने डोंबिवलीला आली होती. दाट भरलेल्या डब्यात बाजूला सारून दिलेली जागा, कॉलेजला नव्याने नोकरीला लागलेला एक तरुण, आणि खिडकीबाहेर धावत चाललेली डोंबिवली. त्यावेळी तिला कुठे माहीत होतं की ही जागा तिची पुढची पंचवीस वर्षं असणार.

आता ती जागा रिकामी आहे.

रोहन गेला आज अकरा दिवस झाले. शेवटच्या रात्री विमानतळावर गेले होते ते तिघं जण. सुनीताने त्याच्या बॅगमध्ये कोथिंबिरीची कोरडी पावडर भरून दिली होती, आणि ती सारखी म्हणत होती, इथे तर मिळेल ना मॅ असं काहीतरी. रोहन हसत होता. आई, तिथे सगळं मिळतं. बरं, तू जाऊ दे. गेला तो गेला. पाठीमागे धावणारी नजर घेऊन तो गेला, आणि घर एकदम गप्प झालं.

गप्प म्हणजे आवाज नाही असं नाही. फ्रीज डिं डिं करतो, वर टाकड्या जिंकलेल्या लोकांचे आवाज येतात, सकाळी सातला मंद ढंढोळा ऐकू येतो, खालच्या पाचव्या मजल्यावरची म्हातारी विठू मावशी आपल्या नातीला भांडताना ऐकू येते. आवाज आहेत. पण घर तरी जिवंत आहे का, असं वाटत नाही.

सुनीता सकाळी उठते आणि आतापर्यंतच्या सवयीने तीन व्यक्तींचं पाणी तापवायला ठेवते. दोन कप चहा उलगडताना तिच्या लक्षात येतं, आणि ती एक कप गॅलरीत नेऊन बसते. समोर श्री. रणदिवे वृत्तपत्र वाचत बसले आहेत. त्यांना पण चहाचा कप दोन वेळा भरावा लागत नाही आता, हे दोघांनाही जाणवतं, पण कुणी काही बोलत नाही.

मधुकर रणदिवे. वय सत्तावन्न. डोंबिवलीतल्या त्या जुन्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये गणित शिकवणारे, आता निवृत्त. निवृत्तीनंतरची दहा वर्षं त्यांनी कशी घालवली ते त्यांनाच ठाऊक नाही. मुलाच्या शाळेत जाणं, मुलाच्या कॉलेजच्या फी भरणं, मुलाला नोकरीसाठी पुण्याला धाडणं, नंतर मुलाचं लग्नाचं बोलणं निघालं तेव्हा त्याला परदेशातली नोकरी मिळणं. जीवनातला एक एक टप्पा पार पाडून झाला आणि आता एकदम पुढे वाट पांढरी दिसायला लागली आहे.

पाचव्या दिवशी रात्री जेवताना सुनीता म्हणाली, रोहनने फोन केला तो?

केला. तिथे पोहोचलाय. रूम मिळालीय.

बरं.

चार दिवसांत एकदा येणारच आहे तो फोन. सांगतो आहे, आठवड्यातून दोनदा कर. खर्चाचा विचार करू नकोस असं म्हणतो.

बरं.

आणि दोघं जेवत राहिली. डोळे भरतीलमध्ये. खिडकीबाहेर दूर लोकलची सिग्नल पाचारणी. चार दिवसांत झालेला हा पहिला संवाद होता त्यांचा.

दोनतीस वर्षांपूर्वी लग्न झालं तेव्हा डोंबिवली इलाक्यातल्या जुन्या संस्थेत लग्नाच्या निमित्ताने एकमेकांना दोनदा बघितलं होतं त्यांनी. सुनीता तेव्हा ठाण्यात राहत होती, बी.ए. झालेली, शिक्षिकेची नोकरी करत होती. मधुकर कॉलेजात नवीन लागले होते. वर बघितल्याच्या दुसऱ्या आठवड्यात लग्न जुळलं. वधू-वरांनी एकमेकांशी एकही शब्द बोलला नव्हता तेव्हा. पुढे दहा-बारा वर्षांत त्यांनी बोलायला शिकलं. मुलाच्या जन्मानंतर पुन्हा दोघं बोलणं थांबवलं आणि मुलाच्याच भोवती फिरणारं एक संयुक्त जीवन जगायला लागलं. रोहनच्या नोकरीनंतर विषय वाढले, रोहनची तब्येत, रोहनचं लग्न न जुळणं, रोहनची ती नोकरी जी दिल्लीत होती. आता रोहन कॅनडात गेला. आता बोलण्यासाठी विषयच उरले नाहीत.

असं काहीसं एका सायंकाळी सुनीताला एकदम सुचलं. ती छतावर पाठवण्यासाठी कपडे धुत घेऊन लिफ्टमध्ये उभी होती. दुसऱ्या मजल्यावरची जोशीबाई आतल्या डब्यात जाऊन बसल्या. मध्येच जोशीबाई म्हणाल्या, आता घरात कसं वाटतंय तुम्हाला? पोर गेलं म्हणून?

सुनीता हसली. काहीशी खोटी उत्तरं दिली. पण छतावर कपडे टाकताना तिच्या हातातली पाण्याची धार एकदम दोन झाली आणि नंतर चार. तिने डोळ्यांवर हात फिरवला आणि कापड आवळून त्यांना भिजवलं. मागच्या दोरीवर रोहनचे निळे टी-शर्ट टांगताना ती पाच मिनिटं उभी राहिली. टी-शर्ट त्याने इथेच सोडून गेलंय. पाच नंबर जास्तच मोठं झालं तरी नेऊन गेलं नाही. कारण तिथे नवीन घेतलेली आहेत.

जोशीबाईंचं लग्न झाल्याला चाळीस वर्षं झालीयत. त्या दोघं छतावर रोज संध्याकाळी बसतात. जोशीबाई काही बोलत असतात आणि जोशीबुवा ऐकत बसतात. कधी कधी जोशीबुवा त्यांना काहीतरी विचारतात आणि जोशीबाई चिडतात, आणि पुन्हा बोलत राहतात. सुनीता ते दोघं बघत राहिली आणि एकदम तिला वाटलं, हे दोघं अजून बोलतात कसं? इतकी वर्षं, इतकं सगळं बोलून झाल्यावर अजून काय राहिलं त्यांच्याकडे बोलण्यासाठी?

मधुकरना मात्र या गप्पपणाची सवय आधीपासूनच होती. स्वतःहून ते कधी बोलत नाहीत. पण सुनीताला आता एक गोष्ट नव्याने जाणवू लागली. ते बोलत नाहीत, पण ते पाहतात. खूप पाहतात.

तिने नेहमीप्रमाणे संध्याकाळी जेवण बनवायला सुरुवात केली आणि तांदळाची डबी उघडली. ती डबी काढण्याआधीच तिला आठवतं, मध्याशी नारळ किसायचं नाही कारण रोहनला बरं वाटत नाही आता. हात थांबतो. आणि अचानक तिला जाणवतं, मागच्या आठवड्यापासून ती दोन भाकरी करते आहे. तिघांसाठी करायची सवय. ती दुसऱी भाकरी वाट्यात ठेवते, आणि मागे फिरल्यावर पाहते, मधुकर ती त्यांच्या थाळीत घालून टाकतात. त्यांची भाकरी अर्धी ठेवतात. काही बोलत नाही.

आणखी एक दिवस. रविवार. रविवारची सकाळ वेगळी असते. रोहन असताना उशिरा उठलेला रोहन, त्याची ब्रेड-ऑमलेटची मागणी, मधुकर आणि त्याची गणितातली वादविवाद, स्वयंपाकघरातून सुनीताची आवाज देऊन झटकन घेतलेली निंदा. आज ती सगळ्या नाटकांची प्रत्येक तासिका पाठ होती आणि एकही प्रसंग जुळत नव्हता. रोहन दहा हजार किलोमीटर दूर आहे आणि जुन्या डायरीतली पानं उलटत बसलेले मधुकर तिथेच आहेत.

सुनीताने शिजवलेल्या खीरीचा वास घेत मधुकर पाच मिनिटं वृत्तपत्राच्या आडून बघत होते. रोहनला खीर आवडे नाही. म्हणून घरात खीर वर्षातून दोनदाच होते. आज रोहन नाही आणि स्वयंपाकघरात खीर शिजते आहे. मधुकरांना आठवलं, सुनीताला खीर फार आवडते. लग्नाच्या आधी तिने आपल्या आईला सांगितलं होतं, खीर असेल तर जास्त खाते मी. हे त्यांना ठाऊक कसं, त्यांनाच ठाऊक नाही. बहुतेक पहिल्या वर्षी कुठे तरी ऐकलं असेल.

ते आठवण काढत बसले आणि नंतर उठले आणि आपोआप त्यांचे पाय स्वयंपाकघराकडे गेले. आपल्या तर्हेने ते म्हणाले, चार वर्षांत पहिली खीर आहे की?

सुनीता हसली. तू ऐकतोस तर बरंच.

मी काही बोलत नाही, पण ऐकतो. ते म्हणाले आणि बाहेर आले.

एक लहानशी वाक्यरचना. दोन ओळींचा संवाद. पण त्या दोन ओळी घरात दोन दिवस दिसत राहिल्या. खीर दोघांनी दुसऱ्या वेळेस घेतली आणि एकही शब्द न बोलता एकमेकांना ताट पुढे करून दिलं.

नंतरच्या आठवड्यात सुनीताने आणखी एक धाडस केलं. ती आलमारीत पाचावर ठेवलेलं जुनं अल्बम काढून आणली. ते अल्बम इथे वर्षांनुवर्षं पडलं होतं. रोहन लहान असताना तिचा छंड असायचा. नंतर फोनमध्ये फोटो आले आणि अल्बम आलमारीत गेलं.

तिने अल्बम डायनिंग टेबलावर ठेवलं. मधुकरांनी ते बघितलं. वृत्तपत्र बाजूला ठेवून ते अल्बम जवळ घेतलं.

पहिली पानं उलटताना ते म्हणाले, नीट आठवतंय मला. चाळीसच्या दशकातला आमचा फॅमिली फोटो. बाबा मध्येच.

तो निळा साडीचा फोटो पाहून सुनीता हसली, हा तर तू डोंबिवली स्टेशनला आला होतास तेव्हाचा.

तो नव्हता तो. तो पुण्याहून आलेला. तो दुसरा होता डोंबिवलीचा. तू दोन्ही गोंधळून घेतेस.

आणि अचानक दोघं एकमेकांकडे बघाल. दोघांनाही एकदम जाणवलं, आपण एकमेकांबद्दल एवढं काही आठवतो आहोत, आणि एवढ्या वर्षांत आपण एकमेकांना एकदाही विचारलं नाही.

मधुकर अल्बम उलटत बसले. रोहनचा बाराव्या मधला फोटो आला. शाळेची गणवेश घातलेला, उंची वाढते आहे, आणि त्याच बरोबर डोळ्यातली एक वेगळीशी खोच येते आहे. मधुकर तो फोटो पाच मिनिटं पाहत राहिले. सुनीताने त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवला. एकदम. आपोआप. का ठेवला ते तिलाही ठाऊक नाही. मधुकर जरा दचकले, पण हात हटवला नाहीत. साधारण दहा-बारा वर्षांत प्रथमच त्यांच्या शरीराचा स्पर्श झाला होता. दोघांनीही त्याचा उल्लेख केला नाही.

त्या रात्री झोपण्यापूर्वी सुनीता म्हणाली, उद्या काही काम आहे का तुला?

त्यांनी विचार केला. पोटात जुनी सुट्टी आणि नवीन रामायण बघायची इच्छा होती. म्हटलं, काम काय असणार?

जोशीबाईंनी एक ठिकाण सांगितलंय. ठाण्याकडे. जुनं काहीतरी पेपर मिळतं असं. तुला लागेल का तर फिरून येऊ.

सुनीताच्या डोळ्यांत काहीतरी झळकलं. ती म्हणाली, असंच काही कारण नसताना?

म्हणजे?

बघ, रोहन गेला. घरात दोघं आहोत. फिरायला जाता येतं. त्याला गरज नाही.

मधुकर थोडा वेळ गप्प बसले. म्हणाले, मग असं सांग. लागेल असं वाटलं तर येतो.

बरं.

थोडक्यात ठरलं काहीच नाही. पण झोपेत जाण्यापूर्वी दोघांनी गुदगुल्या करणाऱ्या पिल्लांसारखी गोष्ट केली नाही, पण दोघांनीही वेगळ्या गोष्टी विचारल्या. ती विचारलं, तुला ब्लँकेट पुरेल का एकच? आणि ते म्हणाले, जुनी ती रेल्वेची पुस्तकं मला कुठे ठेवलीयेस? आठवतंय तुला?

पुढच्या आठवड्यात रोहनचा दुसरा फोन आला. एक तास बोलला. त्याने तिथलं वर्णन केलं, तिथले लोक, रस्ते, बर्फ. दोघांनी नुसतं ऐकलं आणि त्याची नावं पाठ केली. त्याला आश्चर्य वाटलं, आई, तू दोघं बोलताय एकमेकांशी?

ती म्हणाली, का नाही बोलायचं?

तो त्याच्या तरुणपणाच्या खोचीने हसला. फोन ठेवल्यानंतर सुनीता थोडा वेळ गप्प बसली. मग उठून ती एक कागद काढला आणि त्यावर काहीतरी लिहू लागली. मग विचार करून फाडला. मग दुसरा घेतला.

मधुकरांना फिरायला जायची सवय नाही. त्यांची सकाळं आणि संध्याकाळी निश्चित आहेत. सकाळी उठून लोकलच्या वेळा ऐकणं, मग चहा, मग सुनीताला भाकरी भाजायला मदत करण्याचा प्रयत्न करून तिने हाक लावून बाहेर काढलं जाणं. संध्याकाळी खालच्या गार्डनमध्ये जाऊन इतर वृद्धांच्या बाजूला बसणं. रोज तेच. ते खूश होते.

पण या गप्प घरात त्यांच्याही डोक्यात काही चालू होतं. एके दिवशी त्यांनी सुनीताला विचारलं, रोहन लहान होता तेव्हा तू एक आवडतं गाणं गात होतीस ना, ते आठवतं का तुला?

सुनीता थांबली. बटाट्याचं साल काढत होती ती. तिने डोळे मिटून पाहिलं. डोक्यात एक जुनी धुनी फिरली. म्हणाली, ओळखते. त्याला झोपायला घालायचं म्हणून.

एक धुनी त्यांच्या घरात पुन्हा वाजू लागली. कोणी ती ऐकत नव्हतं, पण ती होती.

त्याच आठवड्यात मधुकर एका संध्याकाळी आले आणि बॅगमधून एक पुस्तक काढलं. ठावून. आमच्या काळातलं. वाच, वाटतं तुला आवडेल.

सुनीताने ते हातात घेतलं. तिने लिहिलेल्या अनेक स्त्रियांचे वाट्सॲप स्टेटस आणि रोहनचे फोटो डोळ्यांसमोर फिरले. ती म्हणाली, वाचू का मी?

वाच. बघ, रोहन नाहीये आता घरात. टीव्हीही ते चालवायचं नाही.

एक क्षण त्या दोघांमध्ये रेडिओ वाजत होता. त्याने दोघांना एकमेकांच्या बोलण्यातली वेळ दिली.

थोड्या दिवसांनंतर एक गोष्ट घडली जी कुठल्याही लेखकाच्या लेखणीला सुचली असती तरी त्याने लिहिली नसती. कारण खरं जगणं म्हणजे अशा छोट्या-मोठ्या गोष्टी आहेत. सुनीताला सकाळी उठल्यावर ताप आला. अंगदुखी, थंडी. तिने आवरून घेतलं, पण मधुकरांच्या लक्षात आलं. ते निघाले ते कुठे, एक वाफटीस भरून आणले, आणि त्यांनी ती तिच्या खांद्याजवळ ठेवली. तिच्या काही चुकीच्या गोष्टी नको असे वाटतात, पण त्यांनी ती निर्माण केली नाही. ते बराच वेळ तिच्या मागे उभे राहिले. नंतर निघून गेले आणि दवाखान्यातून औषध आणलं. त्यांनी ते औषध दिलं नाही शिवाय तिला झोपू दिलं नाही.

तिला झोप आली नाही. डोळे उघडे ठेवून ती छताकडे पाहत होती. आजूबाजूला घरातले आवाज होते. एकदा दोन वर्षांपूर्वी ती आजारी पडली होती आणि मधुकर दवाखान्यात घेऊन गेले होते. ते खूप प्रेमाने पाहत होते. रोहन पुण्यात होता. घरात इतकं शांत होतं की तिला वाटत होतं, जणू ती एकटीच आजारी पडली आहे. मधुकरांनी काळजी घेतली होती, पण निव्वळ काळजी, ना अधिक ना कमी. आज तीच काळजी वेगळ्या प्रकारे जाणवत होती. आता ते दोघं दोन्ही जण एकटे आहेत, आणि या एकटेपणाने त्यांना एकमेकांकडे बघायला लावलं आहे.

तीन दिवस तिला ताप होता. तिन्ही दिवस मधुकरांनी स्वयंपाक केला. पहिल्या दिवशी भात जळला. दुसऱ्या दिवशी डाळ चांगलीच झाली. तिसऱ्या दिवशी त्यांनी आपल्या आईकडून शिकलेली कोथिंबिरीची डाळ बनवली. त्या चव्हाटीला ते भरकटले होते. सुनीताने तापात लेटून ती वास घेतला आणि तिच्या तोंडून एक शब्द निघाला. चांगली आहे.

त्यांनी आपल्या तोंडातली चमची थांबवली नाही. ते बोलले नाहीत. पण त्यांनी एक वेगळं केलं. ते चमची तिच्याकडे वाढून तिच्या हातात दिली आणि आपण घेतली नाही तोपर्यंत बघत राहिले.

नंतरच्या आठवड्यात सुनीता बरी झाली. एक शुक्रवारची संध्याकाळ. तिने मधुकरांना विचारलं, चल, खाली गार्डनात चालत येऊया?

ते निघाले. एकमेकांच्या शेजारी चालत नाहीत आणि हातात हात घालत नाहीत, अशा दोन वेगळ्या अंतरांवर चालत. पण चालत आहेत. एकत्र. गार्डनात इतर जोडपी आहेत, लहान मुलं आहेत, काही जुने लोक मंद चालत आहेत. सुनीता म्हणाली, रोहन लहान असताना इथे खूप यायचो. त्याला तो गोल फिरवायचा असायचा.

मधुकर म्हणाले, त्याचा हात सोडून द्यायचो आणि तो गिरगिटासारखा पळत असे.

दोघं हसले. स्वतःहून, आवाज काढून, एकमेकांच्या समोर. एका न बोलता घालवलेल्या वर्षांनंतर त्या हसण्याने दोघांची मानसिकता बदलून टाकली.

मध्येच ते मारुती मंदिरासमोर आले. छोटंसं, दिवे लागलेलं. मधुकर तिथे थांबले. म्हणाले, नारळ फोडतो का?

तू तर कधीच नाही फोडलास इथे.

आज वाटतंय.

त्यांनी नारळ फोडला. सुनीता हात जोडून उभी राहिली. दोघांनी काही मागितलं नाही. दोघांची डोळे मिटलेले होते आणि दोघांच्या मनात एकच नाव होतं. जवळपास दोन मिनिटं ते तशीच उभी होती. नंतर एकमेकांकडे न बघता घरी परत चालली.

रात्री जेवताना सुनीता म्हणाली, मी एक विचार करते आहे.

म्हण.

रोहनला इथे बोलावूया का पुढच्या वर्षी? किंवा आपण तिथे जाऊया का?

मधुकरांनी काही काळ शांत बसून विचार केला. म्हणाले, तू जाऊ इच्छितेस?

तुला नाही वाटत?

मला वाटतं, आता तो स्वतःचं आयुष्य तो जगतो आहे. आपण गेलो तरी त्याला आनंद होईल, पण दोन दिवसांनी आपण रिकामे जाल. आणि तिथलं आयुष्य आपलं नाही. आपलं आयुष्य इथे आहे. या घरात, या शहरात. या गाड्यांच्या आवाजात.

सुनीता त्यांच्याकडे बघत राहिली. तिच्या डोळ्यात पाणी आलं, पण तिने ते दाबलं. म्हणाली, तुला अजूनही ते लिहिलेले रेल्वेचे पुस्तक आठवतात?

काही वर्षांपूर्वी मधुकरांनी तरुणपणी रेल्वेचे डबे आणि इंजिनांचं असं एक वेड वाढवलं होतं. त्यांनी बरीचशी पुस्तकं गोळा केली होती. नंतर ती वेड कुठे गेलं ते त्यांनाच ठाऊक नाही. घराची जबाबदारी वाढली, मूल आलं, पुस्तकं आलमारीच्या सर्वात वर गेली आणि रेल्वेचे इंजिन वृत्तपत्राच्या बातम्यांत उतरले.

त्यांनी आज रात्री झोपेआधी ती पुस्तकं काढली आणि पानं उलटायला सुरुवात केली. सुनीता आपल्या बाजूला बसली. तिने ती पुस्तकं पाहिली आणि न बोलता एक पान उलटलं. मधुकर त्यांच्या बोटाने एका चित्रावर बारीक रेघ ओढत म्हणाले, हे पाह. काळाचे इंजिन. मी कॉलेजला नोकरीला लागलो तेव्हा डोंबिवलीत याच रेल्वेने यायचो.

तू रोज यायचास?

रोज नाही. रविवारी आणि सुट्टीच्या दिवशी. माझ्या घरी ठाण्याला होतं. रविवारी लवकर उठून गाडी पकडायची.

आणि मी विचारत होते, तू डोंबिवलीला यायचास कशाला?

ते थांबले. पानाकडे बघत. म्हणाले, माझी एक बहीण इथे राहत होती. तिच्याकडे यायचो. आणि तू विचारतेस तर सांगतो, लग्नाच्या आधी तुला बघायला आलो होतो एकदा. तुझ्या आजोबांच्या घरी. ठाण्याच्या बाजूला.

सुनीता चकित झाली. एकदा तरी?

तुला ठाऊक नाही? तुझ्या आत्यानी बोलावलं होतं. तू गॅलरीत कपडे टांगत होतीस. मी खालच्या रस्त्यावर उभा होतो. दहा मिनिटं.

ती त्यांच्याकडे बघत राहिली. चाळीस वर्षांपूर्वीचा एक रविवार. तिच्या आत्यांचं घर, तिची जुनी गुलाबी साडी, आणि रस्त्यावर एक निळा शर्ट घातलेला तरुण. तिला तो आठवत होता. तिने त्याला बघितलं होतं आणि आत्यांना विचारलं होतं, तो कोण आहे. आत्यांनी हसून सांगितलं होतं, तुझंच बोलणं चालू आहे ते.

तिने आज आठवण काढून विचारलं, तू बघत होतास मला?

ते म्हणाले, मी काय बघणार. गॅलरीत कपडे टांगताना दोन हात वर जातात ना, म्हणून बघत होतो.

ती हसली. खऱ्या अर्थाने हसली, चाळीस वर्षांनंतर. आणि त्या हसण्यात तिच्या डोळ्यातलं पाणी आणि ओठांवरचं हसणं एकत्र आलं. मधुकरांनी ते पाहिलं, पण काही बोलले नाहीत. त्यांनी फक्त पुस्तक बाजूला ठेवलं आणि आतल्या खोलीत न जाता तिच्या शेजारी बसले. खूप वर्षांनी दोघं एकाच खुर्चीवर न बसता जवळ बसले.

रात्र झाली. घराबाहेर लोकल जात राहिली. शेजारच्या घरात टीव्ही वाजत राहिला. खालच्या मजल्यावर विठू मावशींचा आवाज येत राहिला. पण रणदिवे घरात एक नवीन गोष्ट झाली होती. दोघं जिवंत होते, आणि एकमेकांना जाणत होते.

पुढचे काही दिवस बरेच सामान्य गेले. रोजच्या गोष्टी. बाजार, भाकरी, लोकलचे आवाज, रोहनचे फोन. पण त्या सामान्य गोष्टींत आता एक वेगळी विणी आली होती. सुनीता आता दुपारी झोपेआधी दोन मिनिटं मधुकरांबरोबर बसायची. त्यांना विचारायची, वृत्तपत्रात आज काय नाहीसं वाटणारं छापलंय. मधुकर आता संध्याकाळी तिला चहा बनवून द्यायचे. पहिल्या दिवशी त्यांनी तीन चमचे साखर टाकली. ती म्हणाली, मी दोन घेते. त्यांनी दुसऱ्या दिवशापासून दोन टाकले. तिने विचारलं नाही कसा लक्षात ठेवलास, आणि त्यांनी सांगितलं नाही की ते सर्वांची आवडटी साखर पाठ आहे.

रोहनला आठवड्यातून दोनदा फोन येतो आता. तो आईला एक दिवस म्हणाला, आई, तू आज वेगळीच वाटतेस. काय झालं?

काही नाही रे. बरं आहे मी.

पण खरंच वेगळी वाटतेस.

ती हसली. म्हणाली, तुला वाटतं तसं काही नाही. तू तिथे नीट खा. कोथिंबिरी पावडर वापरतेस ना?

तो हसला. आई, आज बाबांना दे फोन.

ती म्हणाली, देते. तू नीट झोप.

मधुकर फोनवर येतात. तो त्यांना विचारतो, बाबा, तू कसा आहेस?

ते म्हणतात, बरोबर आहे. तू तिथे कामात लक्ष दे.

आणि राहतो तो फोनवर अर्धा तास. तो आपल्या आईबाबांना सांगतो, इथे बर्फ पडलंय, रस्ते असे दिसतात. आणि दोघं ते ऐकत बसतात, एकमेकांच्या शेजारी, खिडकीतून डोंबिवलीची रात्र बघत. लोकलची सिग्नल हिरवी दिसते, दूर लांब. रोहन दहा हजार किलोमीटर दूर आहे, आणि त्याचे आईबाबा परत एका घरात, एका खिडकीत, एका संध्याकाळी एकमेकांच्या जवळ बसले आहेत. दोन जुन्या माणसं. एक जुनं प्रेम. आता त्या घरातल्या गप्पपणाला एक नवीन भाषा आली आहे.

एके दिवशी सुनीताने जुन्या पिशव्या बाहेर काढल्या. घरातला जुना सामान विकायचा. मधुकरांनी तिला विचारलं, हे पुस्तकं काढतेस?

ती म्हणाली, नाही. ती ठेव. रोज एक पान वाचू.

ते म्हणाले, तुला नक्की आवडतं ते पुस्तक?

ती हसली. म्हणाली, तुला आवडतं. म्हणून.

एक दिवस, गरम पावसाळ्यातली संध्याकाळ. डोंबिवलीत पाऊस आला, आणि घरातली खिडकी उघडी होती. सुनीता भाजी कापत बसली आहे. मधुकर आतल्या खोलीत रेल्वेचं पुस्तक वाचत बसले आहेत. दोघांनाही ठाऊक आहे की दुसरं जण घरात आहे. आणि इतक्या वर्षांनी त्यांना हे ठाऊक असणं एक दिलासा आहे, एक वेगळीच गोष्ट आहे.

सुनीताने आवाज दिला, मधु?

त्यांनी आतून उत्तर दिलं, हो?

मी काल सांगितलं ते आठवतंय?

ते बाहेर आले. विचारलं, काय?

तिने एक कागद त्यांच्याकडे ढकलला. त्यावर एका जुन्या फॉर्मवर लिहिलं होतं, शाळेतल्या मुलांसाठी गणित शिकवायचं. आठवड्यातून दोन तास.

मधुकर पाच मिनिटं तो कागद वाचत राहिले. म्हणाले, आजून?

म्हणजे?

अजून शिकवायचं आहे मला?

तू का शिकवणार? मी शिकवते. तू शिकवशील ना?

ते हसले. खरं तर त्यांची तरुण मुलं शिकवायची इच्छा होती, पण ते कधीच सांगितले नाहीत. घरातली परिस्थिती, नंतर स्वतःची नोकरी, नंतर मुलाचा अभ्यास. आता सुनीताने त्यांना विचारलं होतं.

ते म्हणाले, ठीव ठी आहे. तू शिकवतेस ना मग मी गणित घेतो.

आणि सुनीता, जिने इतके वर्ष घरात राहून स्वतःचं शिक्षिकेपण विसरलं होतं, ती म्हणाली, मी इंग्रजी घेते.

दोघांनी ही गोष्ट एकमेकांना सांगितली आणि दोघांनीही हसलं. आता त्यांच्या आयुष्यात एक नवीन वेळ सुरू झाली होती. दोन निवृत्त माणसं, घराची एक खोली एका शाळेच्या प्रमाणे सजवून, जुन्या नोटबुक्स काढून, मुलांची नावं लिहून बसली होती. आणि पहिल्या दिवशी, जेव्हा पहिली तीन मुलं आली, तेव्हा सुनीताने त्यांना चहा दिला आणि मधुकरांनी त्यांना पहिलं उदाहरण दिलं. दोघं एकमेकांना न बघता, तरी एकमेकांबद्दल जाणीव ठेवून राहिली.

रोहनला ही बातमी सांगितल्यावर तो म्हणाला, खरं? आई, तू पण आणि बाबा पण? एकत्र?

ती म्हणाली, हो रे. एकत्र.

तो थोडा वेळ गप्प राहिला. म्हणाला, मी तिथे असतो तेव्हा तुम्ही एकत्र असत नाहीस, आणि मी गेलो म्हणून तुम्ही एकत्र असायला लागलात.

तिने काही सांगितलं नाही. ती काही काळ बाहेर गॅलरीत उभी राहिली. सह्याद्री एक्स्प्रेस पल्ल्यावरून जात होती. तिच्या डोळ्यांत पाणी होतं, पण ती हसत होती. रोहन दहा हजार किलोमीटर दूर गेला. आणि त्याच्या जाण्याने दोघं जुने प्रेम एकमेकांना परत मिळालं. तिने जुन्या साडीच्या बाजूला उभं असलेलं आपलं पतीकडे बघितलं. ते आतल्या खोलीत काहीतरी शोधत होते. एका हातात चष्मा, दुसऱ्या हातात जुनं पुस्तक. एक वेळ त्यांनी वर बघितलं. दोघांचे डोळे भेटले.

ते म्हणाले, चहा?

ती म्हणाली, ऊन जाऊ दे, मग बाजारात जाऊया. आज भेंडी काढ बघून आण.

बघेन.

आणि खीर करू का रविवारी?

ते हसले. म्हणाले, कर. दोन वेळा थाळी घेईल मी.

रविवारी खीर झाली. दोन थाळ्या. बाहेर सकाळचा पाऊस थांबला होता. डोंबिवलीत रविवारची उशिरा सकाळ. खालच्या गार्डनात दोन जुनी जोडपी चालत आहेत. रणदिवे घरात दोन थाळ्या ठेवल्या जात आहेत. घरात आता गप्पपण नाही, आता एक सुंदर शांतता आहे. आणि त्या शांततेत दोघं जेवत आहेत, एकमेकांच्या अंतराला आदर देत. बाहेर लोकलचा आवाज येतो. दोन हजार आठशे सहा. त्या गाडीनेच एके दिवशी एक तरुणीला या शहरात आणलं होतं. आणि आज ती इथेच आहे, तिच्याच घरात, एका नव्या वेळेच्या शेजारी, जिथे एक जुना माणूस तिला ओळखतो आणि ती त्याला ओळखते.