याच सूचनेवर इतर मॉडेल्सनी काय लिहिलं

फडके रोडवरच्या त्या जुन्या तीन मजली इमारतीतली दुसऱ्या मजल्यावरची डावीकडची खिडकी नेहमी पाच वाजून चाळीस मिनिटांनी उघडायची. अरुणने अंघोळ आटोपून देवापुढे निरांजन लावलं की तो ती खिडकी उघडायचा आणि मग खाली चौकात चहाच्या टपरीवर होणारी सकाळची लगबग बघत उभा राहायचा. गेली पंचवीस वर्षं हा नेम कधी चुकला नव्हता. फक्त आधी त्या लगबगीत अद्वैतच्या शाळेच्या व्हॅनचा हॉर्न असायचा, नंतर अद्वैतच्या कॉलेजच्या मित्रांच्या बाईकचे आवाज आले, आणि आता गेले पंधरा दिवस तिथे फक्त शांतता होती.

अरुणने मागे वळून पाहिलं. हॉलमधल्या सोफ्यावर अद्वैतचा एक निळा स्वेटर अजून तसाच पडला होता. निघताना बॅगेत जागा नाही म्हणून त्याने तो तिथेच टाकला होता. गेले दोन आठवडे अनुराधाने तो स्वेटर उचलून कपाटात ठेवला नव्हता की अरुणने तिला तसं करायला सांगितलं नव्हतं. तो स्वेटर म्हणजे त्या दोघांसाठी अद्वैत अजूनही कुठेतरी आजूबाजूलाच असल्याचा एक मुका पुरावा होता.

आत स्वयंपाकघरातून कुकरच्या शिट्टीचा आवाज आला, आणि पाठोपाठ अनुराधाचा आवाज आला, "अहो, आज डब्याला भेंडी करू की बटाट्याची काचऱ्यांची भाजी? कालची वांगी उरलीयेत थोडी, ती दुपारी मला होतील."

अरुणने खिडकीतून नजर काढून आत पाहिलं. अनुराधा ओट्याजवळ उभी राहून पोळ्या लाटत होती. तिच्या कपाळावरची टिकली घामाने थोडी खाली सरकली होती आणि केसांची एक बट कानामागे अडकवताना तिच्या हाताला कणीक लागली होती.

"काहीही कर. फक्त डब्यात दोनच पोळ्या ठेव आजपासून," अरुण आपल्याच नादात बोलून गेला.

लाटणं थांबलं. स्वयंपाकघरात अचानक एक जड शांतता पसरली. दोन पोळ्या अद्वैतच्या टिफिनमध्ये असायच्या. अरुण तीन घ्यायचा. पण अद्वैत गेल्यापासून अनुराधा सवयीने रोज सकाळी आठ पोळ्याच लाटत होती. उरलेल्या दोन पोळ्या रात्री दुधाबरोबर खाल्ल्या जायच्या, पण सकाळचं गणित अजून बदललं नव्हतं.

अरुणला आपल्या बोलण्याची चूक लक्षात आली. तो हळूच स्वयंपाकघराच्या दारात गेला. "म्हणजे... मला आजकाल दुपारी भूक नसते फारशी. एसीत बसून काम असतं ना, म्हणून म्हटलं..."

अनुराधाने मान वर न करताच पुन्हा लाटणं फिरवायला सुरुवात केली. "वाढवून घेताना कमी घ्या हवंतर. मी नेहमीसारख्याच टाकते." तिच्या आवाजात कोणताही चढउतार नव्हता. पंचवीस वर्षांच्या संसारात भावनांचा निचरा न करता त्या पिठात मळून घेण्याची कला तिला चांगलीच साधली होती.

अरुणने ७:१८ ची सीएसएमटी फास्ट लोकल पकडली, तेव्हा नेहमीच्या डब्यात नेहमीचेच चेहरे होते. खिडकीजवळची तिसरी सीट त्याची असायची. तिथे बसल्यावर कुलकर्णीने विचारलं, "काय देशपांडे, चिरंजीव पोहोचले का व्यवस्थित? रुळले का म्युनिकला?"

"हो, कालच फोन होता. तिथे आता थंडी सुरू झालीये म्हणे. ऑफिस जवळच आहे त्याच्या अपार्टमेंटपासून," अरुणने उत्सुकतेने सांगितलं. पुढची वीस मिनिटं अद्वैतचं पॅकेज, जर्मनीतलं राहणीमान, तिथला भारतीय किराणा माल यावर चर्चा रंगली. ठाणे येईपर्यंत अरुणचा उरलेला प्रवास पेपर वाचण्यात गेला.

ऑफिसमध्येही तेच. दुपारी जेवताना डबा उघडला, तेव्हा त्यात तीनच पोळ्या होत्या आणि बटाट्याची काचऱ्यांची भाजी होती. अद्वैतला भेंडी आवडायची आणि अरुणला काचऱ्या. अनुराधाने आज अद्वैतच्या आवडीची नाही, तर अरुणच्या आवडीची भाजी केली होती. अरुणने पहिला घास घेतला. काचऱ्या छान कुरकुरीत झाल्या होत्या, वरून कोथिंबीर आणि ओलं खोबरं भुरभुरलेलं होतं. पण तरीही त्या घासाबरोबर घशात काहीतरी अडकल्यासारखं झालं. लग्नाच्या सुरुवातीच्या दिवसांत अनुराधा अशी खोबरं-कोथिंबीर घालून काचऱ्या करायची. नंतर अद्वैतच्या शाळेच्या डब्याची घाई सुरू झाली आणि भाज्यांमधलं हे नटणं-थटणं कधीतरी मागेच पडलं होतं. आज इतक्या वर्षांनी पुन्हा डब्यात ओलं खोबरं दिसलं होतं.

संध्याकाळी अरुण घरी परतला, तेव्हा पावणेआठ वाजले होते. डोंबिवली स्टेशनवरून चालत येताना त्याने सवयीने भाजीवाल्याकडून कोथिंबीर आणि अर्धा किलो कांदे घेतले. घरात पाऊल टाकलं, तर टीव्ही बंद होता. एरवी या वेळेला अनुराधाच्या मालिकांचा आवाज दरवाज्याबाहेरपर्यंत यायचा किंवा अद्वैतच्या खोलीतून कुठल्यातरी इंग्रजी गाण्याचा बेस ऐकू यायचा. आज फक्त पंख्याची घरघर ऐकू येत होती.

अनुराधा बाल्कनीत उभी राहून खाली रस्त्याकडे बघत होती.

"अगं, लाईट गेले होते का? टीव्ही नाही लावलास?" अरुणने बूट काढत विचारलं.

ती भानावर आल्यासारखी वळली. "नाही रे, आज बघायचा कंटाळा आला. तेच तेच रडगाणं असतं सगळ्या मालिकांमध्ये. चहा ठेवू?"

"नको, आता थेट जेवूच आठ-साडेआठला. मी हातपाय धुवून येतो."

रात्रीचं जेवण टीव्हीच्या आवाजाशिवाय झालं. डायनिंग टेबलवर चार खुर्च्या होत्या. अरुण आणि अनुराधा समोरासमोर बसले होते. मधली अद्वैतची खुर्ची रिकामी होती. जेवताना दोघांमध्ये फक्त पदार्थांची देवाणघेवाण झाली.

"मीठ हवंय का?"

"नको, बरोबर आहे."

"ताक घेता?"

"थोडा भात दे फक्त."

जेवणं आटोपली, भांडी घासून झाली, ओटा पुसून झाला. रात्रीचे साडेनऊच वाजले होते. एरवी अद्वैत असल्यावर रात्री अकरा वाजेपर्यंत घरात काही ना काही हालचाल असायची. कधी त्याला रात्री कॉफी हवी असायची, कधी त्याचे मित्र खाली भेटायला यायचे, कधी अरुण आणि त्याच्यात क्रिकेटवरून किंवा राजकारणावरून वाद रंगायचे. अनुराधाचं काम त्या दोघांच्या मागचं आवरण्यातच संपायचं.

आज साडेनऊलाच सगळं काम संपलं होतं.

अरुण हॉलमध्ये सोफ्यावर येऊन बसला. त्याने मोबाईल उघडला. व्हॉट्सॲपवरचे मेसेज वाचून झाले. फेसबुकवर एकदा नजर फिरवली. अनुराधाही हाताला मॉइश्चरायझर लावत हॉलमध्ये आली आणि समोरच्या खुर्चीवर बसली.

समोरची भिंत, त्यावरचं घड्याळ, आणि त्या घड्याळाची 'टिक-टिक'.

अरुणने घड्याळाकडे पाहिलं. नऊ वाजून अडतीस मिनिटं. अजून झोपायला किमान एक तास होता. त्याने अनुराधाकडे पाहिलं. ती आपल्या साडीच्या पदराची घडी करत, मोडत बसली होती.

"अद्वैतचा फोन आला होता का दुपारी?" अरुणने शांतता भंग करण्यासाठी विचारलं.

"नाही, तिथे आता दुपार असेल ना. तो ऑफिसमध्ये असेल. रात्री करेल अकराच्या सुमारास," ती म्हणाली.

"हं."

पुन्हा शांतता. अरुणला अचानक जाणवलं की आपल्याकडे अनुराधाशी बोलण्यासारखा दुसरा कोणताच विषय नाहीये. गेल्या चोवीस-पंचवीस वर्षांत ते दोघं एकमेकांशी जे काही बोलले, त्याचा केंद्रबिंदू एकतर अद्वैत होता, नाहीतर घराचे हप्ते, किराणा, नातेवाईकांची लग्नं, आणि आजारपणं. आता घराचे हप्ते संपले होते, अद्वैत स्वतःच्या पायावर उभा राहून सातासमुद्रापार गेला होता, आणि घरात दोघेच उरले होते.

आपण या बाईशी शेवटचं काय बोललो होतो, ज्यात घराची कामं किंवा अद्वैत नव्हता? अरुण आठवू लागला, पण त्याला काहीच आठवेना.

"मी... मी जरा खाली जाऊन येतो. शतपावली करून," अरुण अचानक उठत म्हणाला. घरातली ती शांतता त्याला अंगावर आल्यासारखी वाटत होती.

"आता? बरं, किल्ली सोबत घ्या," अनुराधानेही त्याला अडवलं नाही. कदाचित तिलाही त्या शांततेचाच गुदमरा होत असावा.

दुसरा आठवडा असाच गेला. तिसराही. हळूहळू घराची ती नवीन लय त्यांच्या अंगवळणी पडायला हवी होती, पण तसं होत नव्हतं. उलट एक अदृश्य भिंत दोघांच्या मध्ये उभी राहिल्यासारखी वाटत होती.

रविवारची दुपार होती. बाहेर ऑक्टोबर हीटचा चटका जाणवत होता. जेवणं झाल्यावर अनुराधा अद्वैतच्या खोलीत गेली. कपाटातले त्याचे जुने कपडे, अभ्यासाची पुस्तकं, इंजिनियरिंगचे प्रोजेक्ट्स सगळं आवरून माळ्यावर ठेवायचं होतं. अरुण हॉलमध्ये पेपर वाचत होता, पण त्याचं लक्ष आतल्या खोलीकडेच होतं. कपाटाचे दरवाजे उघडल्याचा, कागदांच्या सळसळीचा आवाज येत होता.

अर्धा तास झाला तरी आत काहीच हालचाल जाणवेना, म्हणून अरुण उठून दारात गेला.

अनुराधा जमिनीवर पसरलेल्या कपड्यांच्या आणि पुस्तकांच्या ढिगाऱ्यात बसली होती. तिच्या मांडीवर एक जुनी, चामड्याचं कव्हर असलेली जाडजूड फाईल होती. आणि हातात एक जुना फोटो होता. अद्वैतचा तो निळा स्वेटर तिने आपल्या खांद्यावरून पांघरून घेतला होता. ती रडत नव्हती, पण तिची पाठ किंचित वाकलेली होती.

अरुण हळूच आत गेला आणि तिच्या शेजारी जमिनीवरच मांडी घालून बसला. फरशी गार होती.

"काय बघतेयस?" त्याने मऊ आवाजात विचारलं.

अनुराधाने दचकून त्याच्याकडे पाहिलं नाही. तिने तो फोटो त्याच्यापुढे केला.

तो फोटो त्यांच्या लग्नानंतरच्या पहिल्या दिवाळीतला होता. याच घरात काढलेला. तेव्हा हॉलमध्ये सोफा नव्हता, फक्त एक सतरंजी आणि गाद्या होत्या. फोटोत अनुराधाने हिरव्या रंगाची चंद्रकला नेसली होती, आणि अरुणने पांढरा सदरा. दोघंही कॅमेऱ्याकडे बघून काहीसे अवघडून हसत होते. अरुणचे केस तेव्हा काळेभोर आणि दाट होते, आणि अनुराधा अगदीच सडपातळ, अल्लड दिसत होती.

"अद्वैतच्या ड्रॉवरमध्ये सापडली ही अल्बमची पानं," अनुराधा म्हणाली. "तो लहानपणी यातले फोटो काढून खेळायचा ना, तेव्हा कुठेतरी पुस्तकात अडकून राहिले असतील."

अरुणने तो फोटो हातात घेतला. "किती बारीक होतो ना आपण? आणि हे बघ, मागच्या भिंतीवर तो निळा रंग होता तेव्हा. चुना लावलेला."

अनुराधाच्या ओठांवर एक पुसटशी रेघ उमटली. "आणि तो रंग माझ्या साडीला लागायचा म्हणून तुम्ही त्या भिंतीला टेकून बसायची बंदी केली होती मला."

अरुणला ते आठवलं आणि त्याला हसू आलं. "मग काय? नवीन साडी होती ती. माझ्या पहिल्या बोनसमधून घेतलेली."

अनुराधाने त्या फाईलमधून आणखी एक कागद काढला. तो कागद पिवळा पडला होता आणि त्याच्या घड्यांवरून तो फाटायला आला होता.

"हे काय आहे?" अरुणने विचारलं.

अनुराधाने तो कागद लगेच मागे घेतला. तिच्या गालावर अचानक एक वेगळाच रंग आला, जो अरुणने गेल्या कित्येक वर्षांत पाहिला नव्हता. "काही नाही. जुना कागद आहे."

"अगं दाखव तरी. माझंही घर आहे हे," अरुणने जरा हट्टानेच तिच्या हातातून तो कागद ओढून घेतला.

घडी उघडली. त्यावर अनुराधाचं मोत्यासारखं वळणदार अक्षर होतं. वर तारीख होती- १४ जुलै २००३.

ती एक कविता होती. निळ्या शाईने लिहिलेली. पावसावरची आणि कोणाच्या तरी वाटेकडे डोळे लावून बसलेल्या एका संध्याकाळची. खाली कंसात लिहिलं होतं- 'अरुणसाठी, आज लोकल पुन्हा लेट झाली म्हणून.'

अरुण तो कागद बघतच राहिला. २००३ साली अद्वैत दोन वर्षांचा होता. तेव्हा डोंबिवलीत पाऊस पडला की लोकलचे तीन-तीन तास खोळंबे व्हायचे. मोबाईल नव्हते. घरी लँडलाईनही नव्हता. तो घरी पोहोचेपर्यंत अनुराधा खिडकीत उभी असायची, हे त्याला माहीत होतं. पण ती वाट बघताना कविता करायची?

अरुणने मान वर करून अनुराधाकडे पाहिलं. ती खाली बघून जमिनीवरच्या एका धाग्याशी खेळत होती.

"तू कविता करायचीस, अनू?"

'अनू'. हे नाव त्याने किती वर्षांनी घेतलं होतं? अद्वैतचा जन्म झाल्यापासून ती 'अद्वैतची आई' झाली होती, किंवा फक्त 'अगं'.

"कॉलेजमध्ये असताना करायचे थोड्याफार," ती मान न उचलताच म्हणाली. "लग्नानंतरही कधीतरी लिहायचे, वहीत. मग अद्वैत मोठा व्हायला लागला, त्याची शाळा सुरू झाली, तुमचीही बँकेतली बदलीची धावपळ सुरू झाली... मग वेळच नाही मिळाला. आणि सुचायचंही बंद झालं."

"मला कधी दाखवली का नाहीस ही?"

"अहो, काय दाखवणार? तुम्ही यायचात नऊ-साडेनऊला थकूनभागून. आल्यावर आधी आंघोळ, मग जेवण, मग अद्वैतचा हट्ट... त्यात मी जर तुम्हाला म्हटलं असतं की 'ऐका ना, मी कविता केलीये', तर तुम्ही मला वेड्यात काढलं असतं." तिच्या आवाजात तक्रार नव्हती, फक्त एका वास्तवाची शांत कबुली होती.

अरुणच्या छातीत कुठेतरी कालवाकालव झाली. त्याचं संपूर्ण आयुष्य आकडेमोड करण्यात, व्याजाचे दर मोजण्यात आणि भविष्याची तरतूद करण्यात गेलं होतं. या घरात आपल्यासोबत राहणारी ही स्त्री आतून अशी कवितेसारखी हळवी आहे, हे आपल्याला पंचवीस वर्षांत कळूच नये?

त्याने तो कागद काळजीपूर्वक पुन्हा घडी करून तिच्या हातात दिला. "वेड्यात नसतं काढलं गं. कदाचित मला त्यातलं फारसं कळलं नसतं, पण ऐकून नक्कीच घेतलं असतं."

दुपारची ती वेळ तिथेच थांबल्यासारखी झाली. अद्वैतचे कपडे तसेच बाजूला राहिले. दोघंही त्या जुन्या अल्बमची पानं उलटत तिथेच जमिनीवर बसून राहिले. प्रत्येक फोटोमागे एक आठवण होती. अद्वैतच्या मुंजीतली धांदल, माथेरानची पहिली सहल, अरुणने घेतलेली पहिली सेकंड-हँड मारुती ८००... आठवणींचे पापुद्रे निघत गेले आणि त्याखालून ते दोघं हळूहळू बाहेर येऊ लागले.

त्या दिवशी संध्याकाळी अरुणने चहा स्वतः केला.

अरुणचा चहा म्हणजे फक्त पाणी, साखर, पावडर आणि दूध यांचं एक समीकरण असायचं. पण आज त्याने चहात घालायला आल्याचा तुकडा किसला. दोन कप चहा ट्रेमध्ये ठेवून तो बाल्कनीत आला.

अनुराधा तिथेच तुळशीच्या कुंडीतली वाळलेली पानं काढत उभी होती.

"घे," त्याने कप तिच्यापुढे केला.

तिने आश्चर्याने त्याच्याकडे पाहिलं. "तुम्ही केलात? आज काय विशेष?"

"काही नाही. म्हटलं आज तुला सुट्टी द्यावी संध्याकाळच्या चहाची."

दोघंही बाल्कनीतल्या छोट्या बाकड्यावर बसले. समोरच्या गुलमोहराच्या झाडावर साळुंक्यांचा कल्लोळ सुरू होता. संध्याकाळचा गार वारा सुटला होता. अनुराधाने चहाचा पहिला घोट घेतला. साखर थोडी जास्त झाली होती आणि चहा जरा जास्तच उकळला गेला होता, पण तिने काहीच म्हटलं नाही. उलट तो चहा तिला अमृतासारखा वाटला.

"अनू," अरुणने समोरच्या झाडाकडे बघतच हाक मारली.

"हं?"

"आपण आता काय करायचं गं?"

अनुराधाने त्याच्याकडे पाहिलं. अरुणच्या डोळ्यांत एक लहान मुलासारखा गोंधळ होता. बँकेत मोठ्या पदावर काम करणारा, घरचे सगळे निर्णय ठामपणे घेणारा हा माणूस आज अचानक दिशा हरवल्यासारखा दिसत होता.

"पुढच्या वर्षी मी रिटायर होईन," अरुण पुढे बोलत होता. "अद्वैत आता तिथेच सेटल होणार, हे नक्की आहे. तो येईल वर्षातून एकदा पंधरा दिवसांसाठी. आपण... आपण दोघांनी काय करायचं इतका वेळ?"

अनुराधाने आपला रिकामा कप बाजूच्या स्टुलावर ठेवला. तिने अरुणच्या हातावर आपला हात ठेवला. तिचा हात थोडा खरखरीत होता—भांडी घासून, कपडे धुवून, मसाले वाटून आलेला तो खरखरीतपणा होता. अरुणने आपल्या दुसऱ्या हाताने तिचा तो हात कुरवाळला.

"आपण राहिलेलं जगून घेऊ," अनुराधा शांतपणे म्हणाली.

"म्हणजे?"

"म्हणजे... खूप गोष्टी राहून गेल्यात ना आपल्या. अद्वैत लहान होता तेव्हा नाटकाला जायचं म्हटलं तरी पाळणाघराची वेळ बघावी लागायची. नंतर त्याच्या दहावी-बारावीच्या वर्षांत तर आपण घराबाहेरच पडलो नाही. मला गाणं शिकायचं होतं, ते राहिलं. तुम्हाला फोटोग्राफीची किती आवड होती, तो तुमचा जुना कॅमेरा अजून कपाटात वरच्या कप्प्यात पडून आहे. आपण आता त्या सगळ्या गोष्टी करू."

अरुण तिच्याकडे बघतच राहिला. या बाईने कधीच काही मागितलं नव्हतं. अद्वैतच्या इंजिनियरिंगच्या फीसाठी तिने स्वतःच्या सोन्याच्या बांगड्या मोडायला काढल्या होत्या, तेव्हाही तिच्या चेहऱ्यावर एक आठी नव्हती. पण तिच्या मनात इतक्या इच्छा दडून बसल्या होत्या?

त्या रात्रीपासून त्यांच्या जगण्याचा सूर हळूहळू बदलू लागला. हा बदल काही एका रात्रीत होणारा नव्हता, कारण पंचवीस वर्षांच्या सवयी अशा लगेच सुटत नसतात. पण दोघांनीही एकमेकांकडे नव्याने बघायला सुरुवात केली होती.

दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी अरुण ऑफिसमधून येताना स्टेशनबाहेरच्या फुलवाल्याजवळ थांबला. एरवी तो तिथून फक्त संकष्टीला दुर्वा आणि जास्वंदीची फुलं घ्यायचा. आज त्याने मोगऱ्याचे दोन गजरे घेतले.

घरी आल्यावर त्याने पिशवीतून गजरा काढून अनुराधाच्या हातात दिला, तेव्हा ती पुरती भांबावून गेली.

"आज काय आहे? आपली ॲनिव्हर्सरी तर फेब्रुवारीत असते ना?" तिने गोंधळून विचारलं. लसूण सोलता सोलता तिचे हात तसेच थांबले होते.

"काही नाहीये आज. स्टेशनवर चांगला मोगरा दिसला म्हणून घेतला. माळ केसात," अरुण आपली बॅग ठेवत काहीशा कोरड्या सुरात म्हणाला. त्याला स्वतःलाच आपल्या या कृतीचं जरा अवघडल्यासारखं झालं होतं. मध्यमवर्गीय मराठी पुरुषाला प्रेमाचं असं प्रदर्शन करण्याची सवय नसते.

अनुराधाने काहीच उत्तर दिलं नाही. पण अरुण जेव्हा हातपाय धुवून बाहेर आला, तेव्हा तिने तो गजरा केसांच्या अंबाड्याभोवती माळला होता. स्वयंपाकघरात फोडणीच्या खमंग वासासोबत आता मोगऱ्याचाही मंद सुवास दरवळत होता.

त्या आठवड्यात शुक्रवारी अरुणने ऑफिसमधूनच अनुराधाला फोन केला. दुपारी तीनच्या सुमारास अरुणचा फोन आला की अनुराधाच्या छातीत धस्स व्हायचं, कारण तो फक्त काहीतरी तातडीचं काम असलं तरच दुपारी फोन करायचा.

"हॅलो, काय झालं? तब्येत बरी आहे ना?" तिने फोन उचलताच विचारलं.

पलीकडून अरुण हसला. "अगं, सगळं ठीक आहे. घाबरतेस कशाला लगेच? हे बघ, आज संध्याकाळी स्वयंपाक करू नकोस."

"का? तुम्हाला ऑफिसमध्ये पार्टी आहे का कोणाची?"

"नाही. आज आपण बाहेर जेवणार आहोत. आणि त्याआधी सावित्रीबाई फुले नाट्यगृहात नाटक आहे रात्री साडेआठचं. मी दोन तिकिटं काढलीयेत ऑनलाईन."

पलीकडून काही सेकंद काहीच आवाज आला नाही.

"हॅलो? अनू, ऐकू येतंय का?"

"हो... हो येतंय. पण अचानक असं..."

"काही अचानक नाही. तू सात वाजेपर्यंत तयार होऊन खाली ये. आपण फडके रोडवरच भेटू, तिथून रिक्षाने जाऊ. आणि हो, ती तुझी जांभळी सिल्कची साडी नेस. चांगली दिसते तुला."

फोन कट झाला, तरी अनुराधा कानाला मोबाईल लावून तशीच उभी होती. आजवर नाटकाला जायचं तर आधी अद्वैतला विचारावं लागायचं, त्याच्या परीक्षांचं वेळापत्रक बघावं लागायचं. आज पहिल्यांदाच अरुणने फक्त त्या दोघांचा विचार करून तिकिटं काढली होती. आणि त्याला आपली जांभळी साडी लक्षात आहे? ती साडी तिने अद्वैतच्या पदवीदान समारंभावेळी नेसली होती, दोन वर्षांपूर्वी!

संध्याकाळी अनुराधा तयार होत असताना तिला अगदी कॉलेजमधल्या मुलीसारखं वाटत होतं. तिने आरशासमोर उभं राहून जांभळी साडी नेसली. डोळ्यांत काजळ घातलं. कपाळावर बारीक टिकली लावली. केस विंचरताना तिला लक्षात आलं की कानाजवळचे केस आता बरेच पांढरे झाले आहेत. तिने ते लपवण्याचा प्रयत्न केला नाही. पंचवीस वर्षांच्या संसाराची ती चांदी होती, ती तिला आता आपलीशी वाटू लागली होती.

नाट्यगृहात तिसऱ्या रांगेत त्यांची सीट होती. नाटक सुरू झाल्यावर अंधार झाला. नाटक एका मध्यमवर्गीय कुटुंबावरच होतं. विनोदी प्रसंगांवर अनुराधा मनसोक्त हसत होती. अरुण नाटक बघण्यापेक्षा आडव्या नजरेने अनुराधाकडेच जास्त बघत होता. अंधारात स्टेजवरच्या दिव्यांचा उजेड तिच्या चेहऱ्यावर पडत होता. हसताना तिच्या डोळ्यांच्या कडांना पडणाऱ्या बारीक सुरकुत्या त्याला आज खूप सुंदर वाटत होत्या.

मध्यंतरात त्यांनी बाहेर येऊन गरमागरम बटाटेवडे आणि चहा घेतला.

"नाटक चांगलं आहे ना?" अरुणने विचारलं.

"खूपच. किती वर्षांनी आलो आपण असं नाटक बघायला! शेवटचं आपण ते प्रशांत दामलेंचं नाटक पाहिलं होतं, अद्वैत सातवीत असताना," अनुराधा उत्साहाने बोलत होती. तिचे डोळे चमकत होते.

नाटक संपून बाहेर पडले तेव्हा रात्रीचे साडेअकरा वाजले होते. तिथूनच जवळ एका हॉटेलमध्ये त्यांनी साधंच पण शांतपणे जेवण केलं. अद्वैत सोबत असताना हॉटेलमध्ये गेलं की चायनीज किंवा पिझ्झा-पास्ताची ऑर्डर दिली जायची. आज दोघांनीही एकमेकांच्या पसंतीने पनीरची भाजी, दाल तडका आणि मऊ फुलके मागवले.

रात्री बाराच्या सुमारास ते घरी परतत होते. रस्त्यावर आता रहदारी कमी झाली होती. पथदिव्यांचा पिवळसर उजेड रस्त्यावर पडला होता. रिक्षा न करता ते दोघं चालतच निघाले होते.

"थंडी पडायला लागलीये ना आता हळूहळू?" अनुराधाने पदर अंगाभोवती लपेटत विचारलं.

"हो, नोव्हेंबर उजाडला ना आता," अरुण म्हणाला. चालता चालता त्याचा हात तिच्या हाताला लागला. एरवी तो हात बाजूला झाला असता, पण आज अरुणने तिचा हात आपल्या हातात घेतला.

अनुराधाने एकदा आजूबाजूला पाहिलं. "अहो, लोक बघतील. डोंबिवली आहे ही, ओळखीचं कोणीतरी निघेल याही वेळेला."

"बघू देत," अरुणने हात सोडला नाही, उलट पकड आणखी घट्ट केली. "लग्न झालंय आपलं पंचवीस वर्षांपूर्वी. काय हरकत आहे?"

अनुराधा काही बोलली नाही, पण तिनेही आपली बोटं त्याच्या बोटांत गुंफली. त्या रात्री फडके रोडवरून चालताना त्यांना पंचवीस वर्षांपूर्वीच्या त्या तरुण जोडप्याचा भास होत होता, जे कधीकाळी एकमेकांशी बोलण्यासाठी आसुसलेलं असायचं, पण संसाराच्या रहाटगाड्यात ज्यांचं बोलणंच हरवून गेलं होतं.

दिवस पुढे सरकत होते. आता घरातली शांतता त्यांना खायला उठत नव्हती.

सकाळी अरुणने अंघोळ केली की तो आधी स्वतःसाठी आणि अनुराधासाठी फिल्टर कॉफी करायचा. अद्वैतला कॉफी आवडायची म्हणून घरात कॉफीचं मशीन आलं होतं, पण आता ते दोघं त्याचा आस्वाद घेत होते. बाल्कनीत बसून अर्धा तास कॉफी पिता पिता पेपरमधल्या बातम्यांवर, कॉलम्सवर त्यांच्या गप्पा रंगायच्या. अनुराधाचं वाचन चांगलं होतं, तिची स्वतःची अशी काही मतं होती, हे अरुणला आता नव्यानेच समजत होतं.

रात्री जेवणं झाली की ते दोघं गच्चीवर फेऱ्या मारायला जायचे. गच्चीवरच्या अंधारात, आकाशातल्या चांदण्यांखाली चालताना जुन्या आठवणी निघायच्या. कधी अरुण आपल्या लहानपणीच्या कोकणातल्या आठवणी सांगायचा, तर कधी अनुराधा तिच्या माहेरच्या, पुण्याच्या वाड्यातल्या गमतीजमती सांगायची. अद्वैतचा फोन आला की दोघंही त्याच्याशी आनंदाने बोलायचे, पण फोन ठेवल्यावर पूर्वीसारखी उदासीनता यायची नाही.

डिसेंबरच्या एका रविवारी अरुणने कपाटाच्या वरच्या कप्प्यातून आपला जुना 'कॅनन'चा कॅमेरा बाहेर काढला. तो फिल्म रोलवाला कॅमेरा नव्हता, तर अद्वैत दहावीत असताना घेतलेला सुरुवातीचा डिजिटल कॅमेरा होता. त्याने त्याची धूळ झटकली, बॅटरी चार्जिंगला लावली.

दुपारी अनुराधा हॉलमध्ये खिडकीजवळ बसून लोकरीचा स्वेटर विणत होती. अद्वैतसाठी नाही, तर अरुणसाठी.पुढच्या महिन्यात ते दोघं महाबळेश्वरला जाणार होते, तिथल्या थंडीसाठी तिने हिरव्या रंगाची लोकर आणली होती.

तिच्या चेहऱ्यावर दुपारचं कोवळं ऊन पडलं होतं. ती एकाग्रतेने सुया चालवत होती.

अरुणने हळूच कॅमेरा ऑन केला, लेन्स सेट केली आणि 'क्लिक' असा आवाज झाला.

अनुराधाने दचकून वर पाहिलं. "अहो, काय करताय? मी काहीही आवरलेलं नाहीये, केसही विस्कटलेत..."

"तशीच रहा. अजिबात हलू नकोस," अरुणने दुसरा फोटो काढत म्हटलं. त्याने कॅमेऱ्याच्या छोट्या स्क्रीनवर फोटो पाहिला. फोटो खूपच सुरेख आला होता.

तो तिच्या शेजारी येऊन बसला आणि तिला स्क्रीन दाखवली. "बघ कशी दिसतेयस."

अनुराधाने फोटो पाहिला. फोटोत तिचे पांढरे केस उन्हात चमकत होते, नाकावर चष्मा होता आणि चेहऱ्यावर एक विलक्षण शांतता होती.

"म्तारी दिसतेय आता मी," ती हसून म्हणाली.

"नाही. माझी अनुराधा दिसतेयस," अरुण अगदी सहजपणे बोलून गेला.

अनुराधाने त्याच्याकडे पाहिलं. अरुणच्या डोळ्यांत तिला तोच भाव दिसला, जो तिला लग्नानंतरच्या पहिल्या रात्री दिसला होता, पण आता त्यात काळाची परिपक्वता मिसळली होती. आता तिथे केवळ आकर्षण नव्हतं, तर पंचवीस वर्षं एकाच छताखाली, एकाच नशिबाने, सुख-दुःखाचे असंख्य उन्हाळे-पावसाळे एकत्र झेलल्याची एक गहिरी कृतज्ञता होती.

तिने विणकाम बाजूला ठेवलं आणि आपलं डोकं हळूच त्याच्या खांद्यावर टेकवलं. अरुणनेही आपला हात तिच्या पाठीभोवती गुंफला.

बाहेर रस्त्यावरून कोणाच्या तरी गाडीचा आवाज आला, कुठूनतरी कुकरची शिट्टी वाजली, आणि वाऱ्याच्या एका झुळुकीबरोबर बाल्कनीतल्या कुंडीतल्या मोगऱ्याचा ताजा वास हॉलमध्ये पसरला. अद्वैतचा तो निळा स्वेटर आता सोफ्यावर नव्हता; अनुराधाने तो व्यवस्थित धुवून, घडी घालून कपाटात ठेवून दिला होता.

घर अजूनही शांतच होतं, पण आता ती शांतता रिती नव्हती. ती त्या दोघांच्या न बोललेल्या, पण एकमेकांना पूर्णपणे समजलेल्या संवादाने काठोकाठ भरलेली होती.